Nie ma filozofii poza wiatem, bo kady wytwr filozoficzny pojawi si gdzie i kiedy. W tym sensie, filozofia polska jest czci filozofii wiatowej. Wszelako moemy pyta, jakie jest miejsce filozofii polskiej w skali midzynarodowej. Niektrzy powiadaj, e jest to sprawa drugorzdna, gdy o wartoci myli powinna decydowa nie jej warto rynkowa, ale merytoryczna trafno przedmiotowa. Filozof nie powinien wic porwnywa siebie lub innych z jeszcze innymi, ale stawa oko w oko z rzeczywistoci. Filozofia jest jednak czci kultury. Zaley nam na tym, by polska muzyka, sztuka czy literatura bya znana w wiecie, dlaczego wic nie mielibymy cieszy si sukcesami filozofii polskiej?
) |
| August Cieszkowski |
Zaczo si do wczenie za spraw Witelona (1230 - ok. 1314), pierwszego filozofa polskiego (raczej przyznajcego si do polskoci i zarazem niemieckoci) o renomie midzynarodowej. Jego prace z zakresu optyki, powizane z neoplatoskim spekulacjami filozoficznymi i rozwaaniami estetycznymi, naleay do kanonu a do XVII w. Mniej wicej sto lat po mierci Witelona miao miejsce wydarzenie dajce chyba najwikszy powd do chway redniowiecznej myli polskiej. Pawe Wodkowic (w wiecie znany jako Paulus Wladimiri) przedoy soborowi w Konstancji (1415-18) swe pogldy w sprawie wadzy papiea i cesarza nad poganami. Wodkowic argumentowa, e jednostki i narody s rwne i wolne, przeto nie mona nikogo nawraca si. Stao si to jednym z fundamentw doktryny wojny sprawiedliwej i wanym elementem rozwoju prawa midzynarodowego, a Paulus Wladimiri jest do dzisiaj uwaany za klasyka tej dziedziny. Z czasw redniowiecznych wspomnie jeszcze trzeba Jana z Gogowa (1430-1507), subtelnego logika, wymienionego w monumentalnej Historii logiki zachodniej Prantla (wydanej w poowie XIX w.), dobrze znanego w Europie, w szczeglnoci w Anglii.
Zoty wiek kultury polskiej przynis te wane osignicia filozoficzne. Kopernik wprawdzie nie by filozofem, ale jego teoria walnie przyczynia si do rozwoju nowej metodologii nauk przyrodniczych, zwaszcza w kwestii roli matematyki w poznaniu przyrody. Andrzej Frycz-Modrzewski proponowa miae reformy spoeczne i polityczne. Jego dziea miay wpyw na doktryny powstajce w czasach Reformacji. Szczeglne znaczenie miaa wielonarodowa grupa, znana jako Bracia Polscy (Socjusz, Przypkowski, Crell i wielu innych), stanowica najbardziej radykalny odam kalwinizmu. Ich doktryna tolerancji bya jedn z najwaniejszych idei tych czasw i odegraa istotn rol w ksztatowaniu si nowoytnej doktryny politycznej, m.in. u Lockea. Wartym wzmianki jest te Adam Burski, stoik renesansowy, autor dziea Dialectica Ciceronis, chwalonego w Europie za dobr znajomo zasad dialektyki stoikw.
Lata 1650-1750 nie naleay do najlepszych w historii polskiej kultury, w tym filozofii. Niemniej jednak, trzeba wymieni Adama Kochaskiego, z ktrym korespondowa Leibniz, i Marcina migleckiego, autora podrcznika logiki, szeroko znanego w Oxfordzie. Wielkie oywienie intelektualne w czasach Owiecenia zaowocowao wieloma dzieami o kapitalnym znaczeniu dla Polski (Hugo Kotaj, Stanisaw Staszic, Jan i Jdrzej niadeccy), ale o adnym (lub prawie adnym) oddziaywaniu midzynarodowym. Moe jednak warto odnotowa mao znane i niesusznie niedoceniane kontakty polsko-szkockie.
