Potrzebna jest nowa polityka naukowa

Prof. dr inż. Zbigniew Śmieszek (ur. 1933) jest absolwentem Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, wybitnym specjalistą z zakresu metalurgii metali nieżelaznych, autorem i współautorem kilkudziesięciu patentów, prac badawczych wdrożonych do przemysłu metali nieżelaznych z efektami sięgającymi setek milionów złotych. Od wielu lat jest dyrektorem Instytutu Metali Nieżelaznych w Gliwicach i przewodniczącym Rady Głównej Jednostek Badawczo-Rozwojowych.

Czy przez ostatnie pięć lat sytuacja JBR-ów się zmieniła i w jakim kierunku?

- Jednostki badawczo-rozwojowe są głównymi ośrodkami prowadzącymi badania innowacyjne. 80 procent nowych rozwiązań zastosowanych w gospodarce jest dziełem tych placówek. Sytuacja finansowa zmieniła się o tyle, że w coraz większym stopniu nasz budżet pochodzi z realizacji zleceń przedsiębiorstw. Umacnia się zatem rynkowy charakter JBR-ów. Powiedziałbym nawet, że jesteśmy „przerynkowieni”, w tym sensie, że średnie zasilanie JBR-ów środkami budżetowymi jest na poziomie 25 proc., a w krajach Europy Zachodniej na poziomie 40 proc. Coraz większe znaczenie ma bezpośrednie finansowanie badań przez przedsiębiorstwa. W skali kraju jednak w tym zakresie sytuacja nie uległa znaczącej poprawie. Środki z przedsiębiorstw stanowią tylko połowę całości budżetu nauki. To nie jest dobra proporcja i należy stworzyć rozwiązania, które pozwoliłyby to zmienić zgodnie z duchem strategii lizbońskiej.

A zmiany natury prawnej?

- Od wielu lat mówiliśmy o potrzebie trzech zmian prawnych. Po pierwsze, o potrzebie utworzenia ministerstwa nauki i technologii. Powstało Ministerstwo Nauki i Informatyzacji, niestety bez technologii, co nie jest dobre, gdyż nauka jest współcześnie bardzo silnie powiązana z innowacyjnością, czyli nowymi technologiami. Jednak dobrze, że przynajmniej jest tak, jak jest. Druga sprawa, to potrzeba nowej ustawy o nauce, czyli - jak to obecnie nazywamy - ustawy o finansowaniu nauki. Ważna jest tu regulacja, że minister nauki prowadzi politykę naukową i za nią odpowiada. W znaczącym stopniu porządkuje to obszar badań naukowych, a potrzebna jest nam nowa polityka naukowa, ukierunkowana na rozwój społeczno-gospodarczy.

I widzi Pan możliwość prowadzenia takiej polityki przez ministra nauki?

- Decyzje i odpowiedzialność ministra muszą być takie, jak to jest w innych ministerstwach. Istotą tej zmiany jest to, że minister sam prowadzi politykę naukową i za nią odpowiada. Zmusi go to do podejmowania decyzji, które będą wiązały programy badawcze z potrzebami kraju. Ta ustawa wprowadza też nowe formy prowadzenia badań, jak np. granty rozwojowe. Mam nadzieję, że zwiększy się też pozycja i finansowanie projektów celowych. Dotychczas granty są rozproszone, nieukierunkowane na rozwiązania wdrożeniowe. One z pewnością są potrzebne, ale nie mogą być jedynymi i nie powinny mieć aż tak dużej przewagi nad badaniami prowadzącymi do zastosowań, które potem mogą przybrać np. charakter programów celowych. Jednym słowem, ta ustawa ma szansę znacząco wpłynąć na powiązanie programów badawczych z potrzebami gospodarki i państwa, w czym upatruję szansy dla jednostek badawczo-rozwojowych. Podnosiliśmy też potrzebę zwiększenia roli innowacyjności. I właśnie powstaje odpowiednia ustawa. Te trzy sprawy mogą wpłynąć pozytywnie na działalność JBR-ów.

Czy KBN nie dążył do tego, aby nauka realizowała programy potrzebne dla kraju, zaspokajała jego potrzeby i rozwiązywała jego problemy?

- Charakter projektów ustalanych przez KBN był bardziej poznawczy, teoretyczny, a mniej aplikacyjny. Prowadzenie przez ministra określonej polityki naukowej z pewnością wyznaczy inny kierunek badań, bo minister będzie się musiał rozliczać z badań i środków, które na nie przeznacza, wskazując na to, co one dały krajowi, jakie są ich rezultaty. To będzie wyraźna jakościowa zmiana w stosunku do stanu obecnego.

Zapowiadano poważne zmiany strukturalne w JBR-ach?

