ZAPISKI Z KARTY

- Należy ratować pamięć, to ostatnia chwila - twierdzi Zbigniew Gluza.

Historia jest nauczycielką życia. Rzecz niby oczywista, lecz, niestety, gdy przyjrzymy się dokładniej otaczającej nas rzeczywistości, słowo „niby” należy mocniej wyartykułować. I jak historia nas poucza, czasem więcej potrafimy powiedzieć o dziejach Piastów lub Jagiellonów niż o wydarzeniach z lat trzydziestych XX w. Dlaczego tak się dzieje? Cóż, przyczyn zapewne jest wiele. Jednak tą, która zasmuca najbardziej, jest życie bez obowiązku pamięci. Na szczęście, są jeszcze ci, którzy nie ulegli, jak to określił Heidegger, powszedniości, choć „walka o pamięć” nie gwarantuje nikomu spiżowego pomnika.

Pierwsze kartki „KARTY”

Fundacja Ośrodka KARTA jest niezależną organizacją pozarządową. Jej zadaniem jest dokumentowanie oraz upowszechnienie najnowszych dziejów Polski i Europy Środkowowschodniej. Zanim jednak Fundacja mogła osiągnąć swój dzisiejszy status, jej twórcy i pracownicy musieli pokonać wiele przeszkód.

- Środowisko, które stworzyło KARTĘ zawiązało się wcześniej - wyjaśnia Zbigniew Gluza, prezes Ośrodka KARTA i jednocześnie redaktor naczelny kwartalnika „Karta” - W 1981 r. postanowiliśmy stworzyć pismo „Odnowa”, pomyślane jako zapis świata z perspektywy odnowy życia zbiorowego, w którym dominuje pewien bezwład, jaki odkryliśmy w Polsce jesienią 1981 r. Pismo nie zdążyło się ukazać, przeszkodziło nam wprowadzenie stanu wojennego. Dopiero kilka tygodni potem, dokładnie 31 grudnia, postanowiliśmy wydać nowe pismo. Wtedy też po raz pierwszy pojawił się tytuł „Karta”. Wiadomo było, że w najlepszym razie może być to zapisana dwustronnie kartka papieru, lecz myśmy - poprzez tę nazwę - odwołali się do Karty Praw Człowieka i Obywatela, a także do Karty 77. Nasza „Karta” miała być czasopismem określającym warunki naszej egzystencji, ale jednocześnie była to gazetka barykadowa, bo odnosiła się do polityki, wydarzeń bieżących.

Pierwsza „Karta” wydawana była pomiędzy styczniem a sierpniem 1982. Ukazało się w sumie 19 numerów czasopisma. Po kilku miesiącach forma pisma uległa zmianie.

- „Karta” zaczęła wychodzić w postaci książkowej, jako almanach. Chodziło nam nie tylko o opisanie rzeczywistości, lecz i o pokazanie przykładów postaw ludzi, którzy poradzili sobie z różnymi sytuacjami dyktatury, przed jaką i myśmy stanęli. Wydawaliśmy czasopismo, a jednocześnie mieliśmy pokusę, żeby dokumentować ten czas, w którym żyjemy.

Nikt zapewne nie przypuszczał, że po kilkunastu latach to, co było bezpośrednio dane, przeobrazi się w zapisy historii. Owszem, świadomość, jak ważne są to wydarzenia polityczne, była obecna, lecz dokumentowanie bieżących zdarzeń, notowanie przebiegu poszczególnych dni, mogło zrazu wydawać się dziwne. Takie zapisy powstały, ich plonem była książka W stanie, wydana w podziemnym obiegu, będąca czymś w rodzaju zbiorowego dziennika stanu wojennego, złożonego ze świadectw różnych osób. Wtedy też narodziła się myśl, aby sporządzić i zgromadzić nie tylko notatki z dnia bieżącego, lecz dotrzeć do spraw, które wtedy okryte były politycznym tabu.

Społeczne archiwum

Lata osiemdziesiąte nie sprzyjały rozwinięciu takiej idei. A jednak, pomimo aresztowania w 1985 Zbigniewa Gluzy, ludzie zrzeszeni przy nim trwali. W 1987 z inicjatywy redakcji „Karta” powołano „Archiwum Wschodnie”. Odkrywanie oraz dokumentowanie losów Polaków w Związku Radzieckim stało się głównym celem działalności tej organizacji. W „Archiwum Wschodnim” pracowało ponad 200 osób, stworzono 12 ośrodków na terenie całego kraju. Praca była trudna, nie tylko z racji sytuacji politycznej, lecz również z braku profesjonalnego sprzętu, umożliwiającego jak najlepszy zapis relacji świadków. Materiały przechowywano wszędzie, najczęściej w wersalkach i szafach. Okazało się, że są to jedyne miejsca, w których Polacy mogą „gromadzić” - w sensie dosłownym - narodową historię.

- To było pospolite ruszenie na rzecz zapisywania umykającej przeszłości - wspomina Zbigniew Gluza. - Umykającej w sensie pamięci, która nie została zapisana. Myśmy tę pamięć ratowali. To było bardzo intensywne doświadczanie prac nad historią. W 1989 r. zmieniła się sytuacja polityczna w Polsce i okazało się, że możemy to robić w sposób znacznie poważniejszy, że demokracja daje nam szansę legalizacji.

W lutym 1990 została zarejestrowana Fundacja „Archiwum Wschodniego” oraz Fundacja KARTA. Obydwa ośrodki współpracowały ze sobą, a ich działalność przybrała już określone i bardzo widoczne formy. W 1991 r. powołano „Archiwum Peerelu” (od maja 1998 nazwane „Archiwum Opozycji”), w tym samym roku „Karta” stała się pismem historycznym (od 1991 do początku 2004 ukazało się 40 numerów). Zamiarem wszystkich pracowników było stworzenie archiwum rejestrującego społeczne świadectwa historii najnowszej. Pracownicy obu fundacji z ogromnym poświęceniem zbierali relacje, dzienniki, najmniejsze nawet zapiski dotyczące losów pojedynczych ludzi.

Ktoś może spytać dlaczego? Myślę, że odpowiedź jest prosta i nie taka banalna. Historię tworzą ludzie poprzez swoje czyny, postępowanie i dokonywane wybory. Świadkowie, a potem kronikarze, historycy zapisują dzieje społeczności czy narodu. W ten sposób utrwalona zostaje pamięć, rodzi się tradycja, która określa tożsamość danej wspólnoty, w szerokim słowa tego znaczeniu. I choć powyższe zdania brzmią tak prozaicznie, to jednak zmuszają do refleksji, zwłaszcza kiedy jej przedmiotem nie są dzieje XV czy XVIII w., lecz XX, tak nieodległego.

Zadaniem historyka jest wyszukanie przyczyn społecznych, politycznych, które miały wpływ na dane wydarzenie. W podręcznikach historii jest wiele informacji, lecz zamknięte w krótkie podrozdziały, opatrzone uczonym komentarzem obfitującym w daty, odsłaniają historię jakby zbyt suchą. Nie jest to bynajmniej zarzut, takie bowiem są prawidła pracy historyka, lecz... To, co wyróżnia Ośrodek KARTA, to poszukiwanie w splocie historii człowieka. Świadectwa indywidualne, choć opatrzone subiektywizmem i emocjonalizmem, są tym bardziej wartościowe, iż ukazują dany okres w całym jego kolorycie. Piszący mogą się pomylić lub nie znać przyczyn zaistniałych wydarzeń. Jednak z ich zapisów wyłania się świat pełen napięć, przeżyć, doświadczeń, które mają poruszyć społeczeństwo, a niekoniecznie stanowić źródło pracy naukowej. KARTA jest ośrodkiem społecznym, wzbudzającym zaufanie nie tylko osób znanych (m.in. w zbiorach „Archiwum Opozycji” znajduje się kolekcja Jacka Kuronia, zdaniem Zbigniewa Gluzy, jedna z najlepszych kolekcji opozycyjnych), ale i tych zwykłych, często nieznanych nikomu. To właśnie ich zapisy, dzienniki, fotografie są niepowtarzalnymi świadectwami historii XX w.

Ośrodek KARTA

Fundacja prowadzi wiele programów. Najstarszym jest „Archiwum”, skupiające w swoich zbiorach „Archiwum Wschodnie”, „Archiwum Opozycji”, „Archiwum Historii Bliskiej”, „Archiwum Fotografii” oraz kolekcję „Dzienników pisanych po polsku w XX w.”. Od 1988 r. realizowany jest „Indeks Represjonowanych”, którego komputerowa baza liczy już ok. 720 tys. rekordów (www.indeks.karta.org.pl). Znajdują się w nim nazwiska obywateli polskich represjonowanych w ZSRR i pod sowiecką okupacją. Dzięki działalności tego programu udało się zdobyć jak dotąd najdokładniejszą statystykę takich osób, którą opublikowano w 2002 r.

- Nawiązaliśmy sporo kontaktów międzynarodowych - dodaje Zbigniew Gluza. - W 1992 r. podjęliśmy współpracę ze Stowarzyszeniem „Memoriał” w Moskwie. Rozpoczęliśmy również realizację kilku projektów międzynarodowych. Np. teraz sfinalizowane zostanie wydanie „Słownika dysydentów”, słownika biograficznego opisującego najważniejsze postaci ruchów dysydenckich i opozycyjnych. Praca objęła ok. 350 osób z wszystkich 23 byłych krajów komunistycznych. To wyjątkowy projekt. W przyszłym roku książka ta ukaże się drukiem w Polsce i w Niemczech, potem liczymy na wersję rosyjską i angielską.

Podobny charakter miała praca w zakończonym już projekcie międzynarodowym „Ocaleni z Mauthausen”, podczas której nagrano ponad 160 rozmów z byłymi polskimi więźniami hitlerowskich obozów koncentracyjnych. W czasie jej trwania okazało się, że żyje jeszcze wiele osób, których relacje powinny zostać utrwalone.

- Należy ratować pamięć, to ostatnia chwila - twierdzi Zbigniew Gluza. - W Polsce nie ma tradycji historii mówionej. Ta generacja bardzo szybko odchodzi i już niedługo nie będzie kogo pytać. Jest mnóstwo obszarów, które w ogóle nie zostały zapisane.

Idea jest potrzebna, lecz, jak zwykle, trudna do realizacji z przyczyn finansowych. Ośrodek prowadzi swoją działalność dzięki hojności sponsorów, którzy doceniają pracę KARTY oraz jej wartość dla przyszłych pokoleń. Jednak projekty wymagają dużego wsparcia, a z tym, jak wiadomo, obecnie nie jest dobrze.

Ośrodek KARTA - dzięki współpracy z Ośrodkiem Badań, Informacji i Upowszechniania „Memoriał” w Moskwie, z Ośrodkiem Dokumentacji Ludobójstwa na Ludności Cywilnej i Oporu Wobec Totalitaryzmu w Wilnie, z ośrodkami badawczymi m.in. z Niemiec, Białorusi, Ukrainy, Czech, Słowacji - prowadzi liczne projekty. Bo historia Polski nie zamyka się w jej obecnych granicach polityczno-geograficznych, a sprawy tak istotne dla ludzi wieku XX dotyczą wszystkich narodów poddanych władzy totalitarnych systemów.

Praca Ośrodka ma również charakter edukacyjny. Od 1996 r. prowadzony jest konkurs dla uczniów gimnazjów i szkół średnich, których zadaniem jest badanie oraz spisanie historii lokalnej.

- Do tej pory powstało ok. pięciu tysięcy prac uczniów z całej Polski, opisujących różne historie z miejscowości, w których mieszkają, uczą się. Jest to jedno z najciekawszych archiwów społecznych, ponieważ obejmuje prawie wszystkie ważniejsze wydarzenia lokalnej społeczności, bardzo często takie, o których nie przeczytamy w archiwach państwowych - wyjaśnia Zbigniew Gluza. - Generalnie jesteśmy otwarci na różne środowiska. Otwarcie konkursu owocuje tym, że szkoły zgłaszają się do pracy na co dzień. Są także grupy studenckie, które przychodzą na staże w sprawach archiwalnych lub wydawniczych, czasem - dokumentacyjnych.

Ośrodek KARTA organizuje wystawy fotograficzne (obecnie jest ich siedem, m.in. „Koniec Jałty. Przez Solidarność do Europy”, „Miasto pod Pałac”, pokazująca genezę decyzji o budowie PKiN w Warszawie, czy „Planeta Kołyma” - zdjęcia z wyprawy Tomasza Kiznego na Kołymę). Ośrodek inicjuje również wiele wystaw fotograficzno-tekstowych poza granicami Polski, np. w Sztokholmie - „Przez Solidarność do Europy”, do której dołączono dokumentację mówiącą o pomocy Szwedów dla Polski w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Ostatnim, lecz na skalę ogólnopolską, przedsięwzięciem była akcja „Koniec Jałty”, której efektem był m.in. cykl programów w TVP i wystawa w PKiN.

„Za walkę z niepamięcią”

Taki napis znajduje się na Medalu św. Jerzego, który przyznaje „Tygodnik Powszechny” ludziom mającym odwagę sprzeciwić się powszedniości naszego życia. Zbigniew Gluza otrzymał to wyróżnienie w grudniu 2001 r. Nie jest ono jedynym uznaniem dla Ośrodka. W tym samym roku minister spraw zagranicznych nagrodził Ośrodek KARTA dyplomem za zasługi na rzecz promocji Polski w świecie. W listopadzie 2002 Ośrodek KARTA otrzymał główną nagrodę w konkursie „Pro Publico Bono” za najlepszą inicjatywę obywatelską w skali ogólnopolskiej. W tym samym czasie .Rzeczpospolita” przyznała Zbigniewowi Gluzie i Ośrodkowi nagrodę im. Jerzego Giedroycia za działalność w imię polskiej racji stanu.

Wymienione nagrody są znaczące i bardzo cenne dla Zbigniewa Gluzy oraz wszystkich pracowników Ośrodka KARTA. Swoją postawą, zapałem i pracą dokonują oni czegoś niezwykłego - ratują naród od niepamięci własnej historii. Całe archiwum KARTY jest zapisem doświadczenia XX w., które ukształtowało obecną sytuację. Dlatego ranga działalności KARTY jest tak wielka i pożyteczna nie tylko dla badaczy historii najnowszej, lecz dla każdego, komu dzieje własnego kraju nie są obojętne.