Sądzę, że potrafimy się porozumieć

Mirosław Sawicki (ur. 1946). Absolutorium z fizyki w UW - 1971, magisterium w filii UW w Białymstoku - 1982. Podczas studiów uczestnik ruchu samokształceniowego, nazywanego „komandosami”. Aresztowany i zawieszony w prawach studenta po wydarzeniach marca 1968, w których brał aktywny udział. W latach 1971-90 nauczyciel fizyki w warszawskich liceach. Współpracownik Komitetu Samoobrony Społecznej KOR. Od 1980 członek NSZZ Solidarność, w której pełni szereg funkcji. W latach 1990-96 dyrektor Departamentu Kształcenia Ogólnego MEN, a 1996-97 wiceminister edukacji narodowej. Od listopada 2002 dyrektor Centralnej Komisji Egzaminacyjnej. Od maja br. minister edukacji.

Czy decydując się w maju br. na objęcie funkcji ministra w rządzie z tak niestabilnym zapleczem politycznym nie obawiał się Pan, że będzie to tylko funkcja przejściowa i nie będzie Pan miał szansy na aktywne kreowanie polityki, a jedynie na krótkie administrowanie oświatą i szkolnictwem wyższym?

- Decyzję o przyjęciu tej funkcji podjąłem bardzo szybko, potrzebowałem dosłownie piętnastu minut, aby skontaktować się z rodziną i uzyskać jej akceptację - bo przecież praca ministra to całkowita zmiana dotychczasowego trybu życia. Zdecydowałem się, ponieważ znając wcześniej Profesora Belkę, jako między innymi ministra finansów, a później doradcę prezydenta, wiedziałem, że jest człowiekiem konkretnym i na pewno będzie mu zależało, żeby zrobić jak najwięcej. Byłem też przekonany, że z racji całego mojego dotychczasowego doświadczenia i pełnionych wcześniej funkcji, wiem co trzeba poprawić w systemie edukacji. Sądziłem - i nadal sądzę - że na realizację tego zadania mam mniej więcej rok.

Jest Pan pierwszym po 1989 roku ministrem niezwiązanym ze szkolnictwem wyższym, tylko z oświatą. Jak się Pan czuje, musząc „rządzić” także profesorami?

- Nie czuję z tego powodu żadnych obaw. Pełniąc wcześniej funkcję wiceministra edukacji, a ostatnio szefa Centralnej Komisji Egzaminacyjnej miałem liczne kontakty ze środowiskiem akademickim i sądzę, że potrafimy doskonale się porozumieć.

Rozpoczyna się kolejny rok akademicki. Z jakim bilansem zaczynamy ten rok?

- Szkolnictwo wyższe to dziś ok. 1850 tys. studentów, studiujących w 97 państwowych uczelniach akademickich, 30 państwowych wyższych szkołach zawodowych i ponad 285 uczelniach niepaństwowych.

Powiedział Pan o 285 uczelniach niepaństwowych. Nie ma w Europie kraju, który miałby taką liczbę uczelni prywatnych. W Hiszpanii, która ma podobną do nas liczbę ludności i podobną liczbę studentów, jest 71 uczelni niepaństwowych.

- Rozwinięte szkolnictwo niepaństwowe jest naszym niewątpliwym sukcesem, ale nie rozumiem powodów, dla których umożliwiono tworzenie małych uczelni jednokierunkowych. W wielu krajach, aby uzyskać zgodę na utworzenie szkoły wyższej, przyjęto zasadę, że musi ona prowadzić co najmniej dwa lub trzy kierunki bądź, jak na przykład w Szwecji, sześć. A nawet jeśli przy wprowadzaniu takiego rozwiązania nie przewidziano jego skutków, to dlaczego nie skorygowano tego później, kiedy było już wiadomo, że tracimy kontrolę nad systemem? Wiadomo niestety, że wraz z masowością edukacji spada jej jakość i pojawia się wiele zjawisk negatywnych. Może nie bez znaczenia jest tu fakt, że średnia długość urzędowania kolejnych ministrów edukacji jest krótsza niż rok.

Ale przecież jest jeszcze ministerstwo jako resort.

- Zgadzam się, że popełniliśmy tu sporo błędów.

Jedną z ważniejszych spraw na progu nowego roku akademickiego jest kwestia studenckich stypendiów.

