Kopciuszek

Książka akademicka, naukowa i podręcznikowa, jest na międzynarodowym, a także na polskim rynku wydawniczym produktem statystycznie znaczącym. Bywa, że stanowi nawet do 40 proc. wszystkich wydawanych tytułów i mimo „życzliwych” przepowiedni, nie zdycha. A już inna sprawa, że podaż, jakkolwiek obfita, rozległa, jest zarazem płytka - nakłady są niskie lub mikroskopijne.

W każdym razie trudno jej nie zauważyć. A jednak czasem tak wygląda, jakby wszyscy odwracali wzrok i nikt nie chciał słyszeć. Paskuda? Śmierdzące jajo? Edytorski Kopciuch? Rzadko goszczący na księgarskich (pałacowych) półkach, wydawniczy popiół i mak.

Dobra wróżko, przybywaj!

MIARA WAGI

To trochę dziwne, bo książka akademicka jest w naszych warunkach główną miarą wagi naukowej. Nie jedyną, lecz bardzo ważną. Bo to jednak na podstawie książki toczą się procedury habilitacyjne i postępowania o tytuł profesorski. Bez książki trudno też o co wyższe w hierarchii uczelniane stanowiska naukowe. No więc wydawałoby się, że książka jest wobec tego naukowym pępkiem świata. Ale nie jest. Pępek znalazł się na plecach.

Można dyskutować, czy przyjęte reguły i obowiązujące procedury są słuszne. W niektórych naukach książka z pewnością nie jest najlepszym weryfikatorem dokonań. Przy tym coraz częściej wydaje się naukowe książki współautorskie, ponieważ są wielozakresowe lub interdyscyplinarne - co w formułach weryfikacyjnych nie znajduje odbicia i to na pewno należy zmienić. Jednak w istniejącym teraz systemie kwalifikacji trudno znaleźć lepsze narzędzie oceny. No bo jednak napisanie książki wymaga pogłębionej wiedzy i określonych umiejętności, a także pracy i to nie doraźnej. Wymaga elementarnej sprawności pisarskiej, z czym zresztą w skali ogólnej jest coraz gorzej - bywają teksty tak bełkotliwe, że żadną miarą nie da się ich zrozumieć. Otóż, jeżeli w kwalifikowaniu mają istnieć jakieś wymagania, jakiekolwiek względnie obiektywne progi do przekraczania, to książka wciąż jeszcze stanowi godziwe narzędzie weryfikacyjne, z którym nie wszyscy radzą sobie równie dobrze. Stąd czasem porażki albo niekiedy plagiaty. Lecz do czego byłyby potrzebne wymagania, które spełni każdy przechodzień?

Jednak, mimo użytkowej przydatności, książka akademicka nie wygląda na obiekt szczególnego zainteresowania instytucji wprzęgniętych w naukę. To tak, jakby linie lotnicze nie interesowały się samolotami, a w bankach ignorowano pieniądze.

RAPORT

Co jeszcze ważniejsze: w książce naukowej zawiera się przecież raport z procesu naukowego, z refleksji, z badań, z rekapitulacji, czasem z próbnej syntezy hipotez prospektywnych. Jeżeli z góry założyć, że nikomu niepotrzebny, to po co się tym zajmujemy? Po co w ogóle uprawiać naukę?

Owszem, to nie jest jedyny sposób naukowego stawania do raportu. Natomiast jest to forma pogłębiona i odpowiednio wzbogacona. Zawiera coś więcej niż tylko twierdzenie, że A>B, bo je sytuuje w kontekście różnych innych twierdzeń i teorii oraz komentuje. Tego w tak szerokim zakresie w czasopiśmie zrobić się nie da, a w wersji elektronicznej byłoby to nieczytelne.

Jest to również forma publiczna, otwarta, z którą - przynajmniej teoretycznie - może skonfrontować swoją wiedzę i refleksję każdy. No i jest to na dodatek forma wyjątkowo łatwo archiwizowalna. Tymczasowa trwałość innych nośników zdecydowanie podwyższa wartość książki naukowej, nawet jeżeli zgodzimy się, że większość publikacji traci aktualność (może nie do końca?) już po trzech latach. Bo bardzo ważna jest właśnie ta mniejszość.

Oponenci sugerują, że są całe megatony książek naukowych o niczym. A gdyby książek nie było, to te inne materiały, nie-książki, automatycznie stałyby się o czymś? Zresztą, może tak jest, a może nie. Ci, którzy tak twierdzą, starannie unikają konkretów - dobrze byłoby ponazywać te książki o niczym, jeżeli opinie mają być wiarygodne. Bo ktoś te książki wszak recenzował i kwalifikował do druku. Ale gdyby nawet ukonkretnić oceny, to winne są nieskuteczne procedury, a nie książka naukowa jako taka.

