Sprawdzone zasady

Prof. dr hab. Henryk Samsonowicz (ur. 1930) jest specjalistą historii okresu średniowiecza. Studia historyczne w UW ukończył w roku 1950, tu zdobył wszystkie stopnie naukowe (doktorat - 1954, habilitacja - 1960, prof. nadzw. - 1969, prof. zw. - 1980) i tu pracuje w Instytucie Historycznym. Zajmuje się historią miast i mieszczaństwa u schyłku średniowiecza, dziedzictwem średniowiecza i miejscem Polski w Europie. Ma na swym koncie blisko 1000 publikacji, m.in.: Złota jesień polskiego średniowiecza (1972) i Dziedzictwo średniowiecza (1991). Jest członkiem rzeczywistym PAN oraz członkiem PAU i wielu zagranicznych organizacji naukowych. Był rektorem UW (1980-82) i ministrem edukacji narodowej (1989-90). Obecnie przewodniczący I Wydziału Nauk Społecznych PAN.

Panie Profesorze, jest Pan zwolennikiem tezy, że w obszarze nauki należy spróbować znaleźć wspólny mianownik dla prawa regulującego tę dziedzinę. Powstał właśnie zespół pod przewodnictwem prof. Andrzeja Legockiego, prezesa PAN, działający pod patronatem prezydenta RP, który ma się zająć tym problemem. Jest Pan w jego składzie. To powinna być jedna ustawa, czy wystarczy zharmonizować prawo spisane w kilku odrębnych ustawach?

- Zdecydowanie opowiadam się za tym, aby istniały wspólne założenia, które posłużą do konstruowania prawa regulującego kwestie związane z całym obszarem nauki. Czy to będzie jedna ustawa, czy jedynie założenia ujednolicające prawo spisane w kilku różnych ustawach, jest sprawą drugorzędną. Ważne, abyśmy takie podstawy wypracowali. Funkcjonujące obecnie ustawy pochodzą z różnych okresów czy wręcz epok (np. ustawa o jbr-ach pochodzi z zamierzchłej przeszłości), wiele kwestii regulują w sposób niespójny i z pewnością wymagają ujednolicenia. Jako przykład takiego braku spójności niech posłuży kwestia stanowisk. W jednostkach badawczo-rozwojowych i Polskiej Akademii Nauk mamy stanowisko docenta, a w uczelniach ten gatunek wyginął.

- To nawet jest jeszcze bardziej skomplikowane, ponieważ w niektórych uczelniach przetrwał, a teraz ma wrócić, ale w postaci stanowiska dydaktycznego, a nie naukowego.

- A więc zamieszanie jest jeszcze większe. Nie można też np. tolerować sytuacji, w której pracownicy naukowi szkolnictwa wyższego dostali kolejną turę podwyżki, natomiast pracownicy nauki w instytutach pozauczelnianych takiej podwyżki nie dostali. To jest sprzeczne z podstawowymi zasadami równości wobec prawa.

- Czy powstanie tego zespołu nie jest o rok, dwa spóźnione?

- Myślę, że jest zdecydowanie spóźnione o co najmniej kilka lat. Propozycje, które dotyczyły stworzenia spójnego projektu, były zgłaszane przynajmniej 4 lata temu. Już wtedy było zresztą późno. Środowisko odczuwało potrzebę zmian i poszukiwania tego wspólnego mianownika, ale niestety nie było zgody niektórych gremiów na podjęcie takich prób, a także woli polityków, by tego dokonać.

- Dwie najważniejsze ustawy, o finansowaniu nauki oraz o szkolnictwie wyższym, są gotowe i właśnie trafiają do Sejmu. Nad czym zatem będzie debatował zespół, skoro najistotniejsze rozstrzygnięcia już zapadły?

- Zawsze istnieje możliwość wprowadzenia zmian i korekt. Myślę, że jeszcze nie jest na to zbyt późno. Nigdy nie jest zresztą tak źle, żeby nie mogło być gorzej. Z punktu widzenia zawodu, który reprezentuję, obserwuję nieustanną zmienność społeczeństwa i dlatego widzę także potrzebę dokonywania stałych ulepszeń prawa. Liczę też na to, że zespół uzgodni najważniejsze kierunki i rozwiązania oraz że zajmie się kwestiami konstytucyjnymi.