- Trybunał Konstytucyjny orzekł, że stypendia powinni dostawać wszyscy studiujący, niezależnie od tego, czy są studentami uczelni publicznych, czy niepublicznych i czy kształcą się na studiach dziennych, zaocznych, czy wieczorowych. Dodatkowe założenie przeprowadzanych zmian jest takie, że pieniądze powinny trafić bezpośrednio do studenta i to on, a nie uczelnia, ma zdecydować, jak chce je wydać.

Nie do końca przewidziany efekt tych zmian to realne obniżenie w wielu uczelniach wysokości stypendiów.

- Staraniem ministerstwa edukacji pula pieniędzy na stypendia zwiększyła się o 700 milionów złotych i jest blisko dwukrotnie wyższa niż w roku ubiegłym. Uwzględniając dodatkowo fakt, że dotychczas część dotacji celowej była przez uczelnie przeznaczana na dofinansowanie stołówek i akademików - niekiedy było to nawet 50 proc. dotacji - jest to wzrost blisko trzykrotny. Pamiętajmy jednak, że znacząco jest też większa grupa studentów objętych stypendiami.

Ale uczelnie zostały teraz z problemem stołówek i akademików, do których nie mogą dopłacać.

- Mogą, ale nie z pieniędzy przeznaczonych na stypendia dla studentów. Przez najbliższe miesiące będziemy uważnie przyglądać się, jak uczelnie radzą sobie z tą sytuacją i jeśli zajdzie taka konieczność, będziemy korygować przyjęte rozwiązania.

Przy całej tej operacji ucierpieli studenci niepełnosprawni. Dotychczas wszyscy mogli liczyć na wsparcie. Obecnie zastosowano wobec nich takie samo kryterium dochodowe, jak wobec innych.

- Tak, to rzeczywiście jest błąd, ale staramy się możliwie szybko go naprawić poprzez nowelizację ustawy o rehabilitacji i zatrudnieniu osób niepełnosprawnych. Chcemy przywrócić wcześniejsze rozwiązania.

Trwają prace nad nową ustawą „Prawo o szkolnictwie wyższym”. Środowisko akademickie od dawna czeka na jej uchwalenie, chociaż trzeba przyznać, że oczekiwania co do szczegółowych rozwiązań są często bardzo rozbieżne. Na jakim etapie są obecnie prace?

- Mamy dwa projekty: prezydencki i poselski. Po tzw. pierwszym czytaniu oba trafiły do prac w komisji sejmowej. Jako wiodący został przyjęty projekt prezydencki. Sejmowa podkomisja stara się wypracować jeden projekt. Uzgodniono już 2/3 zapisów.

Wspomniane projekty mają odmienną wizję kariery naukowej i drabiny uczelnianych stanowisk.

- Wytyczenie ścieżki kariery zawodowej to jedno z najważniejszych zadań, jakie stoją przed ustawą. Pamiętajmy, że ona musi być także przekładalna na stopnie kariery w innych krajach i dawać na przykład możliwość zatrudniania w polskich uczelniach profesorów zagranicznych. Trzeba też pamiętać, że na skutek obniżenia nakładów na naukę i szkolnictwo wyższe po roku 1989 powstała w środowisku akademickim „luka pokoleniowa”. Musimy zatem stworzyć taką ścieżkę kariery, która pozwoliłaby na znacząco szybszy awans ludzi młodych i powiązać ten awans z awansem finansowym.

Pojawia się chyba zbliżenie stanowisk autorów obu projektów co do możliwości zniesienia w przyszłości habilitacji, ale mówi się o dochodzeniu do tego stanu rzeczy etapami i wyznaczeniu okresu przejściowego.

- Nie jestem, jak sam pan zauważył, profesorem i dlatego mogę spojrzeć na sprawę trochę z boku. Obie grupy mają różne wizje karier akademickich, ale powinny dojść do konsensu. Dobrze byłoby, żeby pojawiła się wola kompromisu. Powinniśmy szukać rozwiązań, które zbliżą nas do przyjętych na świecie, a tam habilitacja i nadawany przez państwo tytuł profesora jest rzadkością. Profesorem zostaje się po uzyskaniu tytułu doktora - choć i to nie zawsze jest konieczne - i wygraniu konkursu na to stanowisko w uczelni. Tytuł natomiast przysługuje w okresie pracy w danej uczelni. Myślę, że kiedyś i u nas tak będzie, choć oczywiście zmiany powinny być stopniowe.

Kiedy, Pana zdaniem, jest szansa na uchwalenie projektu?

- Jeżeli wszystko pójdzie zgodnie z planem, a prace komisji sejmowej się nie przeciągną, to wiosną przyszłego roku powinniśmy mieć nową ustawę o szkolnictwie wyższym.

Trwają też intensywne działania, podjęte przez Radę Główną Szkolnictwa Wyższego, porządkujące kwestię standardów kształcenia na poszczególnych kierunkach. Przy okazji tej dyskusji odżywa problem możliwości kształcenia międzywydziałowego czy wielokierunkowego

- Zdecydowanie musimy znaleźć ścieżkę nauczania umożliwiającą takie kształcenie. Jestem z wykształcenia fizykiem i wiem, że jeśli twardo trzymalibyśmy się tylko kształcenia na kierunkach, to nie powstałaby biofizyka, biochemia, chemia fizyczna i wiele innych specjalności. Naprawdę ważne rzeczy w nauce dzieją się najczęściej na pograniczu kierunków i w zespołach multidyscyplinarnych.

No właśnie...

- Jestem przekonany, że kształcenie na poziomie wyższym musi być zdecydowanie otwarte na takie możliwości i będziemy starali się, żeby takie rozwiązania znalazły się w nowej ustawie.

Z końcem grudnia upływa kadencja Państwowej Komisji Akredytacyjnej. Do końca października ma Pan powołać nowy jej skład. To będzie kontynuacja czy raczej zmiana?

- Mam pełne zaufanie do przewodniczącego Komisji, prof. Andrzeja Jamiołkowskiego, ale zmiany w jej składzie na pewno by się przydały. Nie chciałbym jednak mówić o szczegółach i personaliach.

Od października niektóre uczelnie zaczeły kształcić kandydatów na nauczycieli, tak aby mogli być nauczycielami dwóch przedmiotów, tymczasem rozporządzenie ministra regulujące tę kwestię ukazało się dopiero w ostatnich dniach, nie dając im zbyt wiele czasu na przygotowanie się do tego.

- Nie powinni być zaskoczeni, ponieważ zmiany w standardach kształcenia nauczycieli zostały zapowiedziane już w ustawie o zmianie ustawy o systemie oświaty, którą uchwalono 27 czerwca 2003 roku. Projekt rozporządzenia, o którym pan wspomina, był konsultowany wiosną br. z Radą Główną Szkolnictwa Wyższego. Pod koniec lipca w piśmie do rektorów szkół wyższych zapowiedzieliśmy sfinansowanie przez resort najlepszych projektów na kształcenie nauczycieli zgodnie z nowymi standardami.

Przed objęciem funkcji ministra edukacji był Pan przewodniczącym Centralnej Komisji Egzaminacyjnej, a więc prowadził Pan przygotowania do nowej matury. W czerwcu przyszłego roku uczelnie po raz pierwszy będą przyjmować kandydatów według nowych zasad. Nie zawsze mają pełne zaufanie do przyjętych rozwiązań i na niektórych kierunkach wymagają dodatkowego sprawdzenia wiedzy kandydatów.

- Byłem jednym z pomysłodawców wprowadzenia do szkół egzaminów zewnętrznych, a teraz jako minister edukacji będę je nadzorował. Nie ukrywam, że mam trochę tremę. Myślę, że system jest przygotowany, choć zapewne, jak to zawsze na początku, może się okazać, że jakieś elementy trzeba jeszcze poprawić. Uczelnie nie powinny się obawiać nowego systemu przyjęć. Egzamin zewnętrzny obiektywnie pokazuje, co maturzysta umie. Z moich doświadczeń wynika, że także na podstawie wyników egzaminów wstępnych bardzo trudno przewidzieć, kto będzie dobrym studentem. Znam badania karier studenckich w akademiach medycznych, z których wynika, że jest bardzo słaba korelacja pomiędzy byciem dobrym uczniem a byciem dobrym studentem medycyny. Musimy wspólnie poszukiwać odpowiedzi na pytanie, jak dokonywać tej selekcji. Mam świadomość, że w ciągu najbliższych dwóch-trzech lat uczelnie będą musiały nabrać zaufania do nowego rozwiązania.

Korzystając z okazji życzę całej społeczności akademickiej wielu sukcesów w nowym roku akademickim.

Rozmawiał Andrzej Świć