Jeśli przyjąć, że już ktoś wynalazł ogień i koło, a nawet wymyślił BIT, to trudno, żeby teraz każdy proces naukowy rewolucjonizował bieg dziejów. Obecnie do prawdy dochodzi się po milimetrze i książka naukowa te milimetrowe kroczki przedstawia i dokumentuje. To, przynajmniej dla samej nauki, jest powinność najważniejsza z ważnych.

PORĘCZNY PODRĘCZNIK

Jest jeszcze jedna rola, w której występuje książka akademicka, najlepiej znana, powszechnie uświadamiana i najszerzej wykorzystywana. Mianowicie: rola podręcznika, narzędzia dydaktycznego, metawykładowcy i autokomentatora - mimo różnych opinii, na razie nie do zakwestionowania. Gdyby nie było lektur programowych oraz podręczników szkolnych i akademickich, być może niektórzy dowiadywaliby się o książkach z opowieści pradziadków, ale wciąż jeszcze tak nie jest.

Książka to oczywiście nie jedyne narzędzie dydaktyczne, występuje razem z innymi. Ale jest najporęczniejsza jako syntetyzator drobniejszych powiadomień informacyjnych, jako instrument przekazu treści pojęciowych, więc abstrakcyjnych, i jako pożywka do refleksji. Edukacja wyłącznie podręcznikowa nie byłaby edukacją dostatecznie użyteczną. Lecz edukacja bezpodręcznikowa w ogóle nie byłaby żadną edukacją.

Dydaktyczna książka akademicka nie ma jednak szacunku wśród znawców. Skryptów ani podręczników zazwyczaj nie chce się zaliczać do dorobku naukowego, a o dofinansowanie trudniej niż trudno, więc wyglądają raczej na wytwory osobistej nadgorliwości profesorów.

Z kolei studenci mają do podręczników stosunek pragmatyczny, sygnalizowany głównie długimi kolejkami do punktów usług kserograficznych. Tam książki zmieniają skórę, zredukowane do kilkunastu sfotografowanych stron. To jest zamiana okrętu na kajak lub samochodu na wrotki. Oczywiście, w rezultacie nie ma szans na wyższe nakłady ani na ewentualne zyski z produkcji podręczników.

Jest tak z dwóch powodów. Podręczniki są - nie wiadomo, dlaczego - szokująco drogie. Żeby kupić kilka, trzeba popracować przez miesiąc w hipermarkecie. Kogo na to stać? Więc może mogłyby być trochę tańsze. Po wtóre, umiejętność czytania jest coraz gorsza. Przeczytanie pięciu arkuszy wydawniczych to dla wielu studentów więcej niż wspinaczka na Mont Blanc, a mało kto jest alpinistą. Toteż redukuje się trudność do pół arkusza, do kilku stron, do surogatu. Wtedy przynajmniej częściowo odżywa nawyk z praktyki szkolnej - czytywania bryków.

Ale z tego nie wynika nic dobrego. Ten, kto będzie musiał coś umieć, prędzej czy później powróci do lektury... całego podręcznika. Dlatego trzeba, żeby jakieś podręczniki były.

ELEKTRONICZNY KONKURENT

Jednym z powodów - chociaż nie jedynym - „zakopciuszkowania” książki akademickiej jest wylansowanie hasła zwycięskiej konkurencyjności Internetu. W komunikacji publicznej to stały zwyczaj - każdą nową formę komunikowania ogłasza się konkurentem form już istniejących, które wobec tego zostaną wyeliminowane. W rzeczywistości, gdyby tacy byli konkurenci do ręki naszych mam, to nie byłoby nas nigdy na świecie.

Internet jest świetnym, ale wzbogacającym wynalazkiem, niczego nie musi eliminować. Doskonale przystaje do rozpowszechniania mnóstwa powiadomień stosunkowo krótkich. Dlatego, być może, naukowe czasopismo elektroniczne jest rzeczywiście nowym wariantem publikacji naukowej, tyle że na prenumeratę trzeba mieć fortunę i nawet bogate (nie u nas) konsorcja biblioteczne nie zawsze dają sobie z tym radę. Za sprawą interaktywności może skutecznie kształceniem zdalnym dopełniać dydaktykę bezpośrednią, chociaż nie wiadomo, do jakiego stopnia potrafi ją zastąpić. Ale jest z zasady inny niż przekaz książkowy.

Mimo zapowiedzi, nie widać w sieci wirtualnych książek akademickich w nadmiarze ani tym bardziej wirtualnych bibliotek, chociaż oczywiście jest w sieci lawina informacji, ewentualnie powiązanych linkami. Gdyby jednak dzisiaj przyszło studiować za pośrednictwem Internetu, to nie dałoby się tego zrobić bez wsparcia tradycyjnych podręczników.

