Filozofia zaczyna si wraz z pewnym pragnieniem - pragnieniem zdobycia wiedzy na temat wszystkiego. Filozofia jest form nieodpowiedzialnoci tak dotkliw, i w kocu przytacza j jarzmo odpowiedzialnoci za misj „powiedzenia wszystkiego”, za determinacj i upr w wypowiedzeniu Caoci.
To przedsiwzicie zaczyna si wraz z Parmenidesem, ktry jako pierwszy usiuje wypowiedzie Byt. Filozofia jest zatem ogromnym marzeniem na temat wiedzy, ktra zdolna jest opisywa kady dowolny fragment rzeczywistoci. Bezbrzenym oceanicznym marzeniem filozofii zawsze bya wielojzyczno.
Martin Heidegger rozszerza to marzenie. Aby zrozumie metafizyk, rzecze, naley zapyta o to, co jest poza ni: o nico jako zaprzeczenie jakiegokolwiek bytu. Naley zatem pyta nie tylko o byt, ale i o nie-byt. eby to zrobi, naley odwoa si do nicoci. Filozofia - to, co my tak nazywamy - jest tylko uruchomieniem metafizyki, w ktrej osiga ona siebie sam i swoje zadania. Filozofi uruchamia si przez szczeglne wczenie wasnej egzystencji w moliwoci bytu przytomnego. Rozstrzygajce dla tego wczenia jest przede wszystkim rzucenie samego siebie w nico, tzn. wyzwolenie si od idolw (przesdw), ktre kady posiada i od ktrych zazwyczaj usiuje umkn.
Twierdz zatem, e waciwym przedmiotem docieka filozoficznych od samego pocztku byo pojcie caoci, pragnienie wiedzy kompletnej, wiedzy, ktra byaby zdolna odnale relacje czce najdalsze rejony rzeczywistoci, np. moje wraenie blu, pojcie liczby kardynalnej oraz system rozrodczy wieloryba. Sokratejskie stwierdzenie: Wiem, e nic nie wiem, czsto interpretowane jako wyraz skromnoci filozofa, jest wyrazem jego najdalej posunitych ambicji. Tylko kto targany pragnieniem wiedzy absolutnej moe powiedzie, e nic nie wie. Diogenes powiada: Nie prbuj zrozumie wszystkiego, bo wszystko wyda ci si w kocu niezrozumiae. Mwic tak, sam sobie udziela rad. Zupenie daremnie! Sokrates t rad si nie przej, podobnie Platon i Arystoteles. Wszyscy oni, na wasny sposb, prbowali mwi o wszystkim. Uchodzio im to na sucho, bo staroytno nie znaa jeszcze rozdwiku dzielcego nauk i filozofi.
Sokrates marzy o wiedzy, ktra powstaje w momencie jej artykulacji, marzy zatem o gramatyce, ktra zdolna jest generowa zdania na dowolny temat, bez odwoywania si do wiedzy deklaratywnej zawartej w pamici dugotrwaej. W istocie Sokrates nic nie wie, nie wie zanim nie zacznie mwi. Kiedy jednak ju mwi, dowiaduje si, e wie wszystko. To pragnienie peni, a nawet przepenienia, powrci w nowoytnoci za spraw Hegla. Prawda jest caoci - pisze w tym duchu Hegel. - Caoci za jest tylko taka istota, ktra dziki swemu rozwojowi dochodzi do swego ostatecznego zakoczenia.
Pascal, idc ciek obran ju przez Kartezjusza, twierdzi, e: Trzeba by geometr, pirronist i pokornym chrzecijaninem, co oznacza, e trzeba stawia wiedzy wysokie wymagania, przekona si, e rozum nie moe im sprosta i wtedy zwyczajnie odda si objawieniu. Rnica dzielca Kartezjusza i Pascala streszcza si w tym, e ten pierwszy w akcie najwikszej poznawczej desperacji, w akcie totalnego zwtpienia w wiedz i nauk odnajduje pewnik w postaci: Cogito ergo sum. Pascal za, poddawszy si take testowi sceptycznego zwtpienia w wiedz, odnajduje Boga.
