Dwa projekty

Referaty wygłosili m.in.: prof. dr hab. Jerzy Błażejowski, przewodniczący Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego, prof. dr hab. Kazimierz Przybysz, sekretarz Państwowej Komisji Akredytacyjnej, prof. dr hab. Brunon Bartz, generalny reprezentant CERTQUY w Polsce. Prof. dr hab. Oman Achmatowicz, sekretarz Centralnej Komisji do spraw Stopni i Tytułów, mówił na temat uzyskiwania uprawnień do doktoratów.

W kontekście wszystkich wypowiedzi można stwierdzić, że ukształtowanie strategii rozwoju szkolnictwa wyższego w Polsce należy rozpatrywać ze szczególnym uwzględnieniem konsolidacji i jakości programów edukacyjnych, przy założeniu, że głównym czynnikiem poprawy edukacji będzie intensywny rozwój badań naukowych i kształcenie kadry naukowo-dydaktycznej.

Uczestnicy konferencji zapoznali się również z poselskim projektem ustawy „Prawo o szkolnictwie wyższym”. Przedmiotowy projekt jest znowelizowanym projektem NSZZ „Solidarność”, funkcjonującym w środowisku od dłuższego czasu. Generalnie, regulując pewne kwestie zbieżnie z tzw. projektem prezydenckim, wyraźnie przeciwstawia się rozwiązaniom tego projektu. KRUN wyraża poparcie dla przepisów uelastyczniających proces dydaktyczny i równouprawnienie obu sektorów szkolnictwa wyższego. Projekt poselski nie uwzględnia pewnej specyfiki i zróżnicowania ustroju uczelni niepaństwowych. Projekt reguluje niektóre kwestie zbyt szczegółowo, nie pozostawiając uczelniom niepaństwowym marginesu swobody. Brak też odniesienia do systemu ECTS.

Koncepcja projektu została przyjęta przez środowisko uczelni niepaństwowych z dużym zainteresowaniem, ponieważ może on stanowić punkt wyjścia do ustalenia ostatecznego kształtu regulacji prawa o szkolnictwie wyższym. Projekt prezydencki postrzega problemy szkolnictwa wyższego przez pryzmat największych uczelni, podczas gdy w polskim systemie edukacji powinno znaleźć się miejsce dla uczelni różnego typu i wielkości, rozmieszczonych w dużych centrach akademickich i mniejszych miastach. Obecna mapa przestrzenna szkolnictwa wyższego w Polsce zupełnie dobrze spełnia te funkcje i przepisy prawa nie powinny jej ograniczać. Należy stworzyć równe szanse rozwoju wszystkim uczelniom, bez względu na formę własności.

Zarówno prezydencki, jak i poselski projekt ustawy nie stwarzają młodzieży równych szans dostępu do studiów. Studia dzienne w uczelniach państwowych są bezpłatne (choć w dużym stopniu pozornie - płatne korepetycje przygotowujące do egzaminów wstępnych itp.), a w uczelniach niepaństwowych odpłatne. Stwarza to nierówne szanse rozwoju uczelni obu sektorów. Najlepszym sposobem jest wprowadzenie bonu edukacyjnego i skierowanie strumieni środków finansowych do uczelni, które zostaną wybrane przez studentów, lub zwiększenie pomocy materialnej dla studentów przy powszechnej odpłatności za studia, co wymagałoby zmiany konstytucji. Racjonalnym wyjściem może się również okazać prywatyzacja znacznej części uczelni państwowych, szczególnie ze względów budżetowych.

Projekt ustawy upraszcza drogę awansu zawodowego nauczycieli akademickich przez zniesienie habilitacji. Jest to w warunkach polskich trudne do przeprowadzenia ze względu na duży konserwatyzm z jednej strony i brak przygotowania tego procesu z drugiej. Ustawa zawiera radykalne rozstrzygnięcia. Można by przeprowadzić je etapowo. Np. pozostawić stopień doktora habilitowanego, ale nadawany przez rady wydziałów jako ostateczną instancję, bez obowiązku jej zatwierdzania przez Centralną Komisję. Można też pozostawić habilitację, jako ważny atut na drodze do profesury tytularnej itp. Jednocześnie można otworzyć ścieżkę awansu zawodowego poprzez stanowisko profesora pomocniczego, nadzwyczajnego i tytularnego. W tym wypadku należałoby dokładnie sprecyzować system oceny dorobku naukowego doktora, profesora pomocniczego i nadzwyczajnego, czego brakuje w projekcie ustawy.

Projekt nie określa dokładnie jacy profesorowie stanowią tzw. minimum kadrowe do uprawnień w zakresie kształcenia na poziomie licencjackim, magisterskim i nadawania stopnia doktora. Czy byliby to profesorowie z uprawnieniami walidacyjnymi? Jeżeli tak, należy te uprawnienia dokładnie sprecyzować.

PKA otrzymuje w projekcie zbyt duże uprawnienia, w zasadzie decyzyjne, a ogranicza się uprawnienia wybieralnej RGSzW. Można by przyjąć zasadę, że PKA pełni funkcje kontrolne z prawem opiniowania przepisów w sprawie szkolnictwa wyższego. Kwestie standardów nauczania i opinii w sprawie uprawnień do nadawania stopnia doktora należy pozostawić przy RGSzW. Pozostawienie funkcji decyzyjnych i kontrolnych w jednej komisji nie jest najlepszym rozwiązaniem.

Ustawa o szkolnictwie wyższym z 1990 r. zniosła socjalistyczny obowiązek uzyskiwania zgody nauczycieli akademickich na dodatkowe zatrudnienie. Wprowadzenie takiej zgody albo ustalenie zasad przez senaty w tej sprawie będzie powodowało zróżnicowanie rozwiązań. Uczelnie nie mogą też przywłaszczać własności intelektualnej nauczycieli akademickich. Jeżeli przyjmiemy, że do minimum kadrowego nauczyciel może być liczony tylko w dwóch uczelniach, to i tak ograniczy to dodatkowe zatrudnienie, ponieważ względy finansowe nie będą przemawiały za zatrudnianiem kadry, która nie liczy się do minimum kadrowego potrzebnego do uzyskania i prowadzenia kierunku studiów. Problem likwidacji wieloetatowości zostanie rozwiązany kilkoma sposobami: poprzez stopniową poprawę sytuacji dochodowej nauczycieli w podstawowym miejscu pracy, w drodze intensyfikacji kształcenia kadr, w wyniku skrócenia drogi awansu zawodowego nauczycieli akademickich i szybszego uzyskiwania uprawnień walidacyjnych, na drodze wprowadzenia w uczelniach mechanizmów pozbywania się zbędnej kadry.

Wprowadzenie obowiązku zgody na dodatkowe zatrudnienie w obecnej chwili zagrozi funkcjonowaniu wielu licencjackich kierunków studiów w uczelniach państwowych i niepaństwowych. Problemu dwuetatowości nie należy rozwiązywać administracyjnie.

W projekcie ustawy nie określono wystarczająco roli założyciela uczelni niepaństwowej. Powinna ona sprowadzać się do: jej założenia na dobrym poziomie, powoływania i odwoływania rektora i kanclerza, nadawania statutu, nadzoru nad pracą uczelni, wyrażania zgody na utworzenie i likwidację kierunków studiów, zatwierdzania budżetu i ustalania płatności, podejmowania decyzji inwestycyjnych i dysponowania majątkiem poza zwykłym zarządem, dysponowania majątkiem po spłaceniu zobowiązań w wypadku likwidacji uczelni.

Warunki tworzenia uczelni niepaństwowych oraz warunki utworzenia kierunku studiów na poziomie licencjackim i magisterskim należy określić w ustawie (por. art. 70 Konstytucji RP).