Problem dwuetatowców

Projekty ustaw o szkolnictwie wyższym znajdują się w procesie legislacyjnym. Poglądy na projektowane konstrukcje prawne nie są jednakowe. Spośród zagadnień, które będą budziły najwięcej emocji i kontrowersji można wymienić: zmianę kariery zawodowej nauczycieli akademickich, ograniczenie wieloetatowości, a także tzw. zatrudnienie nominowane pracowników naukowo-dydaktycznych. Chciałbym zwrócić uwagę głównie na problem ograniczenia wieloetatowości.

Każdy rektor chciałby, aby nauczyciel akademicki pracował wyłącznie w jednej uczelni, był z nią związany. Takie rozwiązanie nie zawsze odpowiada z kolei nauczycielom akademickim. Przedstawiciele dyscyplin naukowych związanych z przemysłem i informatyką zauważają, że w ciągu dnia mieszkania stoją puste, a biura i uczelnie w porze popołudniowej i nocnej często też świecą pustkami. Może jest to nieracjonalne wykorzystanie pomieszczeń?

Jeżeli przyjmiemy tezę, że nauczyciel powinien pracować na jednym etacie, to w polskich warunkach spowoduje to rewolucję i destabilizację istniejących struktur nie tylko w uczelniach niepaństwowych, ale także w większości uczelni państwowych, poza największymi uniwersytetami i politechnikami.

Coraz częściej pojawiają się opinie, że projekt ustawy jest dobry dla największych polskich uczelni. Pozostałe uczelnie do szeregu rozwiązań mają wątpliwości. Czy zatrudnienie na dodatkowym etacie w uczelni niepaństwowej jest problemem dla rektora UJ, UW itd.? Wyjaśnijmy, że na dodatkowym etacie nie pracują profesorowie na kierunkach magisterskich w ponad 100 uczelniach niepaństwowych. Uczelnie te zatrudniają kadrę na pierwszym etacie (podstawowe miejsce pracy). W znacznym odsetku są to nauczyciele pozostający na emeryturze, choć rektorzy uczelni niepaństwowych chcieliby także zatrudniać profesorów w młodszym wieku, chociażby w celu powierzania im różnych funkcji kierowniczych w uczelni, np. organizacji badań naukowych.

Drugoetatowi pracownicy naukowo-dydaktyczni zatrudniani są w uczelniach niepaństwowych na studiach licencjackich. Ich obciążenia są niewielkie i ograniczone do funkcji dydaktycznych. Na kierunkach licencjackich nie ma bowiem obowiązku prowadzenia badań naukowych. W uczelniach prowadzonych na podstawie ustawy o szkolnictwie wyższym pensum dydaktyczne wynosi zazwyczaj 120 godzin rocznie (w nowym projekcie ustawy pensum ma być wyrównane w uczelniach zawodowych i niezawodowych). Jeżeli podzielimy te godziny przez 30 tygodni zajęć dydaktycznych, to przeciętnie tygodniowo wypadają 4 godziny zajęć. Ale profesorowie najczęściej realizują to pensum na studiach zaocznych, gdzie są stosowane przeliczniki. Przeciętnie zatem profesor drugoetatowy pracuje w szkole niepaństwowej 3 godziny tygodniowo, najczęściej podczas weekendu. Argument, że szkodzi to działalności wielkiej uczelni, jest w tym wypadku mało wiarygodny. Co zatem jest przyczyną prób ograniczania swobody w podejmowaniu dodatkowego zatrudnienia przez nauczyciela akademickiego?

Administracyjne ograniczanie drugiego zatrudnienia z pewnością doprowadzi do likwidacji mniejszych uczelni, zwłaszcza tych, które zwiększają dostęp do studiów młodzieży ze wsi i małych miast. Zwolennicy zakazu pracy na drugim etacie mogą twierdzić, że przecież rektor dużej państwowej uczelni może dać zgodę na dodatkowe zatrudnienie. Czy jednak istnienie wielu uczelni niepaństwowych, a także kierunków studiów w mniejszych uczelniach państwowych w terenie, powinno zależeć od decyzji rektorów największych uczelni, w sytuacji, kiedy uczelnie zabiegają o studentów.

Musimy rozróżnić pojęcie wieloetatowości i dwuetatowości. Konferencja Rektorów Uczelni Niepaństwowych wielokrotnie wypowiadała się, że w polskich warunkach jeszcze przez jakiś czas należy dopuścić zatrudnianie profesorów na dwóch etatach. Już obecnie uczelnie rzadko kiedy zatrudniają profesorów, którzy się im nie liczą do minimów kadrowych. Nie pozwalają na to zasoby finansowe uczelni. Aby dojść do komfortowej sytuacji, w której nauczyciel pracowałby tylko na jednym etacie, należy podjąć cały szereg rozwiązań systemowych.

Należy stworzyć mechanizmy mobilności kadr naukowo-dydaktycznych. Należy odpowiedzieć na pytanie, jakie są warunki przepływu nauczycieli akademickich z uczelni, które mają nadmiar kadr do uczelni, którym tych kadr brakuje?

Wprowadzenie bonu edukacyjnego lub powszechnej odpłatności za studia zweryfikowałoby polskie uczelnie, ponieważ student wybierałby uczelnię niezależnie od uwarunkowań finansowych.

Zatrudnienie w formie nominowania nie sprzyja mobilności kadr, podobnie jak uzyskiwanie wszystkich stopni naukowych i odbywanie zatrudnienia wyłącznie w jednej uczelni.

Problem dwuetatowości w niedługim okresie rozwiąże się sam, ponieważ zmniejszy się liczba osób studiujących (należy przypuszczać, że do roku 2020 nawet o połowę).

W ostatnich latach wzrosła liczba doktorantów i uzyskiwanych stopni doktora. W dyskusjach, zwłaszcza prowadzonych przez zwolenników zniesienia habilitacji, zwraca się uwagę na niedostatecznie wykorzystywany potencjał adiunktów. Może warto się zastanowić nad zmniejszeniem liczby profesorów, a zwiększeniem liczby adiunktów przy określaniu minimów kadrowych.

W projekcie ustawy dzieli się uczelnie na akademickie i nieakademickie, ale w jednych i drugich stosuje się jednakowe standardy nauczania, jednakowe wymagania kadrowe, jednakowy czas kształcenia. Wiele osób zadaje sobie pytanie, czy minima kadrowe w małej i w dużej uczelni muszą być takie same?

Reasumując, należy rozwiązać problem wieloetatowości, natomiast wyeliminowanie dwuetatowości jest możliwe po wprowadzeniu wielu zmian systemowych w szkolnictwie wyższym.