Wano Kartezjusza dla filozofii wynika std, e zastpuje on sokratejskie marzenie o wiedzy penej na temat wszystkiego marzeniem o wiedzy skromnej (ograniczonej), ale pewnej. Ta cieka w nowoytnoci zostanie podjta przez Edmunda Husserla. I w dziele Kartezjusza, i w dziele Husserla poszukiwanie kompletnoci zostaje zastpione poszukiwaniem pewnoci. W pewnym sensie Kartezjusz jest pierwszym filozofem, ktry ma ochot si ograniczy, ktry godzi si na zawenie roszcze poznawczych filozofii w imi kryteriw metodologicznych. Absolut Kartezjusza nie jest zwizany z wieloci wiedzy, z mnogoci stanw poznawczych. Kartezjusz nie miaby ochoty powiedzie, e tylko nadmiar wiedzy jest jakim dowodem wiedzy. W zamian powiada: tylko pewno, matematyczna pewno wiedzy jest dowodem jej istnienia.
W wietle Rozprawy o metodzie mog zwtpi w to, czy moje wraenia ukadaj si w spjn wizk spostrzee, czy te raczej tworz wyobraeniowy fantazmat. Mog rwnie ywi uzasadnione wtpliwoci, czy to, co w tej chwili przeywam, jest stanem snu, czy te dziennej aktywnoci poznawczej (czuwaniem). Mog wreszcie nie by pewny, czy wiat, w ktrym przyszo mi y, nie jest przypadkiem rodzajem symulacji komputerowej lub eksperymentu naukowego, przeprowadzanego przez form rozumnoci wyszego rzdu ni ja. Mog zatem by targany wtpliwociami, czy dowiadczam spostrzee, czy te ulegam halucynacjom. Mog te nie by pewny, czy jestem czowiekiem, ktry ni, e jest motylem, czy te raczej motylem, ktry ni, e jest czowiekiem. Mam te pene prawo, by czu si czasem jak zota rybka pywajca w sztucznie zaprojektowanym akwarium, obserwowana przez bardziej analitycznego obserwatora. Nie mog jednak zwtpi, e jestem podmiotem wtpicym i w tym wanie sensie mylcym, nie mog zatem zwtpi w podoe, z ktrego wyrasta, niczym z czarnoziemu, caa niejednoznaczno wiata!
Niegdy sceptycy, pirronici, gdy odkryli wszelkie niedostatki ludzkiej wiedzy, poczuli si szczliwi, Kartezjusz, odkrywajc niewiedz, poczu si nieszczliwy. Poszukiwanie punktu archimedesowego (choby jednego twierdzenia, ktre broni si przed zwtpieniem), to poszukiwanie mechanizmu obronnego, ktry zdolny byby rozadowa to nieszczcie. Sceptycy uwaali, e istniej trzy istotne pytania, ktre ksztatuj nasz postaw: co wiem o wiecie?, co powinienem czyni? i jaki efekt psychologiczny moe wywoa rozpoznanie niewiedzy i braku powodw do dziaania? Na pierwsze pytanie sceptycy odpowiadali: wiem niewiele lub zgoa nic! Na drugie twierdzili: najlepiej powstrzymuj si od dziaania, najlepiej nie rb nic! Wreszcie dochodzili do wniosku, zawartego w odpowiedzi na pytanie, co nam da w efekcie wstrzemiliwo behawioralna i ubstwo poznawcze: poczucie szczcia i wyzwolenia z twardej koniecznoci ycia.
Nikt dzi ju nie potrafi powtrzy tego rozumowania. Od czasw Kartezjusza i Pascala stwierdzanie deficytu wiedzy i braku powodw do dziaania unieszczliwia ludzi. Tak bardzo chcemy wiedzie i tak bardzo staramy si by aktywnymi! Jest to kolejny dowd na to, e czowiek wspczesny poszukuje wiedzy pewnej (absolutu epistemologicznego), dlatego z takim trudem radzi sobie z niepewnoci. By moe w epoce deficytu absolutw pragniemy zachowa cho ten jeden - poznawczy.
Pragnienie pewnoci jest tym trudniejsze do zaspokojenia, im wyraniej sobie uwiadamiamy, e stanowimy spoeczestwo ryzyka. Ulrich Beck powiada, e miejsce wsplnoty biedy (spoeczestwo industrialne) zajmuje dzi wsplnota strachu (spoeczestwo ryzyka), a spoeczestwo ryzyka jest spoeczestwem katastrof. Zagraa mu to, i stany wyjtkowe staj si normalnymi.