- Wśród 200 jednostek są bardzo różne placówki: medyczne, rolnicze, wojskowe, służby publiczne, liczne instytuty, które reprezentują nauki technologiczne. Pełnią one bardzo różne funkcje, mają bardzo różnych odbiorców, różne znaczenie dla państwa. Reprezentują też bardzo zróżnicowany poziom. Są wśród nich jednostki dobre - ok. 85 placówek ma I i II kategorię KBN - ale są też placówki zdecydowanie słabsze...

Obecna kategoryzacja uwzględnia już innowacyjność i wdrożenia...

- W zbyt małym stopniu. Szykują się w tym zakresie, tj. w systemie oceny jednostek, pewne istotne, a mam nadzieję - korzystne zmiany. Będzie ona w większym stopniu uwzględniała wyniki prowadzonych badań w odniesieniu do gospodarki i badań na świecie, a w mniejszym stopniu jedynie uwzględni wyniki sformalizowane w postaci publikacji czy tytułów i stopni naukowych. Wrócę do restrukturyzacji - można by wymienić pewnie około 40 naprawdę znakomitych jednostek. Niestety, jest też grupa instytutów średnich i słabszych. Sytuacją tych ostatnich powinniśmy zająć się w pierwszej kolejności. Należy zmienić funkcje tych ośrodków. Rozwiązaniem, które zdało egzamin, jest włączanie instytutów słabszych do jednostek silniejszych, np. Instytut Tworzyw i Farb w Gliwicach włączono do Instytutu Metalchem w Toruniu. W tej chwili gliwicki oddział Metalchemu ma dobre wyniki. Mamy już kilkanaście podobnych przykładów. Wiele dobrych jednostek ma opory przeciw wchłanianiu słabszych, bo to łączy się z pewnym ryzykiem, np. ponoszenia kosztów przekształceń. Druga droga to przekształcenie w inną strukturę organizacyjną, spełnianie innych funkcji - JBR może być np. centrum produkcji małotonażowej (przekształcenie w spółkę). Tak się stało np. z OBR Skarżysko. Trzecia droga to likwidacja. W ostatnich latach miała miejsce likwidacja kilkunastu jednostek, np. Beskidzkiego Instytutu Tekstylnego czy OBR Siarkopol.

O ile pamiętam, z likwidacją jednostek badawczych było szereg problemów?

- Dotychczasowa regulacja zakładała, że likwidacja jednostki badawczo-rozwojowej odbywa się na koszt Skarbu Państwa. Państwo musi sfinansować zobowiązania rozwiązywanej instytucji. W tej chwili jest propozycja, aby roszczenia można było zaspokoić z majątku likwidowanej jednostki. Dzięki temu łatwiej będzie ją postawić w stan upadłości. To pozwoliłoby szybciej wykluczyć z naszej grupy placówki słabe.

Nie biorą Państwo pod uwagę innych form restrukturyzacji JBR-ów?

- Rok temu powołano komisję pod kierownictwem prof. Eugeniusza Budnego, która rozpatrywała różne możliwości przekształceń jednostek badawczo-rozwojowych. Wygląda na to, że na największą uwagę zasługuje koncentracja czy konsolidacja JBR-ów. I nie chodzi tylko o to, aby najsłabsze z nich włączać do silniejszych. Tworzenie dużych organizacji badawczych odpowiada pewnym trendom w gospodarce światowej. Natomiast należy się zastanowić, jaka forma konsolidacji będzie najlepsza. W tej chwili tworzy się centra zaawansowanych technologii oraz sieci doskonałości, konsorcja badawcze, które są swoistą formą konsolidacji, ale raczej o charakterze osiągania pewnych wspólnych celów, realizacji wspólnych programów badawczych, a nie tworzenia nowej struktury. Te formy mogą jednak stworzyć nową jakość w działalności JBR-ów. Trzeba też rozpatrywać rozwiązania o charakterze instytucjonalnym, np. tworzenie sieci instytutów, holdingów. Z jednej strony, grupa holdingowa ma ewidentnie większy potencjał, a z drugiej strony, zachowana jest tradycja i marka poszczególnych jednostek, wypracowana na rynku przez lata. Ta sprawa jest jednak dość kłopotliwa. Nie jest natomiast jasne, czy na gruncie polskiego prawa można tworzyć holdingi jednostek badawczych.

Jak wygląda udział JBR-ów w programach ramowych UE. Wydają się one być idealną propozycją dla tych jednostek.

- W 5. Programie Ramowym JBR-y stanowiły 19 procent polskich jednostek naukowych, co w proporcji do zatrudnianej kadry jest wynikiem przyzwoitym - zatrudniamy około 20 proc. kadry naukowej kraju. Powstaje pytanie, dlaczego zatrudnienie pracowników naukowych w JBR-ach jest tak niskie? Wydaje się, że kadra powinna w sposób naturalny przepływać z uczelni i PAN do JBR-ów. Rzecz jednak w tym, że warunki pracy w JBR-ach nie są łatwe. Pensje zależą od tego, co się zarobi. Prace muszą być prowadzone w ścisłym reżimie czasowym, często na terenie przedsiębiorstw. To nie zapewnia komfortu pracy. Zarobki też nie są specjalnie atrakcyjne.

Jak Pan ocenia fakt przechodzenia pewnych jednostek do PAN?

- Tak jest w przypadku jednostek atomistycznych. One prowadzą badania poznawcze, zatem mogą znakomicie funkcjonować w strukturze PAN.

Kiedyś wiązano spore nadzieje z powołaniem Państwowych Instytutów Badawczych.

- Nie jest to koncepcja zła. Jednak niewłaściwie określiliśmy warunki uznania jednostki za PIB. W Rosji np. to miano otrzymało 50 najlepszych jednostek. U nas natomiast określono, że PIB-em jest instytut, który prowadzi program wieloletni, ustanowiony przez Radę Ministrów, która musi także zabezpieczyć finansowanie tego programu. Iw tym tkwi szkopuł. To ogromna procedura. W tej chwili zaczynamy się zastanawiać - Rada Główna JBR, Ministerstwo Nauki i Ministerstwo Gospodarki - nad taką zmianą zasad przyznawania statusu PIB-u, by mogły go uzyskać dobre instytuty, które spełniają ważne funkcje dla państwa. Nie byłoby wymogu zatwierdzania przez Radę Ministrów programu wieloletniego. Byłby tylko wymóg stworzenia takiego programu w instytucie i zatwierdzenia go przez ministerstwo. Także środki dla instytutu zatwierdzałoby ministerstwo. Gdyby tę zasadę udało się zrealizować, przyspieszyłoby to stworzenie dużej grupy PIB-ów.

Miało to być koło 30 instytutów...

- W tej chwili mamy trzy PIB-y: Centralny Instytut Ochrony Pracy, Instytut Weterynarii oraz Instytut Eksploatacji w Radomiu.

Czy ich sytuacja poprawiła się w związku z uzyskaniem tego statusu?

- Zdecydowanie, bo program wieloletni zapewnia wysokie finansowanie.

Czy nowe ustawy realizują wszystkie postulaty Rady Głównej JBR-ów?

- Bylibyśmy naiwni, gdybyśmy sądzili, że wywalczymy wszystko, o co nam chodzi. Jednak ważne jest to, że te ustawy są, że sporo się zmieni, mam nadzieję, na lepsze. Wspomniałbym o jeszcze jednym zapisie w ustawie o JBR-ach, która także podlega nowelizacji. Obecnie funkcjonuje zapis, że jbr-y mogą prowadzić produkcję specjalistycznej aparatury i urządzeń pomiarowych i badawczych. Zależy nam na utrzymaniu tego zapisu. Rozumiemy, że nie oznacza to produkcji przemysłowej, ale że to ma być produkcja unikalna, specjalistyczna, małotonażowa. Gdy dochodzi do uruchomienia produkcji seryjnej, przemysłowej, to należy wydzielić tę produkcję z JBR-u w postaci odrębnej spółki.

Dlaczego podkreśla Pan potrzebę tego zapisu, skoro on jest?

- Były propozycje, aby go usunąć, aby jednostki naukowe nie mogły prowadzić żadnej produkcji. Nie można osłabiać wdrożeniowej roli i możliwości JBR-ów przez zaniechanie badań w skali pilotowej, prototypowej, produkcji małoseryjnej, małotonażowej. Dzięki temu unikamy ryzyka wprowadzenia do skali przemysłowej rozwiązania niesprawdzonego, co groziłoby poważnymi konsekwencjami, także finansowymi, np. w postaci odszkodowań, nie mówiąc już o czymś takim, jak utrata klienta, czy utrata zaufania innych potencjalnych klientów. Nie można instytutów pozbawiać możliwości prowadzenia działalności usługowej, certyfikacyjnej, testującej itp. Mamy unikalne laboratoria akredytowane, specjalistyczne urządzenia badawcze. Są instytuty, które zajmują się certyfikacją, testami nowych rozwiązań, materiałów. Gospodarka, państwo nie może funkcjonować bez tego rodzaju działalności usługowo-badawczej. To jest właśnie nasza rola. Być może natomiast bardziej jednoznacznie należy określić, że instytut nie prowadzi produkcji pełnotonażowej. Weźmy pod uwagę np. jednostki służby zdrowia - nie można mówić poważnie o ich działalności w oderwaniu od działalności usługowej w szpitalach klinicznych.

Rozmawiał Piotr Kieraciński

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną