HISTORIA I WSPÓŁCZESNOŚĆ

Każdy, kto zajmuje się dziejami politycznych bądź kulturalnych przeobrażeń, musi prędzej czy później zetknąć się z problemem określenia granicy oddzielającej historię od współczesności. Z lat dawnych przypominam sobie nieszczęśniczkę, która na egzamin z literatury współczesnej przyniosła indeks z wypisaną nazwą przedmiotu: „historia literatury współczesnej”. Wykładowca z okrzykiem „Toż to contradictio jakoweś!” wyrzucił delikwentkę za drzwi. O ile wiem, dalej sprawa rozwinęła się dla studentki pomyślnie, jednakże od tamtego czasu rozróżnienie między historią a współczesnością stało się dla mnie problemem interesującym, choć chyba nie do końca rozstrzygalnym, czego dowodem liczne prace polonistyczne poświęcone kwestii określenia progu owej współczesności.

Gdy się nad tą kwestią zastanawiam, odwołuję się najchętniej do pojęcia żywej pamięci. Ono także nie jest precyzyjne, ale można przynajmniej próbować je dodefiniować tak, by niedookreśloność w pewnej mierze wyeliminować. Żywa pamięć - w pojmowaniu pamięci zbiorowości - to pamięć tych, którzy żyją. W tym rozumieniu granicę między historią a współczesnością - w oczywisty sposób ruchomą - wyznacza moment śmierci najstarszego członka danej społeczności. Taki biologizm może budzić wątpliwości, ma jednak tę zaletę, że wyznacza pochwytny moment ustanawiania owego rozdziału. Ale, oczywiście, dla wielu może okazać się mało funkcjonalny. Można wszak za granicę współczesności uznać jakieś szczególnie ważne w życiu społeczeństwa wydarzenie - rewolucję, wojnę czy odkrycie naukowe, które, jak to się mówi, „zmienia bieg dziejów”.

Jako wykładowca zajmuję się przede wszystkim literaturą współczesną. I tu pojawia się istotna trudność. Od dziesięcioleci formalnie przedmiot mój dotyczy literatury powstającej po roku 1939. Biedni moi studenci oraz (liczniejsze stanowczo) studentki, dziś już ludzie urodzeni w latach osiemdziesiątych, traktują wszystko, co poprzedziło ich przyjście na świat, jako prehistorię niemalże. Mają do tego pełne prawo, sam przecież podobnie traktowałem okres międzywojenny, a nawet wojnę. Zważywszy nadto, że periodyzacja dziejów naszej literatury na dobrą sprawę zakończyła się na Dwudziestoleciu i nakazuje wszystko późniejsze traktować jako współczesność, nie ulega wątpliwości, iż musi to uczącym się sprawiać niejakie problemy. Ogarnięcie tej ilości materiału w przygotowaniach do egzaminu jest swego rodzaju horrorem. Egzaminy obejmujące romantyzm, pozytywizm, modernizm czy okres międzywojenny - a tak to jest wszak ułożone w programach nauczania - obejmują materiał najwyżej z lat trzydziestu. Współczesność w tym rozumieniu to już bez mała trzy ćwierci stulecia. Co z tym fantem robić?

Jeśliby przyjąć moją definicję współczesności - uwzględniającą „biologiczny” jej wyznacznik - to sięgać by ona musiała gdzieś w okolice lat dziesiątych ubiegłego wieku. Czesław Miłosz żywym tego dowodem, co potwierdzają zresztą jego najnowsze książki. Dla moich studentów (i studentek przede wszystkim) to horyzont z ich perspektywy niewidzialny nieomal. Konieczna jest więc zmiana programu, która pozwoliłaby wyodrębnić zbiór o nazwie „literatura współczesna” tak, by opanowanie materiału do egzaminu nie stanowiło zadania przekraczającego zdolność zapamiętywania średnio rozgarniętego studenta (lub studentki). Wyznaczenie atoli owej granicy współczesności musi siłą rzeczy doprowadzić do ostrych sporów i polemik. Nie do końca bowiem wiadomo, jakie przyjąć tutaj kryterium: przełomu politycznego, przewrotu artystycznego? Co by z kolei miało stanowić o uznaniu jakiegoś zjawiska za ów artystyczny przewrót? Wiem, postmoderniści mają już gotową receptę: granica przebiegałaby gdzieś w latach sześćdziesiątych, kiedy zaczęto mówić o „literaturze wyczerpania” itp. Ale projekt postmodernistyczny, choć skądinąd interesujący, nie wydaje się do końca sprawdzalny, gdyż, jak sądzę, by go poddać próbie, konieczny jest odpowiedni dystans historyczny.

Kwestia natomiast, którą rozwiązać by należało, ma wymiar praktyczny. Nie mogę od dwudziestoparolatków wymagać opanowania do egzaminu wiedzy o zjawiskach literackich ostatnich siedemdziesięciu pięciu lat. To znaczy, owszem, wymagać mogę, ale muszę mieć pełną świadomość faktu, iż dla olbrzymiej większości spośród nich jest to niewykonalne. Na moją wiedzę o literaturze współczesnej pracowałem ponad ćwierć wieku, będąc w dodatku aktywnym uczestnikiem życia artystycznego. Opanowanie tego choćby okresu, który dla mnie stanowi treść życiowych doświadczeń, jest dla kogoś urodzonego w roku 1980 wysiłkiem dość znacznym, a wszak ma on opanować materiał dotyczący okresu trzy razy dłuższego. Przyznam, że czuję się w tej sytuacji - jako egzaminator - dość podle. Powinienem bowiem z całą stanowczością i z pozycji siły egzekwować wiedzę, jednak wiem doskonale, że nie tędy droga. „Literatura współczesna” okazuje się nie tylko molochem, lecz także - w ich rozumieniu - określeniem anachronicznym. Dla nich bowiem spory literackie okresu wojny czy np. socrealizm nie mają ze współczesnością - tak jak oni ją rozumieją i odczuwają - nic wspólnego.

Z tego punktu widzenia patrząc, istnieje pilna potrzeba przekonstruowania programu nauczania historii literatury polskiej. Jak to uczynić w sposób sensowny, jest kwestią otwartą, wydaje się wszakże, że program taki winien wykraczać poza obszar jednej tylko uczelni. Wiem, że u siebie mogę, odpowiednio rzecz argumentując, przebudować cały system periodyzacyjny, choć i tutaj natrafiłbym na pewne kłopoty, wynikające z tego choćby faktu, że koleżanki i koledzy mają już swoje wyuczone i wytrenowane specjalizacje, i zachwianie struktury periodyzacyjnej musiałoby natrafić na ich słuszny, bo w obronie własnych interesów podjęty, protest. Coś jednak z tym fantem trzeba będzie w najbliższym czasie uczynić.