Racjonalizm pojty jako metoda uniwersalna rodzi postulat systemu. Jednoczenie refleksja nad warunkami moliwoci uniwersalnego systemu, a zatem wiadomie zadane pytanie o taki system, wykazuje niemoliwo, niewykonalno tak sformuowanego postulatu. Albowiem system nie moe oznacza nic innego, jak tylko uporzdkowanie rozmaitych czstkowych informacji ofiarowanych nam przez nauki szczegowe. Nie jestemy zdolni ogarn systemu w jego cakowicie rozwinitej totalnoci jednym spojrzeniem, jednym aktem poznawczym. Jest to prawda znana przynajmniej od pierwszego wydania Krytyki czystego rozumu Immanuela Kanta, a wic od roku 1781.
Zdaniem Kanta, waciwym przedmiotem filozofii s idee regulatywne, ktre w opozycji do form naocznoci (czasu i przestrzeni) oraz kategorii intelektu (nade wszystko substancji i przyczynowoci), s domen rozumu. Te idee regulatywne to trzy idee caoci: Czowiek jako cao (ja), wiat jako cao (kosmos), Bg. Cao dowiadczenia nie mieci si w dowiadczeniu, totalno danych zmysowych rozsadza ramy zmysowoci i przynaley do porzdku transcendentnego.
Twierdz, e Kant jako pierwszy rozpozna konflikt pomidzy nauk a filozofi, a w rezultacie - konflikt pomidzy rozumieniem a wyjanianiem. Zdaniem Kanta, kada kultura stoi przed pewnym dwuznacznym dylematem: albo ograniczy swe ambicje teoriopoznawcze, tj. uszczegowi swj zakres bada i otworzy w ten sposb szans na eksperymenty empiryczne, a w rezultacie wiedz wiarygodn (empiryczn), albo te zajmie si ideami regulatywnymi, bdzie opowiada na temat caoci, ryzykujc jednak heurystyczno proponowanych rozwiza. Kant zatem sugeruje: albo uzyskujesz wysoki stopie prawdopodobiestwa swej wiedzy, ale tylko na temat fragmentu rzeczywistoci, albo rozumiesz relacje midzy zdarzeniami, ale sytuacja rozumienia nie daje ci pewnoci w zakresie uzyskanej wiedzy. Stoimy zatem przed dylematem: albo wiemy prawie wszystko o prawie niczym, a to, co wiemy, wiemy z wysokim stopniem prawdopodobiestwa, albo te rozumiemy rne fragmenty rzeczywistoci, ale bez pewnoci, e to, co rozumiemy, rozumiemy w sposb zasadny. Na tej podstawie twierdz, e Kant jako pierwszy rozpozna kultur ekspertw, ktra pozostaje w jawnym konflikcie z ywioem filozofii. Nauka jest czci kultury ekspertw, dostarcza bowiem ekspertyz na zadany temat. Filozofia jest w stanie dostarczy jedynie ekspertyz na temat stanu duchowoci czowieka wspczesnego. Niestety, te ostatnie nie s poparte badaniami sondaowymi. S zatem czyst spekulacj.
Filozofia od czasw Kanta abdykowaa z powinnoci opowiadania o przygodach idei regulatywnych, a zatem czowieka jako caoci (idei jednoci wszystkich zdarze mentalnych), kosmosu jako caoci (idei powizania przyczynowego wszystkich zdarze w przyrodzie) i Boga (jako gwarancji harmonii czowieka i przyrody). Abdykowaa ona z tego obowizku w chwili, gdy uwiadomia sobie, i podejmowanie tego typu narracji moe si okaza niespjne z pragnieniem przeksztacenia filozofii w nauk. Nauka, wraz ze swymi wymogami metodologicznymi, stajcymi si wzorcami wszelkiej prawomocnoci w nowoytnym wiecie, zmusia rozumno owieceniow do potraktowania filozofii jako infantylnej formy ludzkiej dziaalnoci poznawczej. Filozofia, akceptujc t diagnoz i internalizujc poczucie winy wynikajce z zajmowania si profesj, z ktrej naley si nieustannie tumaczy, porzuca swe dotychczasowe obowizki i zamierzenia, przeistaczajc si w metodologi ogln nauk.
