Malarz nie musi być filozofem

Andrzej Maciej Łubowski (ur. 1946) artysta malarz. Studiował w warszawskiej ASP w pracowni Stefana Gierowskiego. Autor ponad 30 wystaw indywidualnych, brał udział w wielu ekspozycjach zbiorowych. Pracę twórczą godzi z działalnością społeczno-dydaktyczną. Przez wiele lat pełnił funkcję prezesa Poznańskiego Okręgu ZPAP oraz wiceprezesa Zarządu Głównego Związku Polskich Artystów Plastyków. Obecnie pełni funkcję prorektora WSSS Schola Poznaniensis, w której jest zaangażowany na stanowisku profesora nadzwyczajnego.

Odwiedza Pan biennale w Wenecji i inne europejskie wystawy sztuki współczesnej. Czy Pana zdaniem potwierdzają one problem „kryzysu powołań w malarstwie”, akcentowany przez uczestników X Ogólnopolskiego Sympozjum Sztuk Wizualnych „Ostatnia Dekada” w Łagowie, którego był Pan organizatorem i uczestnikiem?

- W porównaniu z wcześniejszą wystawą sztuki współczesnej Documenta XI w Kassel, zdominowaną również przez takie media, jak wideo, fotografia, instalacja, biennale w Wenecji prezentowało o wiele więcej malarstwa, zwłaszcza figuratywnego, często o proweniencji fotorealistycznej. Szczególnym dowartościowaniem malarstwa była wystawa „Malarstwo od Rauschenberga do Murakami 1964-2003”. Całe biennale potwierdzało jednocześnie fakt rozproszenia sztuki na początku XXI wieku, tak pod względem ideowym, jak i środków wypowiedzi.

- W Kassel dostrzegał Pan większą spójność?

- Tak, ale pozornie. Wynikała ona raczej z zaangażowanego, polityczno-społecznego charakteru wystawy, związanego z preferencjami jej kuratora Okwui Enwezora. Z kolei, co mnie cieszy, w przeciwieństwie do Kassel, w Wenecji zaprezentowano wiele prac polskich artystów, takich jak bardzo interesująca instalacja Marii Sosnowskiej Korytarz - iluzyjne wnętrze - czy instalacja Stanisława Dróżdża - klasycznie konceptualna ekspozycja złożona z kostek do gry.

- Niezależnie od tendencji lansowanych w sztuce współczesnej, od lat pozostaje Pan wierny malarstwu, które jest jednocześnie terenem Pana poszukiwań twórczych.

- Jednym z pierwszych, młodzieńczych doświadczeń w tej dziedzinie był informel, jako przygoda z samą materią malarską i działaniem farby rozlanej na płótnie. Później pojawiło się zainteresowanie hiperrealizmem, jednak innym niż amerykański, czego wyrazem stał się mój udział w wystawie „Realizm symbolizujący” autorstwa Kingi Kawalerowicz. Na tej wystawie, prezentowanej w Galerii Krytyków w Warszawie w 1978 r., pokazano też prace Łukasza Korolkiewicza, Ewy Kuryluk i Zbysława Maciejewskiego. Był to okres poszukiwania własnej tożsamości, wbrew tendencjom zachodniego hiperrealizmu obiektywizującego rzeczywistość, redukującego subiektywizm. Odnalazłem bardziej osobisty sens symbolu. Od niego mogłem przejść do pewnych uogólnień. Malując swoją postać na tle opustoszałych, cywilizacyjnych pejzaży epoki Gierka, zredukowałem możliwość identyfikacji, stając się jednym z wielu. Później, w okresie stanu wojennego, gdy nie uczestniczyłem w oficjalnych wystawach, podejmowałem próby uproszczenia kompozycji, w których symbol sprowadzony został do znaku opartego na fotografii. Pod koniec lat 80. zająłem się malowaniem powiększonych wizerunków twarzy z naniesionymi na nie, nawiązującymi do kultur pierwotnych, znakami wykonanymi zamaszystymi pociągnięciami pędzla. Znaki te zaczęły dzielić płótno na części i narodził się pomysł, by obrazy przedstawiające twarze pociąć na pionowe pasy i utworzyć z nich przestrzenne instalacje malarskie.

- I tak właśnie powstał w latach 90. cykl Pana instalacji malarskich Dekompozycje. Grzegorz Sztabiński w czasopiśmie „Exit” scharakteryzował te działania następująco: Wcześniej, zaczynając przedstawiać rzeczywistość w swych obrazach, Łubowski chciał zrozumieć siebie i swe miejsce w świecie... Dziś obraz świata uległ dezintegracji, a artysta włączył się w ten proces, pogłębiając go przez dekompozycję...