Dwaj reprezentanci polskiej filozofii narodowej, Jzef Hoene-Wroski i August Cieszkowski, maj ustalon reputacj midzynarodow. Na przeomie XIX i XX w. pojawi si Kazimierz Twardowski i jego dziaalno przyniosa znakomite efekty. Sam zaznaczy si rozpraw o treci i przedmiocie przedstawie (1894), wydan po niemiecku i cenion m.in. przez Meinonga i Husserla. Najwaniejszym dokonaniem Twardowskiego byo stworzenie szkoy lwowsko-warszawskiej. Z niej wyrosa warszawska szkoa logiczna (Leniewski, ukasiewicz, Tarski). Staa si sawna, o czym w pewien sposb wiadczy nazwa „logika polska”, niezbyt szczliwa, bo logika jest uniwersalna, ale jako wyraajca uznanie dla osigni Polakw w tej dziedzinie. Take kilku filozofw, uczniw Twardowskiego, nie bdcych logikami w cisym sensie, odznaczyo si w skali pozalokalnej. Nale do nich (trudno wymieni wszystkich) m.in. Kazimierz Ajdukiewicz i Tadeusz Kotarbiski. Nadto mielimy m.in.: polsk szko filozofii medycyny (Wadysaw Biegaski), Romana Ingardena (fenomenologia), Wadysawa Tatarkiewicza (historia estetyki), Ludwika Flecka (filozofia nauki), ks. Konstantego Michalskiego (badania w historii filozofii redniowiecznej), Leona Chwistka (logika) i Leona Petrayckiego (filozofia prawa). I wreszcie mona wymieni cae grono polskich filozofw „najbardziej” wspczesnych, dobrze znanych w wiecie.
) |
| Jzef Hoene-Wroski |
Duo to czy mao? I jakie to byo lub jest? Wszystko zaley od miary. Nie pojawi si w Polsce filozof na miar Kartezjusza, Humea, Leibniza, Kanta, Husserla czy Wittgensteina. Z drugiej strony, mamy nieprzerwan siedemsetletni tradycj filozoficzn, najdusz od Skandynawii po Bakany. Powaam si sdzi, e nasz dorobek jest ilociowo i jakociowo najwikszy wrd wszystkich pastw ociennych, wykluczajc Niemcy. Na pewno nie jestemy mocarstwem filozoficznym, ale od kilkuset lat mielimy i nadal mamy dobrze rozwinit filozofi. Warto tutaj przypomnie uwagi Twardowskiego o filozofii polskiej, sformuowane mniej wicej sto lat temu. Dotyczyy one m.in. stosunku filozofii tworzonej w narodach nie bdcych na pierwszej linii do myli przodujcej, tj. niemieckiej, francuskiej czy angielskiej (w gruncie rzeczy, niewiele zmienio si pod tym wzgldem do dzisiaj, moe z wyjtkiem potrzeby dodania filozofii amerykaskiej). Uwaa, e myl narodu nienalecego do potg filozoficznych naraona jest na podwjne niebezpieczestwo. Moe cakowicie odgrodzi si od filozofii wiatowej albo bez reszty ulec wpywowi jednej z orientacji. W jednym i drugim wypadku nie bdzie w stanie stworzy nic oryginalnego. Jak temu zaradzi? Odpowied Twardowskiego bya prosta. Trzeba stara si czerpa z tego, co w wiecie jest wartociowe i nowe. Wtedy, by moe, pojawi si wasne oryginalne idee. Apelowa o podrczniki powstae w Polsce, zwaszcza do historii filozofii. Dzieje filozofii napisane przez Francuza podkrelaj dorobek myli francuskiej, przez Niemca - dorobek myli niemieckiej, przez Anglika - dorobek myli angielskiej. W szczeglnoci, nie ma wielkich szans, by polska myl filozoficzna zostaa naleycie doceniona przez przedstawicieli nacji dominujcych. Twardowski chcia, by filozofia polska korzystaa z dorobku filozofii wiatowej, ale take, by utrzymywaa, by tak rzec, rwny dystans od potg w filozofii wiatowej. Stworzenie szkoy lwowsko-warszawskiej byo swoist realizacj tego projektu.
Myl, e program Twardowskiego jest aktualny rwnie dzisiaj. W szczeglnoci - sami musimy wywalczy sobie miejsce w filozofii wiatowej, bo nikt go nie zaoferuje za darmo. Nic nie da rozpaczanie, e Sebastian Petrycy z Pilzna zasugiwa na wiksze uznanie jako arystotelik XVII w., e w Wilnie znajduj si wcale interesujce rkopisy logiczne, e polscy filozofowie Owiecenia wcale nie byli gorsi od swych francuskich kolegw, e Jzef Gouchowski, Karol Libelt czy Jzef Kremer janieliby na filozoficznym niebie, gdyby rozpowszechniali mesjanizm niemiecki, a nie polski, e Adam Mahrburg mia pecha, bo nie mg by profesorem uniwersytetu itd. To jasne, e mielimy i mamy znacznie wicej klasowych filozofw ni ci, ktrzy zyskali uznanie midzynarodowe. Podobne debaty tocz si w sprawie Mickiewicza, Sowackiego, Norwida, Wyspiaskiego (co by byo, gdyby tworzy w Paryu, a nie w Krakowie), Szymanowskiego, Witkacego czy Lemiana. Mamy wity obowizek, by dba o pami kadego zasuonego twrcy kultury polskiej i w miar moliwoci stara si, by by znany nie tylko lokalnie. Ale nikt tego nie uczyni za nas. Moni tego wiata nie s filantropami w dziedzinie wartoci duchowych. Paradoksalnie, im dana nacja bardziej zasuona w kulturze, tym jest bardziej nacjonalistyczna w kwestii swego dorobku. Einstein wyrazi to z waciwym sobie poczuciem humoru okoo 1918 r., gdy jeszcze nie byo wiadomo, czy oglna teoria wzgldnoci jest prawdziwa: Jeli moja teoria okae si prawdziwa, to Niemcy uznaj mnie za Niemca, a Francuzi za obywatela wiata. Ale jeli okae si faszywa, to dla Francuzw bd Niemcem, a dla Niemcw ydem. Wanie.
) |
| Kazimierz Twardowski |
Czy mona co zrobi, by filozofia polska bya znana? Jeszcze niedawno powszechnie identyfikowano polsk filozofi analityczn z logik matematyczn. Dzisiaj jest inaczej, ale trzeba byo ku temu wielu konferencji, odczytw, artykuw, ksiek (cznie z wydaniami prac filozofw polskich w jzykach wiatowych), obecnoci w globalnym yciu filozoficznym (bo outsiderzy nie s wiarygodni; moe to niesprawiedliwe, ale tak jest) i dyskusji prywatnych. Te ostatnie s szczeglnie wane, bo jeli nie przekonamy kolegw z zagranicy (dokadniej: z filozoficznych supermocarstw) o naszych racjach, wwczas to, co robimy, nie bdzie skuteczne. Oczywicie, o ile owe racje zasuguj na przyjcie. Przy wszystkich problemach z ocen dokona filozoficznych, wiat nie uznaje lipy, przynajmniej na dusz met. Dzisiaj funkcjonuje pojcie „filozofii austriacko-polskiej” (ukute poza Polsk), odnoszone do kombinacji brentanizmu i logiki wspczesnej. Mona powiedzie wic, e udao si. A gdy si uda, wtedy rycho okazuje si, e myl „prowincjonalna” bywa atrakcyjna (niektrzy powiadaj, e filozofia polska jest tak jasna, jak anglosaska, ale tak gboka, jak niemiecka).
Liczba midzynarodowych konferencji i sympozjw na temat analitycznej filozofii polskiej jest zaiste imponujca. Oto przykady: 1986 - Jabonna, filozofia polska i austriacka; 1986 - Manchester, stulecie filozofii polskiej w zwizku z rocznic urodzin Kotarbiskiego, Leniewskiego i Tatarkiewicza; 1988 - Jabonna, prakseologia; 1989 - Krakw, teoria przedmiotw Meinonga i Twardowskiego; 1989 - Trento, rodkowoeuropejskie rda epistemologii; 1990 - Krakw, filozofia Kazimierza Ajdukiewicza; 1991 - Lww, filozofia i myl spoeczna na Zachodniej Ukrainie na przeomie XIX i XX w.; 1992 - Grenoble, Leniewski; 1993 - Krakw, dziedzictwo Brentana; 1993 - Krakw, szedziesit lat semantycznej definicji prawdy; 1995 - Kazimierz, Tarski and Davidson; 1995 - Lww, Warszawa, stulecie szkoy lwowsko-warszawskiej; 1996 - Dublin, ukasiewicz; 1997 - Freiburg, Bocheski; 1998 - Wiede, Tarski i Koo Wiedeskie; 2001 - Warszawa, stulecie urodzin Tarskiego; 2001 - Jerozolima, stulecie urodzin Tarskiego; 2002 - Freiburg, stulecie urodzin Bocheskiego; 2003 - Nancy, filozofia polska; 2004 r. - Jerozolima, francusko-izraelsko-polskie kolokwium o filozofii polskiej; Pary, Montreal, konferencja o filozofii polskiej; Pary, kolokwium, w ramach roku polskiego we Francji, o Twardowskim i jego dziedzictwie. To daje (od 1985 r.) wicej ni dwie konferencje midzynarodowe rocznie powicone wycznie lub prawie wycznie filozofii polskiej. A trzeba te pamita, e wtek austriacko-polski jest stale i silnie obecny na wielu innych imprezach filozoficznych.
) |
| Alfred Tarski |
Powie kto, e przykad nie jest dobrany waciwie, bo dotyczy filozofii analitycznej, gdzie jzyk jest do uniwersalny i istnieje ustalony standard problemowy. By moe, ale prbowa trzeba. W latach osiemdziesitych i dziewidziesitych miay miejsce w Krakowie midzynarodowe konferencje ingardenowskie. Miay odbywa si raz na pi lat, ale od przeszo dekady zapada gucha cisza w tej sprawie. Ingarden jest powszechnie wymieniany jako jeden z najwikszych filozofw polskich, nierzadko jako najwikszy. Wszelako samymi owiadczeniami tego rodzaju niczego nie zdziaa si. Bo wiat filozoficzny musi wiedzie, co on takiego stworzy, e zasuguje na miano wielkiego filozofa.
Jest prawdziwym skandalem, e Spr o istnienie wiata nie jest dostpny w jzyku angielskim. Wydawc mona znale bez kopotu, ale trzeba przygotowa tumaczenie. S filozofowie zagraniczni, ktrzy ucz si jzyka polskiego, by mc czyta polskich autorw w oryginale, ale nie ma co liczy na powszechno w tym wzgldzie. Gdyby ksika Tarskiego Pojcie prawdy w jzykach nauk dedukcyjnych nie ukazaa si po niemiecku, a potem po angielsku, semantyczna definicja prawdy pozostaaby idea lokaln lub zostaaby sformuowana ponownie przez kogo innego, zapewne nie Polaka, od razu po angielsku lub niemiecku i zdobyaby podobne uznanie, jakie stao si udziaem konstrukcji Tarskiego.
Zaklcia w rodzaju: „Mielimy jedynie trzech wybitnych filozofw: Ingardena, Elzenberga i [nie wymieni trzeciego nazwiska]”, „Elzenberg by jednych z trzech najwybitniejszych umysw europejskich” lub: „Obok tradycji lwowsko-warszawskiej mielimy niemniej wan wilesko-krakowsk”, s efektowne, ale cakowicie bezproduktywne. O ile wiem, autorzy tych owiadcze palcem nie kiwnli, by cokolwiek uczyni dla okazania, e s one trafne, nawet w skali lokalnej, a jeden z nich nawet storpedowa w Komitecie Bada Naukowych grant na seri przekadw filozoficznych dzie polskich na jzyk angielski. Niestety tzw. polskie piekieko jest obecne take w sprawach, o ktrych pisz.
Innym jego przejawem jest osobliwa postawa mediw publicznych wobec filozofii i jej midzynarodowego prestiu. „Gazeta Wyborcza” informowaa o rocznicy urodzin Ciorana, ale odmwia jakiejkolwiek wzmianki o podobnej okazji w zwizku z Tarskim. I tym gorzkim akcentem kocz, wszelako w nadziei, e jednak troska o midzynarodow popularyzacj filozofii polskiej w kocu przeway nad propagand na rzecz filozofii po gralsku.
Prof. dr hab. Jan Woleski jest kierownikiem zakadu Epistemologii Instytutu Filozofii Uniwersytetu Jagielloskiego.