WYKSZTAŁCENIE

W swej „Autobiografii filozoficznej” Karl Jaspers opisuje rozmowę, jaką po roku 1933 przeprowadził z Martinem Heideggerem: „Jak człowiek tak niewykształcony jak Hitler może rządzić Niemcami?” „Wykształcenie” - odpowiedział - „jest najzupełniej obojętne. Proszę się przyjrzeć, jak cudowne są jego ręce!” Heidegger, jak wiadomo, opowiedział się po stronie „nowej państwowości” tworzonej przez nazistów. Nie on jeden, w końcu nawet Tomasz Mann w swych dziennikach z tamtego okresu nazwał Hitlera człowiekiem o „szlachetnych intencjach”. Z drugiej strony, nie brak przykładów ludojadów wykształconych przez najlepsze światowe uczelnie - do nich należał jeden ze słynniejszych absolwentów Sorbony, kambodżański ludobójca Pol Pot. Pozornie zatem nie wykształcenie przesądza o tym, czy człowiek stanie się zbrodniarzem. Więcej nawet - bywa, iż redukująco rozumiane „wykształcenie” staje się pomocne w „uzasadnianiu” zbrodni politycznych, w budowaniu zaplecza ideologicznego przeprowadzanych na masową skalę „eksperymentów społecznych”.

Zdawać by się więc mogło, że wykształcenie w polityce nie ma nic do rzeczy. Tak właśnie zdają się sądzić i nasi politycy, którzy od lat nie czynią nic zgoła, by w wykształcenie społeczeństwa inwestować. Z drugiej strony, nawet wykształceni ludzie potrafią dać wsparcie nieukom prącym do władzy, wiedząc wszak, że kształcenie społeczeństwa będzie ostatnim problemem, który może ich interesować. Więcej jeszcze: brak w trakcie naszych kampanii wyborczych profesjonalnych ocen programów poszczególnych partii, sprawdzających ich stosunek do kwestii kształcenia, nie mówiąc już o próbach rozliczania przedkładanych w tej dziedzinie obietnic (jeśli takie obietnice w ogóle się pojawiają). Co cztery lata sprawa staje się aktualna. Istnieje możliwość przetestowania stanowisk polityków w tej kwestii, na ogół jednak się tego nie robi.

Środowiska naukowe - czy szerzej: inteligenckie - nie czynią nic, by podnosić wagę tej problematyki. Tak, jakby była to sprawa bez najmniejszego znaczenia i jakby z góry uznano, że głosu tych środowisk nikt nie będzie brał pod uwagę. W kąt poszły nauki Andrzeja Frycza Modrzewskiego o tym, że takie będą Rzeczypospolite, jakie w nich młodzieży chowanie. W tej chwili zresztą młodzieży się nie „chowa”, młodzież się „naucza”, co znaczy, że przygotowuje się ją do zdobycia dyplomów. W najlepszym wypadku owo „nauczanie” to wyposażanie w odpowiednią ilość wiedzy z danej dziedziny. I takie wyposażenie określa się mianem wykształcenia. A to tymczasem tylko wiedza i pewien zasób umiejętności, skądinąd przydatne i pożyteczne, lecz nie zawsze wystarczające, by kogoś, kto nimi dysponuje, uznać za osobę wykształconą.

Wykształcić człowieka to jednak coś więcej. To także - przepraszam za określenie - wychowywać, „chować” właśnie. Jest w tym, owszem, także element tresury. Każdy w dzieciństwie słyszał, że „tak się nie mówi” oraz, że „o tym się nie mówi”, a również i „tego się nie mówi”. Owo „tak się nie mówi” dotyczy formy wypowiedzi, pewnej konwencji używania języka. Bez owej konwencji nie bylibyśmy zdolni do wzajemnego zrozumienia i porozumienia. Poeci, rzecz jasna, wiedzą o tym, że czasem trzeba owej formule tresury się przeciwstawić, ale oni już konwencje znają i - przynajmniej niektórzy spośród nich - dążą do jej wzbogacenia, a nie odrzucenia. Punktem odniesienia jest zatem nabyta wcześniej wiedza. Impulsem do zmiany jest natomiast właśnie owo „wychowanie”, stanowiące między innymi, iż wzbogacanie środków wyrazu i komunikacji stanowić może - choć niekoniecznie musi - wspólne dobro. Nie jest przypadkiem, że jedną z ważnych umiejętności, jakie oferują nie tylko uniwersytety, ale także szkoły amerykańskie, jest „twórcze pisanie”, przedmiot częstych naigrawań. Tymczasem to jest wychowywanie do uczestnictwa w przemianach, w tworzeniu innowacyjnych perspektyw.

Gdy w jednym z programów oświatowych słyszę wypowiedź zamieszkującego odległy azjatycki kraj młodego człowieka, podkreślającego z dumą, iż jego dziad „otrzymał solidne brytyjskie wykształcenie”, to wiem, że ma on na myśli pewne wartości, które stanowią dopełnienie wiedzy, wyniesionej z brytyjskiej uczelni. Dla niego wykształcenie to coś więcej niż tylko dostęp do tej wiedzy, a fakt, iż jest ono „brytyjskie” ma walor nie tylko solidności, lecz także typu wychowania do wiedzy i jej pożytkowania. O „polskim wykształceniu” - solidnym czy nie - jakoś nie słyszałem. Nie jest ono bowiem dla nikogo, z Polakami włącznie, żadnym wzorcem. Jest raczej powielaniem wzorców powstałych gdzie indziej. Owszem, jest „chińskie wykształcenie” określające jego kulturową specyfikę, łączność z pewną tradycją. W ostateczności można mówić o „wykształceniu europejskim”, które w sposób dość subtelny, lecz przecież rozpoznawalny, różni się od „wykształcenia amerykańskiego” i bywa mu przeciwstawiane. Takie „europejskie wykształcenie”, w mniemaniu wielu, oferuje nam Uniwersytet Jagielloński, kultywujący, póki co, swe tradycje.

Myślę, że Jaspers, gdy w rozmowie z Heideggerem stwierdzał, że Hitler jest człowiekiem „niewykształconym”, nie miał na myśli tylko tego, iż człowiek ów jest nieukiem, choć z pewnością i to miał na względzie. Podkreślał także, iż człowiekowi temu brakowało pewnego „szlifu”, czyniącego go godnym sprawowania społecznych funkcji. O randze naszej szkoły - czy szerzej: nauki - decyduje nie tylko wiedza, lecz także właśnie ów „szlif”. Nie każdy diament staje się brylantem. Nie widzę powodów, dla których nie mielibyśmy w Polsce uznać, iż szlifowanie diamentów jest istotnym składnikiem procesu „chowania” uczniów, ich kształcenia. Na to wszakże trzeba środków od ludzi, którzy nie będą nastawieni wyłącznie na to, co Witkacy uważał za zagrożenie dla przyszłości, czyli na „bezpośrednią użyteczność”.