- To jest głos krytyka. Ja nie dokonuję takich podsumowań. Interesowała mnie dekonstrukcja jako próba utworzenia przestrzeni dla nowych sensów. Inspiracją była dla mnie filozofia zen, którą zajmowałem się w tym okresie. Dekompozycje wyzwalały pewien rodzaj wewnętrznej ekspresji, niepokój skłaniający do refleksji. Właściwie ten niepokój stanowił zasadniczy, pozaformalny cel moich zabiegów: ciągłe zmierzanie do tajemnicy, która jest w świecie, a tym samym we mnie. Nie chciałbym tu tworzyć teorii. Malarz nie musi być filozofem. Dzieło musi mnie najpierw poruszyć emocjonalnie, potem zaczynam uruchamiać refleksję. Jeżeli zwiedzając wystawy czuję niepokój skłaniający do refleksji, zaczynam być usatysfakcjonowany. Cenię intelekt w sztuce, ale przeżycie jest punktem wyjścia.

- Pana ostatnie doświadczenia?

- Operuję w nich motywem twarzy namalowanych na podstawie fotografii. Przestrzeń rzeczywista i iluzyjna w tych pracach ulega przemieszaniu. W 1999 r. rozpocząłem nowy cykl Złamane obrazy. Poprzez łamanie powierzchni obrazu tworzę swoiste obiekty na pograniczu rzeźby i malarstwa, anektujące przestrzeń, będącą też elementem wyrazu artystycznego.

Andrzej Maciej Łubowski, z cyklu Złamane obrazy, 2000

- Jesteśmy na pograniczu, a co Pan sądzi o dalszych losach malarstwa?

- W latach 80., po ekspansji konceptualizmu, pojawiła się nadzieja na zdecydowany powrót malarstwa. W latach 90. przejęli inicjatywę artyści tworzący w innych mediach, zwłaszcza elektronicznych, i reprezentujący nurt sztuki krytycznej, operującej często skandalem, dobrze funkcjonującym w środkach masowego przekazu. Tymczasem obraz malarski jest konkretem oddziałującym bezpośrednio na odbiorcę i w tym tkwi jego siła. Potwierdza to wspomniana wcześniej wystawa „Malarstwo od Rauschenberga do Murakami”, na której były także obrazy datowane po 2000 roku. Należałoby wspomnieć o sugestywnym, figuratywnym malarstwie Glena Browna, przynoszącym, jak się wydaje, coś nowego. Być może następuje przesyt mediami, zwłaszcza opartymi na elektronicznym przetwarzaniu obrazu, i powrót do malarstwa - może w jakiejś nowej formie. Historia zna przypadki powrotów. Mam taką nadzieję.

- W jednym z wywiadów stwierdził Pan, że nie ma zamiaru narzucać studentom konkretnych form artystycznych. Chce Pan raczej stymulować ich rozwój, odnaleźć cenne cechy osobowości i tak nimi kierować, aby znaleźli swój własny warsztat. W którą stronę idą obecni absolwenci malarstwa, co malują?

- Oczywiście, w pracy ze studentami konieczne jest przekazanie podstaw malarstwa i rysunku, natomiast - w moim przekonaniu - pedagog powinien powstrzymać się od narzucania swoich upodobań artystycznych na korzyść odkrywania indywidualnych cech i predyspozycji studenta. Ponieważ sztuka jest w tej chwili w rozproszeniu, młodzi plastycy malują w różnych konwencjach. Można jednak zaobserwować powrót do malarstwa figuratywnego, często nawiązującego do fotografii, z tym że jest ono lżejsze i swobodniejsze od figuracji lat 70.

- Czy dostrzega Pan wpływy wszechobecnej dzisiaj pop-kultury na zainteresowania malarskie studentów?

- Nie ograniczałbym się w tej sprawie do malarstwa. Oczywiście, są studenci, którzy nawiązują do sztuki popularnej w swoich działaniach i pracach dyplomowych. Zresztą sprawa nie jest nowa, bo już w połowie XX wieku powstał kierunek zwany pop-artem i rozwijał się na zachodzie Europy, a zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. W Polsce, z wyjątkiem odosobnionych prób, nie przyjął się, z tego względu, że wynikał on z zainteresowania konsumpcyjnym przedmiotem, zakorzenionym w cywilizacji zachodniej. Kierunek ten wpłynął jednak pośrednio na powstanie nowej figuracji i zainteresowanie fotorealizmem w latach 70. Obecnie cywilizacja konsumpcyjna dotarła i do nas, i ten fakt miewa odzwierciedlenie w pracach młodych plastyków.

Rozmawiała Krystyna Matuszewska