Odbiór dłuższych tekstów pisemnych z ekranu jest szczególnie trudny. Są też gigantyczne kłopoty z uporządkowaniem i opracowaniem ogromnej i zmiennej masy materiałów, a jeszcze większe z jej archiwizacją. To, co byłoby w postaci elektronicznej zarejestrowane 20 lat temu, dzisiaj dałoby się odtworzyć chyba tylko za pomocą patefonu. A kto powiedział, że to już koniec zmian? Przecież właśnie zmienia się główny język komunikacji elektronicznej. Czemu HTML miałby być stosowany do odtwarzania książek, zwłaszcza naukowych? I po co? Równie dobrze dałoby się to zrobić na wideo.

Nie ma wątpliwości, że Internet i jego ewentualne wersje następne mają dla nauki oraz dydaktyki akademickiej pożytki nieocenione. Ale czemu miałoby to być akurat zamiast książki akademickiej? Człowiek, zwłaszcza zaś człowiek nauki, znakomicie znosił, znosi oraz będzie znosił komunikacyjne bogactwo i komunikacyjną różnorodność.

TOR PRZESZKÓD

Natomiast książkę akademicką, żeby zaistniała, ktoś musi napisać. To odkrywcze sformułowanie nie dla wszystkich jest oczywiste. Wiedza naukowa oraz umiejętności pisarskie nie są dla powstania książki akademickiej najważniejsze. Najważniejsze jest pozyskanie środków, do czego trzeba mieć trochę szczęścia, dużo uporu oraz bardzo grubą skórę. Nie dość, że środki na edycje książki akademickiej są coraz mniejsze, a dopłaty niższe, to jeszcze pojawiły się obciążenia podatkowe. A na drodze pozyskiwania uformował się skomplikowany tor przeszkód, więc już na pewno nie powstanie nawet cień podejrzenia, że są to dopłaty należne lub łatwo osiągalne.

Najprzód napisz książkę. Potem zorganizuj sobie recenzje, za które nikt recenzentom nie zapłaci. A następnie z plikiem uzasadnień ruszaj do starań. Przy okazji, nigdzie w tych staraniach nie może być żadnej wzmianki o honorarium dla ciebie. Ten, kto to wymyślił, musiał mieć pomroczność jasną.

Żeby napisać rozumną książkę akademicką, trzeba poświęcić dwa lata (lub więcej), nie licząc wydatków własnych, przy czym pośrednio jest to prawie zawsze jakiś dorobek całego życia. W rekompensacie niekiedy trafi się wynagrodzenie wydawnicze, wartości (powiedzmy) trzech par butów, jeżeli wydawca ma poczucie przyzwoitości. Niektórzy zamiast honorarium wręczają autorowi 50 kg jego własnych książek. Można zaczytać się na śmierć.

Jeśli więc nawet uda się wyprosić jakieś dofinansowanie, przełamując instancyjną arogancję i własne zażenowanie, powstaje wrażenie, jakby ktoś komuś wyświadczył ogromną łaskę. Łaska zaś nie jest kategorią ekonomiczną, tu zresztą nic nie jest kategorią ekonomiczną. Niby-towar na niby-rynku - oto kategorie najbliższe książce akademickiej. I tak jakby nikt nie pamiętał, że tam jeszcze może być jakaś treść.

NIBY-TOWAR

Tymczasem w istocie to treść jest/powinna być towarem, pośrednio zaś - nawet paliwem napędzającym koło postępu, rozwoju oraz innowacji. Po to wszak istnieje nauka. Ale to nie przekłada się na żadne kategorie rynkowe, dlatego książka akademicka funkcjonuje jako niby-towar, a cały układ okołoksiążkowy nie poddaje się żadnej racjonalnej regulacji.

Owszem, jest wydawca, więc jednocześnie producent, promotor i dystrybutor. Ale producent z niby-towarem nie ma czego szukać na rynku rzeczywistym, dlatego sprawy toczą się właśnie tak. Są wprawdzie książki akademickie, zwłaszcza podręcznikowe - choć nie jest ich wiele - które mogłyby przynosić zysk, jednak zwykle nie przynoszą, po części ze względu na kserowanie, ale też dlatego, że publiczność jest biedna. W zasadzie większość książek akademickich bez dofinansowania nie ma prawa powstać, a wobec tego nie można celować na mechanizmy rynkowe.

Oficyny wydawnicze, nastawione tylko lub głównie na produkcję książki akademickiej, zwykle cienko przędą i przede wszystkim windują ceny, lecz to jest praktyka samobójcza. Te najruchliwsze, na przykład Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, realizują sporo dodatkowych pomysłów, żeby z takim profilem wydawniczym utrzymać się na powierzchni. W Polsce dominuje zresztą model małych i średnich wydawnictw uczelnianych lub okołouczelnianych, co różnie wpływa na produkcję książki akademickiej. Można mieć wątpliwości, czy na dłuższą metę jest to rzeczywiście dobre rozwiązanie.