- Rozumiem, że chodzi o zapis o bezpłatnym kształceniu?

- Chcę się zadeklarować jako przeciwnik zapisu o bezpłatnym nauczaniu na poziomie wyższym. Jest to zapis fikcyjny, w praktyce nierespektowany, co prowadzi do kolejnej schizofrenii w życiu społecznym, ale także do kolejnego etapu odchodzenia od poczucia praworządności w naszym kraju. Ci, którzy upierają się, że nauka musi być bezpłatna, są, proszę wybaczyć, fundamentalistami, którzy nie biorą pod uwagę faktów.

- Sądzą, że dostępność studiów dla dzieci z rodzin mniej zamożnych jest w ten sposób większa, ale praktyka pokazuje, że jest na odwrót. To dzieci z rodzin zamożniejszych dostają się częściej na studia bezpłatne, a te, które miały być preferowane, muszą płacić za studia zaoczne i naukę w uczelniach niepaństwowych.

- Jeśli chcemy, by wykształcenie było powszechnie dostępne, to musimy stosować zasady sprawdzone na świecie przez dziesiątki lat. Pomagać należy najzdolniejszym, bo na nich stoi rozwój społeczny, i najbiedniejszym, bo im jest najtrudniej. Ale ta pomoc nie może polegać na tworzeniu pozornie bezpłatnego szkolnictwa wyższego, tylko na zapewnieniu odpowiedniej puli stypendiów wspomagających tych najbiedniejszych.

- W tym roku pula stypendiów, które na mocy orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego przysługują wszystkim studentom, uległa podwojeniu.

- To bardzo dobrze, ale to jest kropla w morzu potrzeb. Nie widzę powodu, dla którego w uczelniach prywatnych można pobierać czesne od najczęściej biednego studenta, a uczelnia państwowa nie może tego robić nawet od tych z bogatszych rodzin.

- Poza zmianami w całym obszarze nauki do zmian przymierza się też Akademia. Tu też powstał zespół pod przewodnictwem prof. Jana Strelaua, wiceprezesa PAN, który ma za zadanie przygotować projekt nowej ustawy o Akademii i tu także jest Pan jego członkiem. Obecna ustawa pochodzi z 1995 roku, więc jak na ustawę jest stosunkowo młoda. Czy to znaczy, że jej twórcy nie wykazali się dalekowzrocznością i przyjęte rozwiązania powinny ulec zmianie?

- Niestety, nie wszystko da się przewidzieć. Jest kilka problemów, które wymagają zmiany obowiązującego prawa. W obecnym kształcie Akademia funkcjonuje jako trzy odrębne piony: placówki badawcze, korporacja i komitety naukowe. Chcemy znaleźć formułę ściślejszego ich powiązania.

- W jakim kierunku pójdą zmiany?

- Absolutnie nie chcemy ograniczać samodzielności, jaką zdobyły instytuty, ale Akademia musi mieć pewne bodźce, żeby móc, nie tylko tak jak dzisiaj - powoływać i odwoływać dyrektora i członków rady naukowej instytutów, ale także, by prowadzić określoną politykę naukową. Powinna dysponować środkami, które mogłaby przekazywać najlepszym placówkom na projekty badawcze, wydawnictwa, konferencje.

- Czyli Akademia chciałaby być samodzielnym dysponentem pewnej puli pieniędzy?

- Uważam, że jest to absolutnie konieczne. Bez tego jest towarzystwem naukowym, a nie akademią nauk. Jeśli pewną politykę wobec wydziałów i swoich pracowników może prowadzić rektor wyższej uczelni i dysponuje ma ten cel choćby środkami na badania własne, to dlaczego nie miałby tego robić prezes Akademii? Sytuacja obecna jest niedobra i chcielibyśmy to zmienić. Większą rolę powinny też odgrywać komitety naukowe. One z nazwy są komitetami Polskiej Akademii Nauk, ale de facto są komitetami polskiej nauki, bo przecież większość ich członków pochodzi spoza Akademii. W minionych czasach były niekiedy - mówię tu np. o Komitecie Nauk Historycznych - instytucjami dającymi świadectwo prawdzie. Dziś ich rola jest oczywiście inna, a powinna być zdecydowanie wzmocniona poprzez szerszy zakres kompetencji, także poprzez zdecydowanie większą samodzielność finansową. Podejmowałem dziś decyzje finansowe tego typu i proszę sobie wyobrazić, że są to kwoty rzędu np. 1000 czy 1500 zł. To naprawdę żenujący stan rzeczy, obrazujący wysokość finansów dla polskiej nauki. Trzeci nurt zmian to podniesienie poziomu naukowego placówek badawczych Akademii. Placówki PAN powinny być zdecydowanie placówkami najwyższej kategorii.

- W naszym życiu naukowym i akademickim jest wiele zjawisk z obszaru etyki, które są publicznie krytykowane, ale poza opisywaniem tych bolączek niewiele się w tym zakresie zmienia.

- Rzeczywiście, zmiany, które powinny nastąpić, nie zależą tylko od nowych rozstrzygnięć legislacyjnych na poziomie ustaw, ale wiele z nich wymaga zmian procedur działania i mentalności środowiska.

- Czy sądzi Pan, że konkursy na stanowiska są autentyczne czy fikcyjne?

- W zdecydowanej większości są absolutną fikcją. Najwyżej kilka procent to autentyczne konkursy. W pozostałej części zwycięzca jest znany przed ogłoszeniem konkursu.

- A czy sądzi Pan, że recenzje podczas przewodów doktorskich, a w znacznej części także habilitacyjnych, są rzetelne i odpowiadają potrzebom promowania dobrych prac badawczych?

- W większości są to recenzje grzecznościowe, nie tyle rzetelnie oceniające pracę, co będące wywiązaniem się z koleżeńskiego obowiązku.

- Tu jesteśmy zgodni, niestety. A wystarczyłoby wprowadzić proste mechanizmy. W Niemczech nie można np. robić przewodu habilitacyjnego w uczelni, w której się pracuje. Nie można też ubiegać się o stanowisko docenta czy profesora w macierzystej uczelni.

- Bardzo byłbym za tym, żeby i u nas taką zasadę wprowadzić. Przez lata obowiązywało myślenie, że ograniczeniem są mieszkania, ale życie pokazuje, że na zajęcia pracownicy naukowi dojeżdżają wzdłuż i w poprzek Polski.

- Okazją do wprowadzania tego typu zasadniczych zmian mogłaby być nowa ustawa. Tymczasem przygotowany projekt nowego prawa o szkolnictwie wyższym żadnych tego typu radykalnych zmian nie przynosi. Nawet gdy jakieś śmielsze pomysły się pojawiały, to ginęły wobec oporu środowiska.

- Też uważam, że takie zmiany powinny się pojawić, ale i problemy są trudne. Powszechnie krytykowana jest wieloetatowość, ale jeśli asystent dostaje 800 zł i wpada na niemądry pomysł założenia rodziny, już nie mówiąc o nabyciu lokalu mieszkalnego, to musi wziąć pracę dodatkową. Wiem, że nie można wprowadzać zmian mechanicznie. Dziś wieloetatowość to zjawisko powszechne, dotyczące znacznej części środowiska i przybierające rozmiary karykaturalne. Jestem członkiem Państwowej Komisji Akredytacyjnej i wiem coś o tym. Musimy coś z tym zrobić, bo inaczej mówienie o jakości kształcenia i równoczesne tolerowanie profesorów, którzy mają kilkudziesięciu magistrantów, nie ma większego sensu.

- Jest Pan autorem tezy, że wchodzimy do Europy z pokaźnym wianem nauk humanistycznych. Na ile nasza humanistyka może mieć w tej zjednoczonej Europie pozycję znaczącą?

- Jestem tu optymistą, ponieważ wiele nauk z obszaru humanistyki ma renomę światową. Wymieńmy choćby archeologię, socjologię, nauki historyczne. Jesteśmy też mocarstwem w sferze kultury artystycznej, np. w zakresie muzyki współczesnej. I myślę, że zostanie to dostrzeżone i docenione. Generalnie sądzę, że nasza nauka i w ogóle Polska, jako jeden z większych krajów wchodzących w skład Unii, zajmie z czasem należne nam miejsce.

Rozmawiał Andrzej Świć