Poszukiwanie kryterium demarkacji zmierza do ustalenia skoczonej listy cech, ktre umoliwiyby odrnienie zda nauki od zda pozostaych form wiadomoci spoecznej, takich jak sztuka, religia, literatura, magia, obyczaj etc. Uznanie jakiego twierdzenia, rozumowania czy eksperymentu za „naukowe” sugeruje, e maj one jak szczegln zalet lub przysuguje im wyjtkowa niezawodno. Skd bierze si autorytet twierdze naukowych i na czym oparta jest ich niezawodno? W jaki sposb wytwarza si w przedstawicielach danej dyscypliny wiadomo metodologiczna i czy wpywa ona na praktyk badawcz, czy te pozostaje jedynie deklarowan ideologi, ktra jednak nie posiada mocy sprawowania kontroli nad rzeczywistymi badaniami?
Wedle weryfikacjonizmu, nauka wychodzi od obserwacji (Rudolf Carnap). Uzyskane dziki obserwacji wypowiedzi (nazywane zdaniami obserwacyjnymi) stanowi podstaw, z ktrej mona wyprowadzi prawa i teorie skadajce si na wiedz naukow. Zdaniem indukcjonisty, po spenieniu pewnych warunkw wstpnych, mona w uprawniony sposb dokonywa uoglnie ze skoczonej liczby szczegowych zda obserwacyjnych i na ich podstawie budowa prawa uniwersalne. Wedug weryfikacjonisty, cao wiedzy naukowej powstaje dziki uoglnieniu indukcyjnemu na podstawie uzyskanej przez obserwacj. W miar wzrostu iloci faktw ustalanych przez obserwacj i eksperyment oraz, w miar, jak dziki udoskonaleniom naszych umiejtnoci obserwacyjnych i eksperymentatorskich fakty staj si coraz bardziej subtelne i szczegowe, drog ostronego rozumowania indukcyjnego powstaj prawa i teorie o coraz wikszej oglnoci i szerszym zakresie.
Alternatywnym wobec indukcjonizmu stanowiskiem w sporze o demarkacj jest falsyfikacjonizm (Karl R. Popper). Zwolennik falsyfikacjonizmu sdzi, e obserwacja znajduje si zawsze pod kierownictwem teorii i j zakada. Odrzuca zatem przekonanie, e przy uyciu danych obserwacyjnych mona udowodni prawdziwo teorii lub okreli prawdopodobiestwo prawdziwoci teorii. Teorie to raczej hipotetyczne domysy, s produktami ludzkiego umysu dcego do pokonania problemw. Dlatego po sformuowaniu teorii naley je poddawa wymagajcej i bezwzgldnej procedurze sprawdzania przez obserwacje i eksperyment. Teorie, ktre nie podoaj prbom obserwacji i eksperymentu, naley odrzuci i zastpi innymi domysami. Jakkolwiek o adnej teorii nie moemy powiedzie, e jest prawdziwa, moemy mie nadziej na to, e jest ona najlepsza z istniejcych teorii, e jest lepsza ni ktrakolwiek ze znanych nam wczeniej.
Tradycyjne ujcia nauki, czy to indukcjonistyczne, czy falsyfikacjonistyczne, nie wytrzymuj porwnania z danymi historycznymi. Gwn cech historycznego rozwoju nauki jest jego rewolucyjny charakter, w ktrym nastpuje przechodzenie od jednej teorii do drugiej. Ten wanie fakt podkrelaj zwolennicy anarchizmu metodologicznego (Paul K. Feyerabend). Podstawowa teza anarchizmu metodologicznego zmierza do przekonania nas, e wszystkie metodologie, nawet te najbardziej oczywiste i wyrafinowane, su celom zachowawczym, a nie procesowi rozwoju wiedzy. W rezultacie, jedyn wart polecenia technik badawcz jest uruchomienie wszystkich moliwych procedur, ktre mog si wydawa istotne z punktu widzenia przyjtej definicji przedmiotu oraz praktycznie przydatne i moliwe do zastosowania, gdy wemiemy pod uwag konkretne okolicznoci zbierania danych.
) |
| Rafael, Szkoa ateska (fragment) |
Specjalizacja jest sednem nowoczesnych systemw abstrakcyjnych. To, e wszystkim, co moe osign jednostka, jest bycie ekspertem w zakresie jednego czy dwch niewielkich skrawkw nowoczesnych systemw wiedzy, oznacza, e dla wikszoci systemy abstrakcyjne pozostaj nieprzeniknione. Ich nieprzenikliwo, ktra jest inn stron ezoterycznoci systemw tradycyjnych (takich jak magia), bierze si z samego nasilenia specjalizacji. Eksperci, ktrzy nie stanowi adnej moliwej do wyrnienia warstwy czy klasy spoecznej, aby mc upora si ze swoimi technicznymi zadaniami, musz decydowa si na doskonalenie w ramach wskich specjalizacji i nie mog zaprzta sobie gowy szerszymi konsekwencjami i implikacjami spoecznymi takiego stanu rzeczy (Anthony Giddens). Lekarze, informatycy, terapeuci, inynierowie, radcy prawni, chemicy, genetycy, pedagodzy - wszyscy oni buduj swj autorytet na dostpie do wiedzy, ktra jest oparta na metodologii empirycznej oraz mimo e potencjalnie jest egalitarna, to jednak praktycznie jest niedostpna.
Czy filozofia, w wietle naszych analiz, jest jeszcze jednym systemem eksperckim? Byoby tak, gdyby filozofowie posiadali jasno zdefiniowane pole dziaania, skoczon list problemw, ktre rozwizuj na drodze intersubiektywnie przyjtych metod badawczych. Filozofia staje si te systemem eksperckim, kiedy przeksztaca si w histori filozofii, tj. histori wielkich nazwisk. Filozofowie dostarczaliby w tym kontekcie albo ekspertyz dotyczcych innych filozofw, albo te ekspertyz dotyczcych jakich zagadnie epistemologicznych lub ontologicznych, np. zagadnienia prawdy i moliwoci jej naturalizacji. Swj autorytet budowaliby zatem nie poprzez odwoanie si do bada empirycznych (tak jak to jest w przypadku nauki), ani te poprzez odwoanie do idei Boga (jak to jest w przypadku religii), ale poprzez odwoanie si do coraz bardziej problematycznego autorytetu rozumu (logiki), ktry, zgodnie z intuicjami Kanta, przekracza wadze intelektualne oraz percepcyjne. Jest jednak jeszcze inny pomys na filozofi.
Ludwig Wittgenstein twierdzi, e filozofia nie jest teori, lecz rodzajem dziaalnoci, polegajcej na rozjanianiu sensu naszych wypowiedzi. Celem tych zabiegw jest wykazanie, e prawie wszystko, co mwi i pisz filozofowie, to niedorzecznoci. W obu okresach swej twrczej dziaalnoci, tj. kiedy pisa Tractatus i w okresie prac nad Dociekaniami, Wittgenstein okrela sw filozofi nie jako teori, ale jako dziaalno zmierzajc do likwidacji zamtu jzykowego. W pierwszej ksice pisa: Celem filozofii jest logiczne rozjanienie myli. Filozofia nie jest teori, lecz pewn dziaalnoci. Dzieo filozoficzne skada si zasadniczo z objanie. Wynikiem filozofii nie s „tezy filozoficzne”, lecz jasno tez. Osignita raz na zawsze jasno doprowadzi miaa filozofi do zaniku. W Dociekaniach w cel bezporedni rozwaa jest taki sam, tyle e jasno nie ma by absolutna, jak w Traktacie, ale w pewien sposb zrelatywizowana: Jasno bowiem, do ktrej zmierzamy, jest wprawdzie jasnoci zupen, ale znaczy to jedynie, e problemy filozoficzne winny zupenie znikn. Jasnoci w sensie Docieka nie da si osign raz na zawsze. W miar, jak pojawiaj si i zmieniaj gry jzykowe, pojawiaj si te i zmieniaj rda filozoficznego zamtu. Std powroty filozofii s nieuniknione. Jest to jedyna znana mi nadzieja na przetrwanie autentycznego dyskursu filozoficznego w wiecie rzdzonym przez ekspertw, w wiecie globalnego ryzyka.
Dr hab. Szymon Wrbel jest pracownikiem Instytutu Filozofii i Socjologii PAN oraz Wydziau Pedagogiczno-Artystycznego UAM w Kaliszu.