W sytuacji, kiedy tylko nieliczne księgarnie - zresztą bardzo niechętnie (oferta jest mało zyskowna i przy tym rozległa a płytka, więc szczególnie kłopotliwa) - podejmują się rozpowszechniania książki akademickiej, dystrybucja i promocja też należy do powinności oficyn wydawniczych. Które wywiązują się z tych obowiązków rozmaicie - jedne bardzo dobrze, ale inne wręcz beznadziejnie.

Informacje o książce akademickiej trafiają do Internetu głównie na stronach własnych wydawców i już to utrudnia szukanie. Często zaś nie ma tam nic poza tytułem i z aktualnością też bywa źle. Śmietnik informacyjny zdarza się o wiele za często. Z kolei w formie drukowanej, np. w „Forum Akademickim” oraz w „Nowych Książkach”, promują się tylko nieliczni wydawcy akademiccy. A pozostali? Sytuacja jest więc taka, że jedni piszą książki, inni tych książek nawet potrzebują, ale nie da się skorzystać z czegoś, o czym nikt nie wie, że jest.

Tym samym kalectwo dotknęło również rozpowszechnianie książki akademickiej. Te nieliczne księgarnie, które ją tolerują, nie obejmują jednak całej podaży, wobec tego pozostaje droga wysyłkowa. Jej koszty - razem z napiwkiem dla listonosza - osiągają nieraz 50 proc. ceny książki. Jawna paranoja.

W dodatku jest sporo takich wydawnictw, które zniechęcają indywidualnych klientów do kupna książek tą drogą. Dofinansowanie bowiem już nastąpiło, a zyski z takiej sprzedaży są żadne, procedura wysyłkowa zaś uchodzi za uciążliwą. Tak więc zamawiający musi być nieraz bardzo uparty. W tych warunkach wizja, że każdy student na roku ma ten sam, lecz własny podręcznik, nie przystaje nawet do bajek.

Ratunkiem jest obieg biblioteczny. Ale biblioteki, biedniejsze niż myszy kościelne, uwikłane w przetargowe szaleństwa (na książki?!), mogą ewentualnie zgromadzić i zarchiwizować tylko główną część akademickiej produkcji książkowej - tę, o której wiedzą i która będzie potrzebna większej liczbie użytkowników. Książki potrzebne nielicznym, indywidualnie, do bibliotek trafiają rzadko. Sytuacja książki akademickiej jest więc rzeczywiście podobna do sytuacji Kopciuszka. Tyle, że nawet dobra wróżka nie wiedziałaby, co zrobić.

ZRÓB TO SAM

Nic też nie wskazuje na to, że może być lepiej. Książki akademickiej nie da się urynkowić, wobec tego trzeba liczyć na dotacje. Ale do dotacji kolejka jest dłuższa niż długa. Czekają wszyscy - od służby zdrowia, przez szkoły, po koleje oraz kopalnie. Gospodarczy boom, nawet jeśli jest, na razie niczego nie zmienia.

Byłoby ewentualnie łatwiej, gdyby udało się uprzyjaźnić oraz uprościć istniejące, mocno zbiurokratyzowane procedury, ale na to chyba nikt nie liczy. Jeszcze nigdy apelami nie pokonano biurokracji. A znaczący w innych krajach udział niepublicznych darczyńców w sponsorowaniu nauki i książki akademickiej u nas jest śladowy. Bo to nie jest bogaty kraj.

Pojawia się więc i nie znika pytanie retoryczne: Jaki jest sens uprawiania nauki bez łatwej szansy ogłaszania wyników i jak można skutecznie realizować dydaktykę akademicką bez odpowiedniego zaplecza podręcznikowego?

Niektórzy, nieliczni, najbardziej zirytowani, wzięli sprawy we własne ręce, wydając książki samodzielnie i oczywiście na własny koszt. Być może zaś wkrótce powstaną spółki (z o.o.), wspierające autoedycję ofertą na przykład usług introligatorskich. Wtedy przyjdzie zmienić specjalności. Bardziej niż pracownikiem nauki, trzeba będzie być skrybą, kopistą, oprawiaczem, domokrążnym bukinistą oraz jeszcze naganiaczem - w jednej osobie. Czy naprawdę wymyślono kiedyś społeczny podział pracy i specjalizację? Bo takie ogólnoksiążkowe rękodzieło już przedtem istniało. W średniowieczu.

Prof. dr hab. Jacek Wojciechowski, bibliotekoznawca i literaturoznawca, jest kierownikiem Katedry Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego.