)
Koniec starego i pocztek nowego tysiclecia to czas wyzwalajcy w gronie uczonych, mw stanu, prawnikw czy ekonomistw refleksje dotyczce statusu jednostki oraz spoeczestw we wspczesnym wiecie. Zwaszcza stosunek czowieka do biecych spraw polityczno-spoecznych czy kultury, zdefiniowanie pojcia „wspczesnej” kultury, to zagadnienia godne podjcia. Trzeba jednak zrobi zastrzeenie, i tre i przekaz refleksji zaleny jest od suchacza. Warto si zatem przyjrze mylom, ktre skierowane zostay ku elicie spoeczestwa, jak ma stanowi rodowisko uniwersyteckie. W tym konkretnym przypadku rzecz dziaa si w ramach tzw. wykadw oglnouniwersyteckich, zorganizowanych w Uniwersytecie Warszawskim w latach 2000-04. Nazwiska prelegentw s znane i powaane. Nie sposb wymieni wszystkich 14 autorw, niech zatem bdzie reprezentatywne przywoanie takich postaci, jak: L. Koakowski, B. Geremek, A. Zoll czy J. Axer. Tematyka wykadw jest urozmaicona i bardzo bogata: od stricte ekonomicznych zagadnie, mwicych o transformacji pokomunistycznej (L. Balcerowicz), a po sigajce kosmosu i marze o poznaniu wszechwiata (A. Wolszczan).
Pierwsza refleksja, jaka budzi si po lekturze, to myl, i nastpia zmiana miejsc w relacji rzeczywisto - nauka. Dawniej badania miay wpyw na ksztatowanie si wiata, orodki akademickie stanowiy centrum rozwoju myli ludzkiej. Dzi to rzeczywisto decyduje o statusie nauki, zmusza badaczy do podjcia nowych wyzwa. Niby nihil novi, a jednak... Nie o sam zmian relacji tu chodzi, a o jej natenie. Pojcie globalizacji nie dotyczy ju tylko sfer polityki czy gospodarki. Globalny sta si wiat kultury i nauki. A to zagadnienie wzbudza u jednych przeraenie, u innych zaciekawienie i optymizm. To odczytanie niepewnoci, a nawet zatrwoenia, budzi drug refleksj. Czowiek moe by dumny ze swojego dorobku technicznego i kulturowego. A skoro tak, to dlaczego si boi?
Gdy si przyjrzymy dokadniej wykadom, okae si, i wikszo z nich powraca do myli antycznych filozofw. Przypomina si o znaczeniu i potrzebie sowa „solidarno” w relacjach midzyludzkich (L. Koakowski), przywouje si wiat staroytnych mylicieli (J. Axer, K. Modzelewski). Powraca si do rozwaa dotyczcych stworzenia wiata (A.K. Wrblewski) czy czowieka (P. Wgleski). Problemy znane od staroytnoci podejmowane s na nowo. Nowe jest szukanie odpowiedzi na terroryzm, ktry, kierujc si prostot i fanatyzmem, przeraa pene dumnych wartoci spoeczestwa (J. Howka). Z czym zatem wchodzimy w nowy XXI wiek? Z dreniem i obaw... przed samymi sob, a powinnoci naukowca XXI w. jest zwrcenie si ku wartociom uniwersalnym, wypracowanym i przestrzeganym przez pokolenia. Jednak, by nie koczy w tonie przygnbiajcym, warto wspomnie, i pojawiy si te gosy optymistyczne, mwice o zwizkach polskiej nauki ze wiatowymi badaniami. Przykadem jest wykad K. Myliwca, prezentujcy dorobek polskich egiptologw czy wykad B. Geremka o europejskiej myli politycznej.
Myl, e inicjatywa rektora UW Piotra Wgleskiego, aby rozproszone w czasie wykady zebra w cao i zaprezentowa na forum oglnopolskiego rodowiska uniwersyteckiego, stwarza dobr moliwo do podjcia dyskusji na temat zaproponowanych przez wykadowcw zagadnie.
Monika Szabowska
Jerzy Axer i in., Uniwersyteckie wykady na koniec starego i pocztek nowego tysiclecia, wstp Piotr Wgleski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004.
