Środowisko jest bardzo zatomizowane

Dr hab. Tadeusz Gadacz (ur. 1955), prof. Collegium Civitas, doc. Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Zastępca dyrektora IFiS PAN, przewodniczący Komitetu Nauk Filozoficznych PAN. Prowadzi badania w zakresie antropologii filozoficznej, filozofii dialogu, filozofii religii, metafizyki, filozofii niemieckiej i żydowskiej. Laureat subsydiów profesorskich FNP i nagrody ministra kultury, Biblioteki Narodowej i „Nowych Książek” za redakcję 10-tomowej encyklopedii Religia (WN PWN).

Proszę wskazać najjaśniejszy punkt na mapie polskiej filozofii.

- Młode pokolenie...

Ale to nie punkt, tylko taka mgławica rozrzucona po całym kraju. Ma Pan na myśli pokolenie czterdziestolatków?

- Młodsze, trzydziestolatków. Wielu z nich miało możliwość zrobienia dobrych doktoratów u znanych profesorów za granicą lub studiowania tam przez pewien czas. Dostrzegam tu pewną analogię z początkami szkoły lwowsko-warszawskiej i fenomenologii, kiedy to Twardowski pojechał studiować do Brentany, a Ingarden do Husserla. Wrócili potem do kraju ze znakomitym warsztatem, ze znajomością języków, aktualnej problematyki, kontaktami. Teraz mamy sytuację podobną, pytanie tylko, czy stworzymy młodym szansę, by mogli się rozwinąć.

A jasnego punktu geograficznego Pan nie dostrzega?

- Jednego - nie. Jest kilka silnych ośrodków uniwersyteckich: Warszawa, Kraków, Poznań, Wrocław i po części Toruń.

W poprzedniej epoce wyróżniały się: Kraków, Warszawa, Poznań i Lublin. Tego ostatniego Pan nie wymienił. Co się z nim stało? Czy wyróżniał się jedynie tym, że uprawiano tam inną filozofię?

- Tam uprawiano filozofię rzetelną, niezależnie od tego, co o niej sądzimy. Za życia prof. Stefana Kamińskiego istniała w Lublinie silna szkoła metodologiczna, o. prof. Mieczysław Krąpiec rozwijał tomizm, mówiło się o lubelskiej szkole filozoficznej. Jednak tomizm się tam skończył. Na szczęście rozwija się silny ośrodek badań nad filozofią średniowieczną, etyką i metafizyką analityczną, związany z ks. prof. Andrzejem Bronkiem.

Jeszcze niedawno filozofię analityczną przeciwstawiano metafizyce, a Pan tak lekko łączy oba nurty?

- Filozofia analityczna przeszła od czasów Wittgensteina ogromną ewolucję. Początkowo była antymetafizyczna, antyreligijna, radykalna. Kiedy natomiast czyta się dzieła współczesnych analityków poświęcone religii, można odnieść wrażenie, że to dzieła średniowiecznej scholastyki. Filozofowie analityczni piszą o przedwiedzy Boga, jego wszechmocy, stosunku do zła.

Kraków z dawnych lat kojarzę głównie z krakowską szkołą fenomenologiczną, Poznań z metodologią, ale Warszawy nie kojarzę z niczym szczególnym.

- Wymieniając ten ośrodek miałem na myśli czasy, gdy pracowali tam przed emigracją Leszek Kołakowski, Bronisław Baczko, Krzysztof Pomian, Klemens Szaniawski czy Zygmunt Bauman, czyli warszawska szkoła idei. Po 1968 r. przestała istnieć. Niemniej jednak wciąż publikuje spadkobierczyni tej szkoły, prof. Barbara Skarga, a w UW pracuje prof. Marek Siemek i rozwijane są badania znakomitego ośrodka semiotyki logicznej.

Co się stało z dawnymi marksistami? Przestali pracować?

- Pracują i w wielu przypadkach, choć nie wszystkich, jest to trudny problem. Jedynym marksistą, który nie przeszedł znaczącej ewolucji - jak Kołakowski i Bauman - i wciąż przyznaje się do marksizmu, jest Adam Schaff. Pozostali nie dokonali rozrachunku ze swoją filozoficzną przeszłością, zmieniając zainteresowania w kierunku filozofii kultury czy postmodernizmu - bo tam najłatwiej „pływać” - albo uniwersalizmu czy innych „miękkich” specjalizacji filozoficznych.

Ale dlaczego jest to bolesne?

- W polskich uczelniach nie dokonano, jak np. w Niemczech, żadnej oceny tej zideologizowanej filozofii. Nie chodzi mi o polityczną lustrację, ale o merytoryczną ocenę dorobku naukowego osób, które w większym stopniu robiły karierę polityczną niż naukową. Problem ten w mniejszym stopniu dotyczył nauk ścisłych, gdyż np. legitymacja partyjna w niczym nie zmieniała skutków wlewania kwasu do wody. Inaczej było w naukach społecznych. Pozostaje, oczywiście, otwartą kwestią, czy dałoby się to zrobić. W Niemczech można było powołać komisję złożoną z filozofów zachodnioniemieckich... Obecnie dawni działacze za pomocą demokracji i autonomii badań bronią własnych stanowisk, a młodzi ludzie ze znakomitymi doktoratami i publikacjami nie mogą uzyskać etatu, bo nie ma obiektywnych konkursów, które oceniłyby ich dorobek. Wziąwszy także pod uwagę fakt, iż profesorowie mogą przedłużać pracę do wieku 70 lat, a jak wskazuje tradycja pracują jeszcze dłużej, można spodziewać się coraz silniejszego konfliktu pokoleń, który będzie narastał.

Konflikt pokoleń można traktować jako coś pozytywnego, bo w wielu dyscyplinach nie ma go tylko dlatego, że nie ma młodych. W filozofii widać obecność młodych uczonych.

- To prawda, mamy bardzo wielu młodych zdolnych uczonych.

Jest Pan zastępcą dyrektora Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Czy połączenie filozofii i socjologii w jednym instytucie nie wydaje się być pozostałością marksistowską?

- Kiedyś podstawą tego połączenia były być może kwestie ideologiczne. Teraz kierujemy się względami praktycznymi. Wydaje nam się, że łatwiej jest utrzymać taką właśnie strukturę instytutu. Poza tym, prowadzimy wiele wspólnych badań.

Jak wygląda filozofia w KBN, w grantach?

- Marnie. Środowisko filozoficzne w Polsce jest bardzo zatomizowane. Filozofowie nie potrafią się złączyć w sprawach dotyczących całego środowiska, np. w wyborze swojego przedstawiciela do KBN; nie mamy aktualnie swojego przedstawiciela w tej instytucji. Mam nadzieję, że pewien przełom dokonał się na ostatnim Zjeździe Filozofii Polskiej w Szczecinie. Zabiegam o to, by mimo różnych metodologii, odmiennych stylów uprawiania filozofii, jednoczyć się w najważniejszych sprawach, jak obecność filozofii w programach szkolnych czy obecność filozofów w ważnych gremiach naukowych.

Filozofia teoretycznie mogłaby mieć szansę w programach UE, ale chyba polskich filozofów tam nie ma.

- W tej chwili nas tam nie ma, ale postanowiliśmy to zmienić. Nasz instytut zgłosił np. udział w konstruowanym właśnie programie badawczym dotyczącym świadomości. Chcemy zająć się problemem tożsamości podmiotu, filozofii umysłu, przemian koncepcji podmiotu i świadomości w kulturze XX wieku. Myślę także o programie badawczym, który podjąłby kwestię przemian koncepcji człowieka w XX wieku.

W filozofii była kiedyś tradycja wspólnych badań, a choćby dyskusji.

- Szkoła frankfurcka prowadziła badania nad totalitaryzmem i antysemityzmem, i zdołała wokół tej problematyki zgromadzić cały instytut, opublikować kilka tomów prac, do których wciąż się odwołujemy, gdy podejmujemy tę problematykę. Wrócę jednak do rozproszenia. Jest ono niedobre, gdyż istnieje wiele ważnych kwestii, których nie jesteśmy w stanie podjąć w sytuacji, gdy poszczególne środowiska kierują się lokalnym partykularyzmem i usiłują zdobyć dla siebie i tak niewielkie środki finansowe. Przykładem współpracy mogą być przekłady źródeł filozoficznych. W przyszłym roku przypada setna rocznica publikacji przez Mortkowicza pierwszego tomu edycji dzieł Nietzschego. Przez sto lat nie doczekaliśmy się nowego tłumaczenia. Są przekłady pojedynczych prac, dokonywane jednak według innych metodologii, wydawane przez różnych wydawców. Należałoby dokonać teraz nowego tłumaczenia i wydania tych dzieł na podstawie wydania krytycznego. Do tego potrzebny jest jednak ogromny wysiłek całego środowiska. To dotyczy także dzieł bardziej fundamentalnych: Platona czy Summy teologicznej Tomasza z Akwinu - przekład Summy Contra gentiles uznaliśmy za sukces.

Co polscy filozofowie dziś badają?

- Analiza większości prac filozoficznych, w tym głównie doktoratów, pozwala na sformułowanie opinii, że są to prace przyczynkarskie, nie wnoszące wiele do zasobów wiedzy ludzkiej. Istnieje grupa młodych uczonych wysokiej klasy, natomiast nie ma badań problemowych, poświęconych konkretnym kwestiom. Nie zdarzają się prace, które już w tytule podejmowałyby istotną kwestię, np. o bezpośrednich danych świadomości (jak u Bergsona), albo zaczynałaby się od słów: „Dawno nie zastanawialiśmy się nad istotą myślenia” (jak u Heideggera). Badamy myśl innych uczonych, coś u kogoś, np. wolność u Kanta. Gdyby to były próby nowych interpretacji, analiza rękopisów czy nowych źródeł, to rozumiem, że mogłaby to jeszcze być dobra praca historyczna. Ale niestety, za standard uważa się w miarę dobrą rekonstrukcję cudzych poglądów. Polska szkoła filozoficzna w okresie międzywojennym dlatego rozwijała się i wniosła wiele do myśli światowej, a obecnie jest odkrywana w coraz większym stopniu, że zajmowała się konkretnymi problemami. Wystarczy spojrzeć na twórczość Twardowskiego, Łukasiewicza, Salamuchy, Ingardena czy Elzenberga.

Czy pozostało coś ze wspaniałej lubelskiej szkoły tomistycznej?

- Niestety, nie. Kontynuatorzy myśli ojca Krąpca zideologizowali filozofię i nie tworzą nic nowego. Doktryna tomistyczna, choć nie jest twórczo rozwijana, uprawiana jest wciąż jedynie w uczelniach katolickich i w seminariach duchownych.

Jeżdżąc po Polsce, w najróżniejszych miejscach spotykam absolwentów filozofii KUL.

- To prawda, ja też ich spotykam. Najlepszym tego przykładem jest Szczecin. W tym sensie szkoła KUL-owska wpływa na rozwój polskiej filozofii.

Czy mieliśmy w ostatnich latach poważne, liczące się prace filozoficzne?

- Ukazało się kilka rzetelnych książek...

Które wstrząsnęły środowiskiem intelektualnym?

- Jakiś czas temu popularne były książki Józefa Tischnera. Interesujące są prace prof. Skargi, prof. Władysława Stróżewskiego, prof. Jana Woleńskiego, prof. Karola Tarnowskiego, prof. Włodzimierza Galewicza i kilku innych filozofów z młodszego pokolenia. Nie wywołały one jednak żadnego wstrząsu, być może także dlatego, że zamarła krytyka naukowa. KBN nie uznaje recenzji za prace naukowe.

A co Pan sądzi o wydawanej w Lublinie wielotomowej Encyklopedii filozoficznej?

- Dobrze, że taka encyklopedia się ukazuje. Niestety, ma ona bardzo wiele słabości. Hasła piszą ludzie bardzo młodzi i niekompetentni. Mógłbym pokazać, ile tam jest błędów wynikających z niewiedzy. Potrzebna jest taka encyklopedia, lecz przygotowana przez największe autorytety. Można by sobie życzyć, aby o Marcelu napisał prof. Tarnowski, a o Husserlu - prof. Andrzej Półtawski. Szkoda, że tak duże środki marnuje się na tak zamknięte, środowiskowe przedsięwzięcia.

Jakie dyscypliny filozoficzne są uprawiane w Polsce?

- Wszystkie. Dominuje jednak filozofia polityki, filozofia życia społecznego, kultury, postmodernizm. Dość mocno weszła w filozofię psychoanaliza, ale także feminizm.

Czy to są cenne zjawiska?

- Wszelkie rozszerzenie badań jest cenne, ale też budzi pewne obawy. W tych nowych dziedzinach uprawia się najczęściej, choć nie zawsze, filozofię, którą nazywam „miękką”. Filozofia „twarda” opiera się na klasykach, na metafizyce, epistemologii, aksjologii. Zajmuje się ona konkretnymi problemami i próbuje je opisywać, analizować, rozwiązywać. Taką filozofię cenię najbardziej. Natomiast teksty filozofii „miękkiej” są raczej ekspresją własnych odczuć niż usiłowaniem rozwiązania problemów i bardziej przypominają kiepską literaturę niż filozofię. Mówiąc o filozofii „twardej” i „miękkiej”, widzę pewną analogię do malarstwa klasycznego, z jednej, i współczesnego, z drugiej strony. Czasami, gdy wchodzę od galerii, zastanawiam się, w jakim stopniu to, co widzę, jest wyrazem mistrzostwa artystycznego twórcy, a w jakim twórca ucieka w abstrakcję, bo brakuje mu podstawowego rzemiosła. W filozofii rzemiosło to klasyczne dyscypliny filozoficzne. Bez ich gruntownej znajomości trudno rzetelnie uprawiać nowe dziedziny filozofii. Istnieje jednak tendencja, dla mnie niezrozumiała, żeby ograniczać wykształcenie w podstawowych i klasycznych dziedzinach filozofii na rzecz specjalizacji. To tak, jakby w medycynie kształcić specjalistów bez fundamentalnego wykładu z anatomii.

W ostatnich latach powstało szereg nowych ośrodków filozoficznych, wspomnę Zieloną Górę, Szczecin, Rzeszów. Czy studenci interesują się filozofią?

- Tak, istnieje ciągłe, a nawet zwiększające się zainteresowanie filozofią. W Uniwersytecie Warszawskim na pierwszym roku studiuje 170 osób. W czasach gdy Tischner studiował u Ingardena na roku było kilkunastu studentów. Dlatego zastanawiam się, w jakiej mierze odpowiada to zainteresowaniu filozofią, a w jakiej jakiemuś nieokreślonemu projektowi na życie. Widać, jak zainteresowania studentów polaryzują się w pierwszych latach studiów. Niezależnie jednak od tego, z którym wyborem mamy do czynienia, ogólna jakość wykształcenia humanistycznego tych osób będzie wyższa. Natomiast patrząc z perspektywy filozofii jako nauki, to nie jest chyba jednak dobre zjawisko. Studia filozoficzne zawsze były elitarne. Filozofia powinna być nauczana tak, jak malarstwo. Filozof powinien mieć kilku uczniów, których wprowadza w swój świat filozoficzny, z którymi pracuje. Teraz mamy do czynienia z masowością kształcenia filozoficznego. Pół biedy, gdyby kończyło się ono na studiach podstawowych, magisterskich, a dalej mielibyśmy do czynienia z elitaryzacją studiów. Jednak tendencje egalitarystyczne zaczynają być widoczne także na studiach doktoranckich. W czasach Ingardena broniono kilkakrotnie mniej doktoratów niż obecnie.

