Warunkiem powodzenia narodowego programu rozwoju Polski jest wykorzystanie potencjau intelektualnego, gospodarczego i przyrodniczego do realizacji celw gospodarczych i spoecznych. Sprzyja temu powinien reformowany system edukacji, od przedszkola do koca ksztacenia ustawicznego, zawierajcy elementy przedsibiorczoci i innowacyjnoci niezbdne do rozwoju spoecznego i poprawy konkurencyjnoci gospodarki. Szkoa powinna przygotowa do samodzielnego ycia, a studia rozbudza wyobrani i aktywno twrcz studentw.
Polsce potrzebne s prne, zintegrowane orodki akademickie, zapewniajce wysok jako ksztacenia na poziomie wyszym, sprzyjajce tworzeniu gospodarki dynamicznej, konkurencyjnej, opartej na wiedzy, zdolnej do trwaego wzrostu i rozwoju. Naley tworzy takie warunki i mechanizmy, by w najbliszych latach umacniay si najlepsze uczelnie publiczne i niepubliczne, potrafice konkurowa na rynku naukowym i edukacyjnym. Trzeba te tworzy takie mechanizmy, by uczelnie ksztaciy wicej inynierw do wdraania i rozwijania najnowszych technologii. Wzrost ksztacenia na kierunkach ekonomicznych, prawnych, pedagogicznych i humanistycznych, jaki wystpi w ostatnich latach, niewspmierny do potrzeb, nie stwarza moliwoci racjonalnego wykorzystania ksztaconych kadr.
Uczelnie s wityniami wiedzy, ale te czsto wieami z koci soniowej, odgrodzonymi od biecych problemw ycia. Naley tworzy warunki, by w wikszym ni dotychczas zakresie, podejmoway problemy gospodarcze pastwa oraz wykazyway wraliwo na problemy ycia spoecznego. Dzisiaj nie tylko postp technologiczny oraz osiganie prymatu w innowacyjnoci i technologiach, ale take rozwizywanie problemw spoecznych staje si wanym problemem. Zatem trzeba zwiksza uyteczno bada i wiedzy, aby rozwija cele gospodarcze i spoeczne pastwa.
Rozwj nowoczesnych technik i technologii oraz nowe zasady organizacji produkcji generowa bd zapotrzebowanie na specjalistw wyposaonych w najnowsz wiedz, co stawia wysokie wymagania w zakresie elastycznoci programw i unowoczeniania procesu nauczania. Od pocztku edukacji szkolnej zwikszy naley zainteresowanie modziey matematyk i innymi naukami cisymi, a nastpnie studiami na kierunkach technicznych. W wikszym ni dotychczas zakresie trzeba wykorzystywa w edukacji najlepszych uczonych PAN i JBR. Na wielu kierunkach zwikszy naley liczb nauczycieli akademickich, by przywrci waciwy kontakt studentw z kadr dydaktyczn, szczeglnie z profesorami.
Wikszej skutecznoci edukacji sprzyja bd: indywidualizacja studiw, upowszechnianie sylabusw i nowych ofert edukacyjnych, oceny wykadowcw, ale te system kocowych egzaminw dla studentw. Przeprowadzi naley weryfikacj standardw ksztacenia na kierunkach z udziaem ekspertw - przedstawicieli gospodarki. Ksztacenie ku przyszoci wymaga uczenia twrcw, ale te wysokiej klasy odtwrcw wiedzy. Zmiany nazw wydziaw, kierunkw i specjalnoci nie wysycaj znamion nowoczesnoci. Wsppraca z przedsibiorstwami powinna kreowa nowe formy kontaktu studentw z przyszymi zakadami pracy - praktyki, wolontariaty. Trzeba te wydzieli na praktyki zawodowe dodatkowe rodki finansowe, zgodnie ze standardami ksztacenia. Studentw, wzorem wielu krajw, naley angaowa do bada naukowych, przygotowania dydaktyki i innych prac w uczelni. W tym celu dostosowa trzeba niektre przepisy dotyczce zasad doranego zatrudnienia studentw w uczelniach.
Uczelnie akademickie to rwnie due organizmy gospodarcze, ktre powinny by profesjonalnie zarzdzane. Dobr kierowniczej kadry administracyjnej, a take waciwe jej przygotowanie do zarzdzania oraz profesjonalno kadry pochodzcej z wyboru s warunkiem efektywnoci zarzdzania w uczelni. Jest to problem wymagajcy wnikliwej analizy i regulacji prawnych.
Wielkim wyzwaniem dla szk wyszych s zmiany struktury i skali dziaania. Konieczne jest czenie si uczelni w due organizmy lub podejmowanie innych dziaa zmierzajcych do wykorzystania ich potencjau intelektualnego i bazy materialnej, a take do podejmowania dziaa interdyscyplinarnych w skali rodowiska, kraju i we wsppracy midzynarodowej.
)
Gospodarka oparta na wiedzy wymaga innego podejcia do procesu nauki i edukacji. Mimo nowych poszukiwa, humboldtowskie zasady czenia nauki z edukacj w dalszym cigu wydaj si niezastpione. Badania naukowe w szkoach wyszych i wsppraca z gospodark su doskonaleniu jakoci ksztacenia i s wan metod transferu wiedzy do praktyki. Wiedza zachowana tylko w wiadomoci ludzi nie ma wikszego znaczenia spoecznego. Rzeczywistej wartoci nabiera dopiero po spoytkowaniu i oszacowaniu jej skutkw. Z dobrze uytej wiedzy czerpie korzyci pracownik, uczelnia, przedsibiorstwo i spoeczestwo. Przyjmuje si, e skuteczno cieek transferu wiedzy do praktyki wynosi: przez studentw ok. 50 procent, przez doktorantw 5 procent, przez suchaczy studiw podyplomowych 10 procent, przez pracownikw nauki 25 procent.
Gospodarka oparta na wiedzy nie jest cudown recept, ktra bezbolenie rozwie problemy, lecz systemem, ktry waciwie wykorzystany daje nadziej na osiganie celw w narastajcej konkurencji. Tego systemu nie mona kupi, lecz trzeba stworzy, tak by by spjny ze stanem gospodarki i jej rozwojem. Mimo wielu dziaa, dystans, jaki istnieje midzy Polsk a krajami UE w zakresie innowacyjnoci i tworzenia gospodarki opartej na wiedzy, maleje zbyt wolno.
Rozwj kadry w dyscyplinach podstawowych i technicznych, na ktre nie ma tak duego popytu na rynku edukacyjnym, w duszej perspektywie wpynie negatywnie na rozwj kadry naukowej i konkurencyjno polskiej nauki w tych dyscyplinach. Istnieje wic potrzeba wprowadzenia mechanizmw regulacji w tym zakresie, m.in. przez lepsze przygotowanie szkolne z przedmiotw cisych i zlecanie uczelniom dodatkowych zada ksztacenia w wanych dla gospodarki dyscyplinach.
Aktywno akademicka powinna obejmowa program preinkubacji przedsibiorczoci, m.in. doradztwo i szkolenia w tym zakresie, doradztwo w zakresie przygotowania projektw biznesowych i ochrony wasnych pomysw. Innowacyjno i wasno intelektualna powinny by wanym elementem edukacji oraz wyrnikiem twrczej dziaalnoci pracownikw i studentw. Tworzenie uczelnianych i midzyuczelnianych jednostek innowacyjnych, promowanie bada o charakterze utylitarnym staje si nieodzownym elementem aktywnego funkcjonowania uczelni. Niewaciwe gospodarowanie najzdolniejsz kadr akademick - studentami i doktorantami - bdzie powodowao odchodzenie czci z nich do uczelni zagranicznych, co zagraa rozwojowi edukacji i nauki w Polsce.
Polskie przedsibiorstwa w coraz to nowych sektorach poddawane s globalnej konkurencji. Musz przyjmowa narzucane im standardy, co stwarza znaczne trudnoci. Bez wsparcia naukowego czsto nie mog podejmowa rwnorzdnej konkurencji. Przedsibiorstwa oczekuj konkretnych rozwiza, a mniej chtnie wczaj si do wspfinansowania bada. Szacuje si, e ponad 85 procent wynikw bada nie nadaje si do wdroenia, co wymaga nowego podejcia do ich planowania i finansowania. Skuteczno zastosowania wiedzy zaley od twrcw, systemu zarzdzania wiedz i od przygotowania przedsibiorstw do jej przyjcia. Rozwojowi bada o charakterze wdroeniowym nie sprzyja te fakt, e ponad 95 procent firm zagranicznych nie korzysta z osigni polskich uczonych.
Bogi spokj w wielu rodowiskach naukowych musi zosta zburzony potrzeb wsparcia konkurencyjnoci gospodarki. Dzi sfer konkurencji nie jest produkcja, lecz wiedza i dostp do ludzkich umysw. Uczelnie od lat dziaaj w skali midzynarodowej, lecz nie przyjmuj tego, e wstpuj w okres globalizacji bada i dydaktyki, e s odpowiedzialne nie tylko za odkrycia, ale i za ich wykorzystanie. Zatem wsppraca z przemysem, tworzenie wasnych funduszy wdroeniowych staje si koniecznoci. Mechanizmy oceny i kontroli pracownikw nauki powinny uwzgldnia te aspekty.
Dzisiaj uczelnie, satysfakcjonujce prestiem studentw i doktorantw oraz oferujce niepowtarzalne programy, staj do konkurencji na rynku midzynarodowym. Wartoci konkurencyjn jest proponowanie ksztacenia w rzadkich dyscyplinach z wykorzystaniem najnowszych technik i metod nauczania, co bdzie je wyrniao spord innych. Nowoczesna uczelnia nie moe naucza, lecz tworzy warunki do uczenia si, w okrelonej dyscyplinie, uczy dziaania w zespole, przewodzenia, zarzdzania i rozwijania wasnej wyobrani. Krajowa i midzynarodowa mobilno studentw w Polsce jest wci symboliczna, gdy wynosi 0,3-0,5 procent, gdy w krajach UE - 2,3 procent. Zakada si, e w najbliszych latach powinna wzrosn w UE do 10 procent. Jest to wany element tworzenia europejskiej przestrzeni wiedzy i edukacji.
Przedstawione sprawy nie rozwizuj dylematw dotyczcych szkolnictwa wyszego, ale wskazuj na potrzeb stawiania kolejnych pyta.
)
Uczelnie musz wypracowa odwane koncepcje organizacji i dziaania oraz nakreli now wizj rozwoju. W nowych warunkach sukcesy odnosi bd placwki o wyrazistym wizerunku, proponujce produkt naukowy i edukacyjny najwyszej jakoci, wyjtkowy w skali innych uczelni. W ramach rodowiska akademickiego naley zakoczy rywalizacj lokaln na rzecz tworzenia konsorcjw, sieci uczelni, a take penego ich czenia si w jeden organizm. Nowe oryginalne produkty tworzy i kreowa mog tylko organizmy silne naukowo i ekonomicznie, ale te umiejce je zareklamowa i sprzeda. Trzeba te umie pozyska studentw z innych regionw i z zagranicy. Uczelnie nienadajce za awangard bd marginalizowane do poziomu lokalnego. W Stanach Zjednoczonych 33 z 2000 uniwersytetw wykorzystuj 50 procent rodkw finansowych przyznawanych przez rzd federalny.
Now drog sukcesu uczelni jest wdroenie niestandardowych metod nauczania, dostosowanie programu do rynku pracy i oczekiwa studentw. W wielu uczelniach bdzie to burzyo dotychczasowy stan dziaa i przyzwyczaje, ktre w maych rodowiskach akademickich, przy le rozumianej demokracji i autonomii, bd hamulcem zmian, a w dalszej perspektywie - przyczyn likwidacji.
Wypracowanie najlepszych rozwiza w edukacji, nauce i rozwoju szk wyszych wymaga szerokiej dyskusji w caym rodowisku akademickim, w atmosferze poszanowania rnorodnoci pogldw i twrczej krytyki. Po efektach tej dyskusji ocenia nas bd w przyszoci. Uczelnie, poprzez analiz silnych i sabych stron oraz szans i zagroe (metoda SWOT), powinny opracowa ponownie swoje misje i strategie rozwoju. Powinny te podda si procedurom oceny jakoci ISO i wdroy niezbdne programy naprawcze, a technologi foresight dy do rozpoznania trendw globalnych w rozwoju reprezentowanych dyscyplin naukowych i kierunkw ksztacenia, ich uwarunkowa politycznych, spoecznych i ekonomicznych, zmierzajcych do rozwizywania problemw gospodarczych i spoecznych. O sukcesie zdecyduje w pierwszej kolejnoci poziom naukowy i dydaktyczny kadr, a szczeglnie ich aktywno, otwarto na zmiany i nieustajce twrcze poszukiwanie. Skuteczno wykorzystania wiedzy zaley od twrcw, systemu zarzdzania wiedz i od przygotowania przedsibiorstw do jej przyjcia. Nie moemy rozwaa, czy uczelnie wysze s w stanie sprosta rosncym wymaganiom, lecz szuka metod dziaania na rzecz realizacji wyzwa. Warto si trudzi nad „wpatrywaniem w przyszo”, bo, jak wskazuj wieloletnie badania japoskie, dobrze opracowane hipotezy sprawdzaj si w blisko 70 procentach.
Prof. dr hab. Tadeusz Szulc, zootechnik, jest sekretarzem stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej i Sportu.
Artyku jest kocow czci obszernego opracowania Tadeusza Szulca Dynamika przemian w szkolnictwie wyszym w Polsce a realizacja Procesu Boloskiego.