)
Na ulicy za oknem wierni pieszyli do kocioa. Doroki turkotay po paryskim bruku. Sposzone szczekaniem psa stado ptakw przemkno po zachmurzonym niebie... Czy to moe by pocztek fascynujcej opowieci z pogranicza fizyki i kosmologii, w dodatku wyjaniajcej procesy odpowiedzialne za obecno pierwiastkw we wszechwiecie? Dlaczego nie, jeli wanie w takich „okolicznociach przyrody” doszo do odkrycia zjawiska promieniotwrczoci i wielu innych, bdcych nieocenionym rdem wiedzy o pochodzeniu atomw? Dlaczego nie, skoro tak, jak banalna bya rzeczywisto, w ktrej wiat si zmienia, tak i zwykli ludzie tego dokonywali? W szkole zazwyczaj wagarowali, jako doroli nie stronili od kobiet, nie wylewali za konierz, w ogle brali z ycia penymi garciami. A jednak to im wspczesna nauka zawdzicza najwicej. Ernest Rutherford, Piotr i Maria Curie, Fred Hoyle, George Gamow - co ich rnio od zwykych miertelnikw? Wielu bdzio niczym lunatycy, dokonywali odkry, ktre byy jedynie zbiegiem okolicznoci, przekraczajcym wszelkie granice wiarygodnoci. Mieli jednak dostatecznie duo cierpliwoci, a do tego nieprzecitn intuicj, inwencj i nadzwyczajn wrcz wyobrani. Bez tego ani rusz.
Niekiedy science fiction staje si prawd - twierdzi Chown. Niczym rasowy detektyw odkrywa tajemnice, jakie skrywaj przed nami atomy pierwiastkw. ledzc ich genez, wyjania jednoczenie pocztki naszego ycia. Bo jest ono z nimi nierozerwalnie zwizane. Nie tylko drzewo za oknem czy kubek z gorc herbat, ale rwnie nasze ciaa zbudowane s z atomw. A kady z nich ma swoj histori. Rwnie fascynujc, co dzieje wszechwiata. Nasze zwizki z kosmosem s znacznie bardziej intymne ni ktokolwiek prbowa sobie wyobraa - przekonuje autor.
I pomyle, e dochodzenie do tego fundamentalnego wniosku zajo badaczom wieki. Mylano najpierw, e atomy byy we wszechwiecie od zawsze. Zrewidowano ten pogld, bo przecie kilkanacie minut Wielkiego Wybuchu to stanowczo za mao, by pojawiy si wszystkie pierwiastki. Powstaa wic koncepcja spalania wodoru, czyli przemiany najlejszego pierwiastka w drugi z kolei - hel. Okazao si, e ten proces rzeczywicie jest w gwnej mierze odpowiedzialny za ycie na Ziemi. Zaczto si jednak zastanawia, czy aby mog z niego powstawa nieco cisze pierwiastki, np. magnez, krzem czy wap? Wydedukowano, e raczej nie, a odpowiedzialno przerzucono na proces alfa, ktry polega na stopniowym dodawaniu jder helu do jder wgla. Poczynione obserwacje przyniosy jednak rozczarowanie - proces ten jest wybirczy, gdy pomija wiele jder, gwnie za spraw ich adunku elektrycznego. Znaleziono wic nieczue neutrony. W wyniku powolnego ich dodawania (proces S), powstaje m.in. technet i cyrkon, a szybszego (proces R) - tor, uran i kaliforn. Jest jeszcze proces P, zachodzcy w niewyobraalnej temperaturze ponad miliarda stopni. W odrnieniu od wczeniejszych, tu do jdra dodawane s protony. I dopiero to w konsekwencji przynosi powstanie cyny, platyny i rtci.
Przebylimy dug drog, konstatuje na koniec Chown, ale warto byo. Po dugiej i mudnej pracy dochodzimy do wniosku, e rzeczy s takie, jakie s, bo gdyby nie byy takie, jakie s, nie byoby nas tutaj, abymy mogli stwierdzi, e rzeczy s takie, jakie s! Genialne, nieprawda? A magiczny tygiel? Gdzie on waciwie si znajduje? Przyjemno odkrycia tej zagadki pozostawiam Czytelnikom.
(karma)
Marcus Chown, Magiczny tygiel. O pochodzeniu atomw, tum. Jacek Biero, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2004.
