Koniec korporacji

Wiek XIX był okresem stopniowego przekształcania uniwersytetów z korporacji w instytucje. Proces instytucjonalizacji - zjawisko uniwersalne, występujące we wszystkich wymiarach życia społecznego - realizowany był nie tylko poprzez rozbudowę czynności biurokratycznych, w wysokim stopniu sformalizowanych, ale i przez likwidację dawnych atrybutów korporacyjnych.

Austro-węgierska ustawa z 1871 roku o urządzaniu władz uniwersyteckich wykluczała zgromadzenia doktorów danej uczelni ze struktury wydziałów i całego uniwersytetu. Tym samym preferowano zasadę, iż społeczność akademicką tworzą wyłącznie pracownicy i studenci, a nie, jak dotychczas, także absolwenci. Zgromadzenia doktorskie miały dawniej udział w majątku uczelni, partycypowały w egzaminach doktorskich, a dokładniej w celebrze z nimi związanej, a nawet pobierały z tego tytułu stosowne taksy. Wstąpienie do tych zgromadzeń było jednym z warunków podjęcia pracy w zawodzie lekarza czy prawnika, była to najbardziej wartościowa forma rekomendacji, powiązana ze znajomością charakteru absolwenta. Część z tych zgromadzeń prowadziła tzw. spółki wdowie, czyli zabezpieczała byt rodzinie wcześnie zmarłego doktora. Większość zgromadzeń była zasobna, m.in. zarządzały one funduszami stypendialnymi dla studentów. Dokumentacja personalna danego zgromadzenia zawierała więcej wiadomości o cechach osobowości niż akta uczelniane.

W efekcie reformy absolwenci - doktorzy pracujący poza macierzystą uczelnią (a był to stopień typowy finalizacji studiów filozoficznych, prawnych czy lekarskich) - nie mieli już żadnego wpływu na funkcjonowanie bieżące uczelni, co więcej - nie formowali już i nie przenosili tradycji uniwersyteckiej.

Podobne następstwa miało rozporządzenie Ministerstwa Wyznań i Oświaty z 1849 roku, wskazujące, iż uczniowie razem wzięci bądź całego uniwersytetu, bądź jednego z wydziałów, nie stanowią korporacji; nie mogą zatem ani regularnych zgromadzeń odbywać, ani posiadać stałych reprezentantów, ani też przedsiębrać czynności, do których mają prawo tylko korporacye. W następstwie tego zapisu nie były już dozwolone zgromadzenia studentów w miejscach publicznych poza murami uniwersytetu (z wyjątkiem okazjonalnie rozrywkowych). Nie mogły się też odbywać zgromadzenia periodyczne, czyli narady stale organizowane w sprawach akademickich, nie tylko studenckiej natury. Nie były też już możliwe do zorganizowania legalnego i działalności związki studenckie - z wyjątkiem kontrolowanych przez władze uczelni stowarzyszeń akademickich.

Dążenie do zamknięcia się w profesjonalnym kręgu doprowadziło nawet do wydania ministerialnego okólnika (1897) zakazującego używania zwyczajowego tytułu „doktorand” (dzisiejszy doktorant). Mieli do niego uprzednio prawo zwyczajowe studenci znajdujący się w toku egzaminów ścisłych, prowadzących do uzyskania stopnia naukowego doktora. Minister ingerował w zwyczaje pod pretekstem, iż tytuł nieformalny budzi „nieporozumienia”. Za użycie tytułu doktorant miały od tej pory grozić kary dyscyplinarne. W rzeczywistości szło o usuwanie zwyczajów wykraczających poza formułę instytucjonalną.

Głębszym powodem zachodzących zmian było przejście od formuły kształcenia na własny użytek nauki do formuły kształcenia na potrzeby zawodowe, a szerzej: potrzeby zbiorowości obywatelskiej definiowane już przez administrację państwa. Uniwersytety rozrastały się ilościowo w zbiorowości ponadtysięczne, co uniemożliwiało utrzymanie jednorodnych społeczności, kontaktujących się bezpośrednio i imiennie. Liczebniejsze zbiorowości musiały być już zorganizowane według formuły instytucjonalnej. Wymienione ograniczenia prawne zamykały uniwersytet w instytucjonalnych ramach i odbierały korporacjom akademickim możliwość nie tylko wpływu na władze uczelni, ale i możliwość egzystencji. Tym samym uniwersytety traciły własną tożsamość, były wywłaszczane z tradycji. Z korporacji stały się instytucją.