Mechanika nieba

Władysław Dziewulski (1878-1962) Jeden z najwybitniejszych astronomów polskich, profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Współorganizator i założyciel uniwersytetu w Toruniu oraz obserwatorium astronomicznego w Piwnicach. Członek tytularny i rzeczywisty PAN, członek Brytyjskiego Towarzystwa Astronomicznego i Międzynarodowej Unii Astronomicznej. Opracował m.in. nową metodę wyznaczania ruchów gwiazd w przestrzeni.

Władysław Dziewulski należy do grona tych polskich badaczy, którzy bardziej znani są poza rodzinnym krajem niż w nim samym. Przez wiele lat pracował w obserwatoriach astronomicznych uniwersytetOw: Jagiellońskiego, Stefana Batorego i Mikołaja Kopernika. W Wilnie i Toruniu nie tylko zainicjował myśl o rozbudowie czy budowie obserwatoriów, lecz przez długie lata sprawował nad nimi pieczę. Dorobek naukowy profesora doceniło międzynarodowe grono astronomów, nazywając jego nazwiskiem jeden z kraterów księżycowych.

Ojciec Dziewulskiego, Klemens Eugeniusz, był fizykiem, fizjografem, inicjatorem i działaczem Towarzystwa Naukowego oraz wydawcą dwóch czasopism: „Pamiętnika Fizjograficznego” i „Wszechświata”. Wszyscy trzej jego synowie: Stefan (ekonomista i prawnik), Władysław (astronom) i Wacław (fizyk) zostali potem profesorami wyższych uczelni. Córki również zdobyły wysoką pozycję w życiu: Eugenia została ekonomistką, a Maria - artystką graficzką.

W 1897 Władysław ukończył naukę w V Gimnazjum Klasycznym w Warszawie i podjął studia na Wydziale Matematyczno-fizycznym Uniwersytetu Warszawskiego. W 1901 obronił pracę magisterską. Aby zdobyć pieniądze na wymarzone studia w Getyndze, Dziewulski pracował w Obserwatorium Astronomicznym UW oraz w prywatnym obserwatorium im. J. Jędrzejewicza, gdzie był konsultantem naukowym. Dodatkowo zdał egzamin ze specjalizacji nauczycielskiej, by móc prowadzić zajęcia dydaktyczne. Pobyt w Uniwersytecie Georga Wilhelma w Getyndze trwał tylko rok, lecz przyniósł wspaniałe rezultaty i wprowadził Dziewulskiego w krąg światowej sławy astronomów. Szczególnie zainteresowanie i opieka naukowa, jaką otoczył go prof. Karl Schwarzschild, zaowocowała po latach i pomogła polskiemu uczonemu w nawiązaniu współpracy z zagranicznymi badaczami.

W 1903 Dziewulski przyjechał do Krakowa. Tu przez 3 lata był asystentem w uniwersyteckim obserwatorium. W 1906 otrzymał stopień doktora filozofii w UJ, składając pracę o perturbacjach wiekowych w ruchu Erosa. W uznaniu jego zasług, członkowie Kasy im. Mianowskiego przyznali mu stypendium, umożliwiające ponowny wyjazd do Getyngi, by tam w obserwatorium poznać nowe metody badań astronomicznych. Dziewulskiego zafascynowała mechanika nieba, nad którą badania prowadził do końca życia.

W 1909 powrócił do Krakowa. Tu prowadził obserwacje zakryć gwiazd przez Księżyc oraz zmian blasku gwiazd zmiennych. W 1916 otrzymał habilitację w UJ, a jego metoda badawcza do dziś jest stosowana w zagadnieniach kinetycznych. W latach 1903-16 Dziewulski opublikował 40 artykułów naukowych, grupujących się w trzech kręgach dziedzin: mechaniki nieba, astronomii gwiazdowej i fotometrii.

Był postacią znaną, dlatego to właśnie jemu zaproponowano objęcie obserwatorium astronomicznego w Poznaniu lub w Wilnie. Dziewulski, zakochany w Wilnie, wyjechał tam w 1919, pozostając aż do 1945. W tym czasie prowadził działalność naukową, dydaktyczną oraz organizacyjną, związaną z rozbudową i umocnieniem w świecie nauki pozycji Uniwersytetu Wileńskiego. Sprawował również ważne funkcje. W latach 1921-22 był dziekanem Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego, 1924-25 rektorem uniwersytetu, a 1925-28 jego prorektorem. Rok 1921 był szczególny w życiu badacza. Otrzymał on stopień profesora zwyczajnego i ukazał się, pod jego redakcją, pierwszy zeszyt „Biuletyn Obserwatorium Astronomicznego w Wilnie” (w sumie ukazały się 22 numery). Wtedy też Dziewulski zwrócił uwagę na prężnie działający ośrodek w Toruniu, gdzie w 1923 współorganizował Polskie Towarzystwo Astronomiczne. W 1936 dzięki zaangażowaniu profesora otworzono nowy gmach obserwatorium astronomicznego USB (nb. było to najstarsze akademickie obserwatorium w Polsce, założone jeszcze w 1753 przez ks. Puzyninę).

Okres świetności przerwała II wojna światowa, w czasie której Dziewulski współtworzył i prowadził tajne nauczanie w Wilnie. Koniec wojny zmienił całą rzeczywistość. Naukowcy i pracownicy USB stali się repatriantami, lecz wbrew zamierzeniom władzy nie rozjechali się po Polsce, a w grupie 200 osób pod kierunkiem prof. Dziewulskiego przybyli i pozostali w Toruniu, stając się tym samym przyczynkiem do powołania uniwersytetu. To właśnie wykład profesora o „rozwoju astronomii od Kopernika do chwili obecnej” inaugurował w 1946 pierwszy rok akademicki w UMK. Zasługi Dziewulskiego dla toruńskiego uniwersytetu są ogromne. Zainicjował i współtworzył uniwersyteckie obserwatorium w Piwnicach k. Torunia, był jego pierwszym dyrektorem. W latach 1945-47 był prorektorem UMK, prowadził Zespół Katedr Astronomii i Astrofizyki UMK, organizował konferencje, zjazdy. W latach 1946-61 był redaktorem „Biuletynu Obserwatorium Astronomicznego w Toruniu”.

Wydał ok. 90 publikacji naukowych. Zachowało się 27 tomików jego dziennika obserwacji gwiazd zmiennych. Uczelnia doceniła pracę profesora, nadając mu w 1961 r. tytuł doktora honoris causa UMK.