)
Nasza wiedza o Egipcie jest do skromna. Owszem, potrafimy wymieni dwie lub trzy piramidy, wskaza Dolin Krlw, mwi o Dolnym lub Grnym Nilu, szczeglnie za o romansach Kleopatry z cesarzami rzymskimi. Ale czy to wynika z naszej niechci docierania do wiedzy? Paradoksalnie mona powiedzie - i tak, i nie. Polscy egiptolodzy znani s na caym wiecie, ich osignicia naukowe s wysoko cenione, w polskich muzeach znajduje si sporo zabytkw archeologicznych. A jednak, gdy popatrzy si na publikacje mniej lub bardziej naukowe, nagle odkrywamy jak mao jest ksiek umoliwiajcych nam poznanie historii dawnego Egiptu, mwic jzykiem Grimala, historii waciwej, bo przedhellenistycznej.
Dzieje staroytnego Egiptu to ksika niezwyka pod wieloma wzgldami. Jest to chyba pierwsze na rynku polskim tak obszerne kompendium wiedzy na ten temat. Grimal naley do grona francuskich archeologw, znawcw, wrcz pasjonujcych si histori dawnego Egiptu. Grimal przez kilka lat by dyrektorem Francuskiego Instytutu Archeologii Wschodu w Kairze. Podj si bardzo trudnego zadania, by w sposb syntetyczny ukaza dzieje potnego pastwa, bdcego kolebk wielu kultur, a zapomnianego a do pocztkw XIX w. W swojej ksice postawi dwie gwne tezy. Po pierwsze, historia Egiptu zamyka si w chwili podbicia go przez Aleksandra Wielkiego. To, co nastpio pniej, jest degradacj kultury egipskiej, jej hellenizacj, a zatem zniszczeniem odwiecznej kultury i religii (faraoni nie znali nawet jzyka egipskiego). Po drugie, uznany trjpodzia historii Egiptu nie moe by podstaw do twierdzenia o jej cigoci. Dla Grimala wiat kultury egipskiej, istnienie poszczeglnych dynastii, jest wiatem fascynujcym, rozgrywajcym si wci w cisym zwizku pomidzy rzeczywistoci ludzk a bosk. Autor operuje wspaniaymi materiaami archeologicznymi. Swoj opowie o nieistniejcym wiecie wyposay w wiele planw, rycin, map i szkicw. Dziki temu czytelnik poznaje nie tylko dokadny rytua pogrzebowy, dowiaduje si o zmianach w budowie mastab czy piramid, lecz moe rwnie je obserwowa, ledzc kolejne szkice przekrojowe, obejrze zdjcia motyww dekoracyjnych najstarszych grobowcw. W ksice zamieszczono sporo kolorowych fotografii, prezentujcych zabytki archeologiczne, architektoniczne, jak i rzeby. Wzbudzaj one zachwyt, cho i smutn refleksj, e s waciwie we wszystkich zbiorach sawnych muzew, z rzadka za mona je obejrze w samym Egipcie.
Grimal siga rwnie do tekstw rdowych, zwaszcza gdy pragnie przybliy relacje zachodzce pomidzy ludmi sprawujcymi wadz lub, co dziwniejsze, opisa miejsca, ktre przetrway do XIX czy XX w., lecz ulegy zniszczeniu w wyniku rabunkowych ekspedycji zachodnich arystokratw. Dokumenty z czasw XVIII dynastii s, niestety, jedynym ladem ich istnienia.
Ujmuje sposb budowania opowieci. Dla Grimala wiat staroytnego Egiptu jest tak bliski, e budzi emocje. Autor nie ukrywa swojego stosunku do poszczeglnych faraonw, ich poczyna i decyzji. Odlegy wiat Egiptu nagle odkrywa wiele swoich tajemnic.
Ksika Grimala to nie tylko podrcznik dla studentw archeologii czy historii. Warto j poleci wszystkim tym, ktrzy interesuj si staroytnymi cywilizacjami. To wspaniaa wdrwka po krainie penej bogactw kultury materialnej i duchowej.
Monika Szabowska
Nicolas Grimal, Dzieje staroytnego Egiptu, tum. Adam ukaszewicz, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2004, seria: Rodowody Cywilizacji.
)
Mwi si czsto, e Leibniz by ostatnim czowiekiem, ktry opanowa caoksztat wiedzy ludzkiej. Jego dokonania daleko wykraczaj poza filozofi. Obejmuj nie tylko sfer teoretyczn (matematyka, fizyka, logika, teologia), ale i praktyczn (pracowa m.in. nad planem ugody midzy katolikami i protestantami, reform prawa niemieckiego, reform grnictwa, organizacj towarzystw naukowych etc.). Dlatego trudno w jednej ksice obj choby czciowo jego dorobek i kada praca jemu powicona pozostawia niedosyt. Tak jest te z t ksik. Obejmuje ona tylko pewne zagadnienia z zakresu metafizyki i jest prb analitycznego przedstawienia argumentacji Leibniza na rzecz pluralizmu... czyli stanowiska, w myl ktrego obecna w dowiadczeniu rzeczywistoci rnorodno i mnogo bytw zakada istnienie wielu liczbowo odrbnych substancji. Ksika Guta jest solidn prac analityczn, zawierajc nie tylko obfit wiedz, ale i porzdn argumentacj na rzecz stawianych tez.
Ksika skada si z trzech rozdziaw powiconych podstawowym problemom (substancji, modalnego statusu wiata i tosamoci), ktrych rozstrzygnicie determinuje opowiedzenie si za pluralizmem metafizycznym. Poniewa rozwizania proponowane przez Leibniza byy niejako zwieczeniem toczonych w XVII wieku dyskusji, analiz pogldw lipskiego filozofa poprzedza w kadym przypadku prezentacja tez jego poprzednikw. Dlatego ksika moe by traktowana jako synteza podstawowych problemw filozofii XVII wieku.
Rozdzia I dotyczy problemu substancji. To pochodzce od Arystotelesa pojcie doczekao si w XVII wieku, wobec fali sceptycyzmu, nieoczekiwanego podejcia. Dla Kartezjusza niewtpliwe jest nie istnienie pozapodmiotowej rzeczywistoci, ale jedynie istnienie „ja”. Analogiczne pojcie substancji zostaje u Kartezjusza (i Spinozy) ujednoznacznione, a substancja utosamiona z jej atrybutem (u Kartezjusza: res extensa, res cogitans, u Spinozy substancj jest jedynie to, co istnieje i jest pojmowane samo w sobie, czyli jedyn substancj jest Bg). Leibniz sprzeciwia si temu, wykazujc, i przy tak rozumianej substancji nie da si uzasadni pierwotnie danej w dowiadczeniu indywidualnoci nie tylko wasnego „ja”, ale take innych rzeczy. Owocuje to w koncepcji tzw. Leibniziaskiej monady, tj. substancji bdcej staym centrum zmian, podmiotem wasnoci, bytem zupenym i prostym. Takie rozwizanie rzutuje na rozwizania dalszych kwestii.
Rozdzia II prezentuje dyskusj dotyczc koniecznoci i przygodnoci. Znw tezy Leibniza stoj w opozycji wzgldem stanowiska Spinozy, ktry ca przyczynowo utosami z przyczyn sprawcz (przysugujc tylko Bogu), a istnienie bytu utosami z jego koniecznoci (substancja = Bg). Wedug Leibniza, tak nie jest, a wszystko, co faktycznie zachodzi, jest przygodne, czyli moliwe, e nie istnieje.
Z kolei w rozdziale III mamy prezentacj dyskusji Leibniza nie tylko z Kartezjuszem i Spinoz, ale i z Lockiem. W XVII wieku tosamo bytu (np. ludzkiego) jest atakowana z rnych stron. Wedug Kartezjusza na przykad, poszczeglne ciaa nie s samodzielnymi bytami, lecz kwantytatywnymi czciami tej samej materii. Z kolei Locke odrnia bycie tym samym ciaem, tym samym organizmem i t sam osob. Miast rozwaa to, co ustanawia tosamo rzeczy, naley pyta o kryteria rozpoznawania tej tosamoci (pytanie epistemologiczne). Wedug Leibniza, tosamo bytu jednostkowego opiera si na jego substancjalnoci, a ta, cho nie bezporednio dana, jest niezbdnym warunkiem wieloci bytw.
Marek Lechniak
Przemysaw Gut, Leibniz. Myl filozoficzna XVII wieku, fundacja NA RZECZ NAUKI POLSKIEJ, Wydawnictwo uniwersytetu wrocawskiego, Wrocaw 2004, seria: Monografie FNP. Seria Humanistyczna.
)
Przyznajmy - temat podjty w ksice jest dzi na czasie. Cho feminizm wypyn na fali jaki czas temu i dzi wydaje si materi nieco zmechacon i wysuon, media nadal s pene rozwaa na temat pci, przekraczania jej granic czy stosunkw midzy przedstawicielami dwu (cho i to ju nie zawsze) pci. To, e krytyka feministyczna zagocia w uniwersyteckich salach, jest naturalne - wszak literatura funkcjonuje w rzeczywistoci, powinna zatem na ni reagowa. Czasem jednak odnosz wraenie, e naukowcy gubi si w dwch przestrzeniach: wirtualnej, opisywanej w ksikach, ktre maj czyta i analizowa, oraz realnej - wpisanej w konteksty spoeczne, a nawet polityczne. W moim odczuciu, w tym momencie pojawia si zagroenie zaangaowania, od ktrego autorytety naukowe raczej powinny stroni.
Ksika w intencjach autorki ma by podrcznikiem akademickim. Teksty goszonych wykadw uzupenione zostay dygresjami oraz wypowiedziami studentek, ktre dziki zajciom zaczy czyta lektury „genderowo”. Si rzeczy tekst zbliony jest do jzyka mwionego, pynie wartko, cho czasem gubi si w meandrach dugich i mao przejrzystych dywagacji lub osiada na mieliznach dygresji i osobistych wynurze. Pod wzgldem merytorycznym jego najwaniejsz cech jest interdyscyplinarno. Celem - ch przeprofilowania historii literatury tak, by jasny sta si jej konstruktywistyczny, historyczny wymiar, zwrcenie uwagi na retoryczno teorii literaturoznawczych; poszukiwanie sojusznikw w naukach spoecznych i praktyce dyskursw, nowa, pluralistyczna i otwarta etyka - jak deklaruje autorka.
Na pocztku Iwasiw kreli zasig swego wywodu: tumaczy tytuowe pojcie, konfrontuje je z histori literatury dotd uprawianej. Przy okazji cigi zbiera dotychczasowy sposb pisania i czytania, zwaszcza literatury polskiej, w ktrej kobiety jawi si sporadycznie. Mowa jest o literaturze, ktra u nas nie powstaa, a powinna bya, a take o literaturze, ktra powstaa cakiem niedawno i - co autorka konstatuje z ulg - nosi wreszcie znamiona feminizmu.
Recenzujc podrcznik akademicki chciaabym z atwoci punktowa pewne kategorie, wyrnia poszczeglne tezy, wypisywa konstruktywne wnioski. Teraz mam z tym problem. Kolejne strony roj si od tematw zagadkowo tytuowanych, w ktrych zbyt wiele jest miejsca na osdy, subiektywizm, propozycje, dywagacje, zbyt mao za na konkrety. Dobrze, i literaturoznawcy szukaj oywczych nurtw przy lekturze. Dobrze, e nie odcinaj si od rzeczywistoci, e mog przy okazji erudycyjnie si wyszumie, zamiesza w gowach studentw, zmusi do mylenia i weryfikacji uywanych dotd narzdzi. Ale mierzi mnie przebijajca z kart ksiki awersja do wszystkiego, co byo wczeniej i przypisywanie tworzcym mczyznom szowinistycznych zakusw. I mierzi mnie patrzenie na opisywan rzeczywisto z punktu widzenia ledczego, ktry podejrzliwie nicuje ksik, widzc w niej wycznie aspekt pci. Nie chc si pastwi nad autork, jej myli s wszak owocem innych lektur, wydaje mi si jednak, e krytyka genderowa moe by jedynie fragmentem analizy tekstu. Bo cho z jednej strony chce go czyta bardzo dokadnie, to pomija wiele wanych aspektw. A w efekcie zubaa go niezwykle i okalecza. Oto przykad: kobieta mogaby by o wiele lepszym znaczcym porzdku symbolicznego ni mczyzna, odczuwajcy przede wszystkim fallusem, czy raczej tym, co fallus funduje. Wagina, zakamarki macicy, niezmierzone terytorium nie majce nawet dobrej nazwy w polszczynie, daoby nam obraz wiata, przyznajmy, ciekawszy od tego, ktry wypeniaj fabryczne kominy. Afirmacja pluralizmu? Raczej zwyke zacietrzewienie.
Beata Maj
Knga Iwasiw, Gender dla rednio zaawansowanych. Wykady szczeciskie, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2004, seria: Z Wag.