Prezydencki czy poselski?

Prezydent skierował do Sejmu projekt ustawy „Prawo o szkolnictwie wyższym”. Zdaniem Komisji, która przygotowywała ów projekt, udało się uzyskać w nim kompromis. Wydaje się jednak, że to zbyt optymistyczna ocena. Rektorzy uczelni niepaństwowych, i nie tylko, mają coraz więcej wątpliwości i dostrzegają sporo zagrożeń. Nie wszystko jest jasne, skoro niezależnie od projektu prezydenckiego pojawił się projekt poselski. może eliminuje on słabe strony projektu prezydenckiego lub wprowadza nowoczesny, nieskrępowany system rozwoju edukacji na poziomie wyższym?

Powstawaniu projektu prezydenckiego towarzyszyły opinie, spostrzeżenia i fakty.

Po pierwsze, w obradach Komisji nie uczestniczyli przedstawiciele KRUN. Proporcjonalnie do liczby kształconych studentów mogli stanowić 30 proc. składu Komisji. Przedstawiciel SRiZUN nie reprezentował uczelni niepaństwowych.

Po drugie, na ważnym spotkaniu przedstawiciel obecnego rządu zdecydowanie odradzał branie przykładu z rozwiązań istniejących w szkolnictwie wyższym USA. Trudno ocenić tego powody. Należy jednak podkreślić, że Stany Zjednoczone to najbardziej innowacyjny kraj na świecie. Europa, niestety, w ostatnich latach rozwija się wolniej. Społeczeństwo Europy starzeje się. Europa musi więc uaktywnić dotychczasowe czynniki rozwoju i znaleźć nowe. Dotyczy to także przemian w edukacji, a wzory mogą pochodzić nie tylko ze starego kontynentu. Niektórzy twierdzą wręcz, że zachodnie państwa Europy przyjmą, wcześniej czy później, amerykański system szkolnictwa wyższego.

Po trzecie, znaczna część społeczeństwa, a także część intelektualistów i polityków, utożsamia szkolnictwo niepaństwowe z biznesem i nastawieniem na zysk. Przedstawiciele uczelni niepaństwowych twierdzą natomiast, że ich misja jest taka sama, jak uczelni państwowych, a więc polega na kształceniu studentów, badaniach naukowych i kształceniu kadr. Trzeba jednak zrozumieć, że jednostki, które nie otrzymują dotacji, aby się rozwijać, muszą wypracować zysk. Zysk w tych jednostkach stanowi źródło wzrostu funduszu podstawowego, finansowania inwestycji itp. Bezpośrednim celem ich działania nie jest jednak osiąganie zysku, ale zapewnienie wzrostu funduszy o charakterze rozwojowym. Uczelnia niepaństwowa, która nie osiąga zysków, jest skazana na stagnację i niepowodzenie. Inaczej jest w uczelniach państwowych, które nie muszą osiągać zysku, ponieważ rozwijają się dzięki dotacjom budżetowym. W 2002 roku, zgodnie z danymi GUS, wynik finansowy uczelni niepaństwowych wynosił 271 mln zł. Stanowiło to 14 proc. w stosunku do przychodów. Zysk uczelni został prawie w całości przeznaczony na działalność statutową, bo obowiązkowe obciążenia zysku wyniosły zaledwie 996 tys. zł. Zysk przeznaczony na cele inne niż statutowe podlega opodatkowaniu. W roku 2002 nakłady na inwestycje w uczelniach niepaństwowych były nieco wyższe niż zysk bilansowy. Różnica mogła wynikać z zaciągniętych kredytów lub wpłat właścicieli. Reasumując: uczelnie niepaństwowe przeznaczają osiągnięte zyski na dalszy rozwój.

Po czwarte, w sprawie horrendalnie wysokich płac w uczelniach niepaństwowych z pewnością wypowie się MENiS, które, jak wiem, zebrało odpowiednie informacje w tej sprawie. Z danych statystycznych GUS wynika, że płace w uczelniach niepaństwowych nie są wysokie.

Po piąte, istnieją odmienne obiegowe opinie co do warunków funkcjonowania uczelni państwowych i niepaństwowych. Wydaje się, że istnieją obszary, w których te warunki są identyczne, a także obszary asymetryczne. Uczelnie mają jednakowe standardy nauczania, minimalne wymagania kadrowe i dyplomy wydawane studentom. Jednak w pozostałych sprawach występują różnice. Dotyczy to m.in. odmiennego sposobu tworzenia uczelni, zamiejscowych punktów dydaktycznych i, co najważniejsze, niejednakowego traktowania studentów dziennych a sądzę, że od bieżącego roku także studentów zaocznych uczelni państwowych i niepaństwowych.

Po szóste, pomoc materialna państwa dla studentów uczelni państwowych i niepaństwowych jest asymetryczna. Art. 70 Konstytucji jest ignorowany. Wprawdzie rodzice mają wolność wyboru dla swoich dzieci szkół innych niż publiczne. Władze publiczne zapewniają obywatelom powszechny i równy dostęp do wykształcenia. W tym celu tworzą i wspierają systemy indywidualnej pomocy finansowej i organizacyjnej dla uczniów i studentów, ale w praktyce pomoc płynie prawie wyłącznie do studentów uczelni państwowych. W roku 2002 zwiększenie funduszu pomocy materialnej z budżetu w uczelniach państwowych wyniosło 721 mln, a w uczelniach niepaństwowych 15 mln, co stanowi 2,08 proc. Do uczelni państwowych kierowane jest więc 98 proc. środków na pomoc materialną dla studentów. W dodatku od 2004 roku studenci ponoszący opłaty za studia nie będą mogli odpisać ich przy rozliczeniach podatkowych.

Poruszone sprawy nie stanowią kompletu zagadnień, które należałoby omówić. Pozostają np. ważne kwestie zapewnienia kadr dla uczelni, stworzenia rynku pracy nauczycieli akademickich, zwrócenia uwagi na konsekwencje prawne zaliczania uczelni niepaństwowych do sektora niepublicznego, czyli prywatnego itp. Rozwiązanie tych problemów w sposób systemowy, z pożytkiem dla uczelni, bez względu na przynależność do sektora, zależy teraz od polityków.