Czy mamy tak wiele talentów filozoficznych, czy też radykalnie osłabiliśmy kryteria?

- Mamy wiele talentów, obawiam się jednak, że znacznie osłabiliśmy kryteria oceny.

Czy doktoraty są gorsze?

- Są dwa typy doktoratów: znakomite, których autorzy bardzo szybko rozwijają się naukowo, i cała masa takich lepszych magisteriów.

Czy mamy dość kadry, by sprostać zapotrzebowaniu edukacyjnemu, o którym Pan wspomniał?

- Mamy bardzo wielu młodych zdolnych adiunktów i jednocześnie silne rozwarstwienie pokoleniowe. Na szczęście broni się coraz więcej habilitacji. Niedługo, jak sądzę, zaczną bronić habilitacji młodzi doktorzy niezatrudnieni w uczelniach.

Dał Pan smutny obraz filozofii: rozproszone badania, brak oczyszczenia z ideologii, a przynamniej rozliczenia jej autorów, część filozofii nadal się ideologizuje, brak znakomitych prac w ostatnich latach, umasowienie studiów, niski przeciętny poziom doktoratów, porzucenie klasycznych dyscyplin filozoficznych, niepokojące tendencje w programach kształcenia. Jaka jest zatem rola Komitetu Nauk Filozoficznych PAN, którym Pan kieruje?

- Problem komitetów naukowych polega na tym, że zazwyczaj wybiera się do nich osoby uznane, które uchodzą za autorytety. A w filozofii autorytet związany jest zazwyczaj z wiekiem. Ostatnio w Komitecie Nauk Filozoficznych nastąpił przełom pokoleniowy. Jestem najmłodszym przewodniczącym KNF, a moim zastępcą jest prof. Tadeusz Szubka, mój rówieśnik. Komitet nie ma żadnych środków finansowych, możemy jednak pełnić rolę swego rodzaju „izby filozoficznej”, dbającej o jakość kształcenia, jakość prac naukowych, promującej uczciwe, otwarte konkursy na stanowiska czy nakłaniającej do integracji środowiska. Komitet nie ma wpływu na wiele innych kwestii, np. na to, by nasze biblioteki były podobne do zachodnich, byśmy mieli dostęp nie tylko do półek, ale i najnowszych publikacji. BUW ma, co prawda, zbiory z bezpośrednim dostępem, ale, niestety, najczęściej jest to dostęp do pustych półek.

A inne polskie księgozbiory filozoficzne?

- Znakomitą biblioteką dysponuje IFiS i Instytut Filozofii UW. Na pewno KUL i niektóre biblioteki zakonne. Ale to wciąż nic w porównaniu ze standardami zachodnimi. Warsztat filozoficzny w Polsce jest bardzo słaby. Czytelnia Instytutu Filozofii UW, która kiedyś była przeznaczona dla kilkudziesięciu studentów, musi dziś obsłużyć 170 studentów na roku. Wciąż brak nam przekładów filozoficznej klasyki. Abyśmy mogli nadrobić zapaść w dostępie do źródeł w stosunku do krajów zachodnich, musielibyśmy wydawać około dziesięciu tomów rocznie przez co najmniej sto lat. Nie mówiąc już o nowych dziełach, które powstaną.

To kolejna „łatka” do stanu polskiej filozofii.

- Mam nadzieję, że sytuacja zacznie się zmieniać, że zaczną w Polsce powstawać znakomite dzieła. Niestety, ogarnia mnie czasem wrażenie, że - mówiąc językiem Baumana - nasze pokolenie pójdzie na przemiał. Dobrze, że w stosunkowo młodym wieku, w pełni sił twórczych, zajmujemy stanowiska, które pozwalają nam decydować o kształcie filozofii polskiej. Nie pozostaje to jednak bez uszczerbku dla własnej pracy naukowej.

Rozmawiał Piotr Kieraciński

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną