)
Jeszcze bezporednio po wojnie wymogi intelektualne stawiane przed programami akademickimi byy stosunkowo wysokie, a rednio ok. 300 instytucji rocznie uruchamiao wasne, ambitne profile wykadowe. Typowy by przykad uniwersytetw prywatnych Harvard i Chicago, gdzie studenci zobowizani byli do wybrania tzw. czteroletniego programu wsplnego (common core), a profesura zatrudniona do uczenia w tym programie zwolniona bya z wymogu udziau w pracach badawczych czy konferencyjnych uczelni, w caoci powicajc si dziaalnoci dydaktycznej. Istotn cech tych programw byo uywanie wycznie tekstw rdowych i cakowite porzucenie metody podrcznikowej. Program obejmowa 14 caorocznych wykadw podstawowych. Wykadowcy byli w peni uksztatowanymi uczonymi, dla ktrych nauka w szkole wyszej bya jedynym i podstawowym sposobem ycia i metod zarabiania pienidzy. Zgodnie z zasad, obowizujc do dnia dzisiejszego w tzw. wielkich szkoach amerykaskich, kady pracownik dydaktyczny mg wykada w cigu roku jedynie w jednej uczelni. Uczelnia koordynowaa i kontrolowaa jako i poziom kadego wykadu poprzez ocen programw wykadw (syllabi), uwaanych przez kadego wykadowc za wizytwk wasnego poziomu intelektualnego.
Uniwersytet Harvarda opublikowa w 1945 roku raport „Oglne wyksztacenie w wolnym spoeczestwie”, ktry zawiera podobne wymagania programowe.
Jednake od pocztku lat 50. i w szczeglnoci na przestrzeni lat 60. poziom wyksztacenia uniwersyteckiego w Ameryce podlega staej erozji. Dwa wydarzenia przyczyniy si gwnie do tego stanu rzeczy. Po pierwsze, pomylne ulokowanie przez Zwizek Sowiecki w przestrzeni kosmicznej statku orbitalnego, a nastpnie okrtu z ludzk zaog spowodowao wzrost poczucia zagroenia i dostarczyo ewidentny dowd konkurencyjnoci systemu socjalistycznego. Reakcj administracji pastwowej w USA byo naoenie na system szkolnictwa wyszego szeregu restrykcji programowych i ograniczenie oglnego ksztacenia intelektualnego, ktre zostao zastpione przez zesp obowizkowych kursw z zakresu nauk cisych (zwaszcza matematyki i algebry oraz nauk przyrodniczych i technicznych). Ustalenie minimalnych wymogw programowych w zakresie tych nauk (utrzymane do dnia dzisiejszego) obciyo programy dydaktyczne i rozproszyo uwag studentw.
Po wtre, manifestujcy si od pocztku lat 60. brak penoprofilowej profesury doprowadzi do zatrudnienia licznej kadry bez waciwego przygotowania intelektualnego i bez praktyki dydaktycznej (wiele osb wwczas zatrudnionych nie miao uzyskanego stopnia naukowego doktora w swojej dziedzinie). Spotgowana poprzez braki kadrowe polityczna pozycja profesury doprowadzia w efekcie do tego, e zacza ona narzuca wasne pomysy programowe, a dokadniej - poczwszy od lat 60. kadra dydaktyczna zacza oferowa kursy wedug wasnego „widzimisi”. Pozycja i wpywy polityczne profesury w kampusach uniwersyteckich spowodoway, i kadra uczca odstpia od ambitnych i pracochonnych kursw programowych, zacza oferowa zrnicowane i czstokro mao wymagajce przedmioty oraz kursy. Procesy te spowodoway zrnicowanie kampusw i instytucji uniwersyteckich, na skutek czego pojawiy si uczelnie atwe i trudne.
W roku 1947 nastpi szereg zmian organizacyjnych w regionie wschodniego wybrzea USA. Powstaa tam instytucja (istniejca do dnia dzisiejszego) o nazwie Usugi Testw Egzaminacyjnych (Educational Testing Services), ktra przeja funkcj organizatora egzaminw kwalifikacyjnych, zarwno wstpnych egzaminw na wysze uczelnie, jak te egzaminw kocowych lub porednich egzaminw kwalifikacyjnych na studia drugiego i trzeciego stopnia. Ponadto ETS przejo take funkcj zapisu i przechowywania wynikw egzaminacyjnych i dostarczania tych wynikw, drog niezalen od studenta, do szk wyszych. Zmiana ta miaa na celu przeciwdziaanie nieoczekiwanym skutkom ustawy z 1944 roku, w wyniku ktrej do uczelni przyjmowano w zasadzie kadego studenta, za ktrego pacio pastwo. Wprowadzenie usug testowych spowodowao relatywne i selektywne podniesienie si poziomu wymaga w przyjciach na studia do szk wyszych na wschodnim wybrzeu, przy relatywnym obnieniu poprzeczki wymaga w instytucjach rodkowych i zachodnich stanw.
W roku 1954 Ronald Thompson, wczesny registrar Stanowego Uniwersytetu Ohio w Columbus (registrar jest urzdnikiem odpowiedzialnym za przechowywanie danych studenckich), dokona analizy procesw demograficznych na podstawie wynikw spisu powszechnego ludnoci. Konkluzj tej analizy bya prognoza raptownego zwikszenia liczby aspirujcych do wyszego wyksztacenia modych ludzi, a co za tym idzie - prognoza zwikszenia liczby zapisw na studia. W latach 60. nastpi taki wzrost zainteresowania szkolnictwem wyszym, i niektre instytucje, takie np. jak Harvard, Chicago, Yale czy Princeton, przyjmoway jedynie grne pi procent ubiegajcych si kandydatw. Stworzyo to zjawisko selektywnoci w przyjciach na wysze uczelnie. Dodatkowo, efektem tego demograficznego boomu byo rozwarstwienie si uczelni wyszych i ich podzia na szkoy „selektywne” i szkoy o „otwartych przyjciach”. Te pierwsze, to gwnie uczelnie prywatne stanw wschodniego wybrzea, te drugie, to gwnie regionalne szkoy publiczne w stanach rodkowych.
Poczwszy od 1968 roku nasiliy si w amerykaskim szkolnictwie wyszym tendencje schykowe, wynikajce z obnienia oglnego poziomu studiw pod naciskiem zorganizowanych mas studenckich, domagajcych si liberalizacji systemw ocen i zlikwidowania rygorw programowych. W wyniku tego nastpiy trzy procesy. Po pierwsze, pojawia si tzw. inflacja ocen (zanik niszych ocen i nadmiernie proporcjonalna liczba studentw z wysokimi ocenami). Po wtre, w duchu le pojtej demokracji zaczto przyjmowa studentw ze sabymi wynikami ze szk rednich, co spowodowao prawie natychmiastowe obnienie poziomu studiw i zanik zjawiska merytokracji. Po trzecie za, pod naciskiem mas miernych studentw uczelnie zaczy porzuca uniwersalne standardy programowe, zastpujc je kursami ukierunkowanymi na specjalne grupy (np. dla osb starszych, dla inwalidw, dla pozbawionych wolnoci i odsiadujcych kar winiw czy dla emocjonalnie upoledzonych i nerwowych) studentw. Masowe naciski zmierzay te do uniwersalizacji systemu szkolnictwa wyszego, a zwaszcza do zapewnienia studentom moliwoci transferw (przenoszenia z jednej instytucji do drugiej wraz ze zmian pracy, zmian moliwoci finansowych i patniczych lub w kocu zmian preferencji w zakresie studiowania). Wczeniejsze wymogi formalne zmierzay do maksymalnego zwizania studenta z jedn uczelni na okres penego jednego cyklu ksztacenia, co powodowao np., e uczelnie nie uznaway kursw i kredytw wzitych gdzie indziej i day tzw. rezydencji, czyli penego, cztero- trzy- lub dwuletniego cyklu pobytu w kampusie przez cay okres studiw (w zalenoci od typu studiw i dugoci ich trwania).
Dodatkowo, w latach 70. pojawi si tzw. nietradycyjny ruch programowy, zmierzajcy do uznania za kursy akademickie takich przedmiotw, jak: nauka taca, gotowania, gra w bryda czy medytacja. Oferowanie kursw w takich przedmiotach dawao dodatkowo uczelniom nowe podstawy finansowe i otwierao zainteresowanie nowych spoecznie i demograficznie grup ludnoci, ktre nie podoayby tradycyjnemu ukadowi programowemu (traditional curriculum).
W roku 1970, w efekcie osabienia systemu administracji stanowej przez zamieszki studenckie, utworzono w ramach systemu uniwersyteckiego Stanu Kalifornia nowe kolegium Kresge College w Santa Cruz, ktre przyjo tzw. zaoenie o stosunkach midzyludzkich (human relations approach) jako alternatywn wytyczn swojego dziaania. Istot tego podejcia byo zastpienie funkcji poznawczych (cognition) przez funkcje emocjonalne, to znaczy przez szukanie sposobw realizacji rozwoju osobowoci studenta, a nie jego poziomu wiedzy. Przykad Santa Cruz spowodowa przejciow deintelektualizacj niektrych instytucji wyszego wyksztacenia w USA.
Dalsze zmiany obejmoway wewntrzn pluralizacj szk wyszych i rozbicie ich na elitarne programy dla uzdolnionych studentw o wysokim poziomie wynikw naukowych (honor programs) oraz programy powszechnie dostpne, zapewniajce formalne wyksztacenie, a dokadniej - zapewniajce formalny dyplom po odbyciu czterech lat studiw.
Rwnolegle pojawiay si inne jeszcze trendy i procesy, z ktrych najwaniejsze to: zaliczanie dowiadczenia z pracy zawodowej jako kredytu akademickiego (competence-based instruction), studia wedug indywidualnie wyznaczanego rytmu (self-paced learning), programy pozakampusowe (studia zagraniczne, studia w filiach regionalnych oraz studia przemienne z zatrudnieniem) oraz zmiany kalendarium akademickiego i zastpienie semestrw przez ukad trymestralny (np. Uniwersytet w Pittsburghu i wszystkie kampusy systemu stanowego Uniwersytetu Floryda).
Wszystkie te zmiany nie tylko odbiy si negatywnie na jednolitoci systemu edukacyjnego, ale take spowodoway trudnoci w ocenie jakoci ksztacenia i w ocenie porwnywalnoci dyplomw. Na skutek tego, w kocu lat 80. odnotowuje si powrt do tradycyjnego ukadu programu studiw z zespoem tzw. wielkich wykadw (obecnie obowizujcy we wszystkich szkoach ligi bluszczowej, w dziesiciu najwikszych uniwersytetach stanowych oraz praktycznie we wszystkich uczelniach tzw. grnej kwadry, tj. 25 najlepszych szk wyszych w kraju, a take w wikszoci szk o ustabilizowanej renomie narodowej). Podobnie senaty tych uczelni uchwaliy na og wezwanie do zapobiegania tzw. inflacji ocen, to znaczy wezway profesur do przywrcenia naleytych i zgodnych z rozkadem krzywej Gaussa proporcji w ocenie studentw.
Prezydentura Reagana pooya akcent na jakociowej ocenie studiw wyszych w postaci postulatu, by ocena ta obejmowaa trzy kluczowe dziedziny doskonaoci: zaangaowanie studentw, wysokie oczekiwania w odniesieniu do poziomu nauczania oraz ocen i feed-back (Involvement in learning. Study group on the Conditions of excellence in American Higher Education. 1984 str. 17). Dokument ten ustanowi 27 szczegowych rekomendacji dotyczcych procesu oceny jakoci nauczania. W swoim programowym dokumencie po objciu stanowiska ministra edukacji, William Bennett, wczeniej przewodniczcy Narodowego Funduszu Humanistycznego (NEH), napisa: Jeeli nauczyciel jest przewodnikiem, to curriculum stanowi ciek, po ktrej on stpa. Dobry program wskazuje najistotniejsze elementy kursu, tak aby student nie bka si bez celu po terenie edukacyjnym.
Ta zmiana podejcia do systemu wyszego wyksztacenia spowodowaa swoist obsesj na temat jakoci. Wczeniej cytowany dokument formuowa zesp kryteriw formalnych, ktre winna spenia kada wysza uczelnia:
Prowadzio to do piciu dalszych praktycznych wytycznych dziaania. Po pierwsze, curriculum winno si skada z logicznego zespou zaj (kursw, seminariw, wykadw) majcych wyrany i kumulatywny wpyw na poziom wiedzy studenta. Curriculum takie winno w szczeglnoci zawiera roczne cykle zajciowe w nastpujcych dyscyplinach i przedmiotach: jzyk angielski, historia, filozofia, matematyka, biologia, chemia, fizyka i nauki spoeczne. Po wtre, kady taki program akademicki winien pozwala studentowi na poznanie rnych tradycji intelektualnych. Po trzecie, studenci winni zapoznawa si z rnymi sposobami gromadzenia wiedzy, a w szczeglnoci z empiryzmem, sztukami wizualnymi, muzyk, ekonomi, naukami eksperymentalnymi i matematyk teoretyczn. Po czwarte, program powinien dostarcza rozsdnie wysokiego poziomu werbalnej, numerycznej i konceptualnej sofistykacji. Po pite, program powinien dostarcza podstaw intelektualnych do dalszych studiw wyszych drugiego i trzeciego stopnia.
W tym kontekcie proces akredytacji wyszych uczelni jawi si nie tyle jako uzyskanie przez szko formalnej aprobaty do funkcjonowania ekonomicznego i instytucjonalnego jako jednostki rynkowej, ale przede wszystkim jako ywotny proces realizacji wartoci etycznych, akademickich i intelektualnych, a wobec tego peni rol procesu strategicznego z punktu widzenia polityki i interesu narodowego pastwa.
W obliczu nowych celw strategicznych procesu edukacyjnego powstaa w Ameryce nowa organizacja w postaci Rady Akredytacyjnej Szkolnictwa Wyszego (Council for Higher Education Acceditation - CHEA), ktra jest placwk pozarzdow i samorzdow, ustalajc wytyczne do kontroli jakoci edukacji. U podstaw jej powoania le trzy przesanki. Po pierwsze, w nowoczesnej gospodarce nastpuje przesunicie akcentu z nauczania na uczenie si. Po wtre, pojawia si zdeinstytucjonalizowanie systemu uczenia si, ktre wymaga szczeglnej kontroli jakoci. A po trzecie, jako edukacji jest przedmiotem ywego zainteresowania opinii publicznej, w wyniku ktrego szerokie rzesze spoeczestwa uzyskuj dostp do wynikw akredytacji.
Procedura akredytacyjna zawiera jedenacie kryteriw, z ktrych kady dotyczy gwnego instytucjonalnego obszaru dziaania. Uczelnia, ktra spenia te kryteria, winna: mie cile okrelone cele waciwe dla instytucji wyszego wyksztacenia; mie odpowiednio zorganizowane zasoby, ktre s niezbdne do realizacji tych celw; faktycznie te cele realizowa; mie cechy, ktre pozwalaj jej na przysze realizowanie tych celw.
Standardy akredytacyjne dotycz nastpujcych wymiarw dziaania instytucjonalnego:
Typowy proces akredytacyjny skada si z nastpujcych etapw: instytucjonalna samoocena; wizytacja przez grup oceniajc, ktra sporzdza pisemn ocen uczelni na podstawie analizy dokumentw i wyczerpujcych wywiadw z pracownikami i studentami; wyjanienie ze strony uczelni, jak zamierza realizowa zalecenia akredytacyjne.
Ocena wasna czsto prowadzona jest w ten sposb, i uczelnia zatrudnia zewntrzn firm konsultingow, ktra na podstawie analiz i konsultacji formuuje cele strategiczne i zalecenia przedakredytacyjne. W ten sposb Whitman College w Walla Walla w stanie Waszyngton uzyska czoow lokat akredytacyjn w 1979 roku i stale utrzymuje si w grupie najlepszych uczelni amerykaskich. Przecitna dugo raportu wasnego wynosi 120 stron maszynopisu.
Wizytacja z reguy rozpoczyna si od spotkania z rektorem i koczy na spotkaniu z nim, a w jej czasie czonkowie grupy oceniajcej, spdzajcy trzy pene dni w kampusie, spotykaj si z wybranymi przez siebie pracownikami, ktrych zapraszaj na rozmowy indywidualne. Sporzdzony na kocu wizyty raport jest przedstawiany wadzom uczelni, a nastpnie przekazywany do zarzdu stowarzyszenia akredytacyjnego, gdzie poddawany jest technicznej, merytorycznej i prawnej ocenie przez pracownikw tego stowarzyszenia. Przecitna dugo raportu z wizytacji wynosi 35-50 stron maszynopisu. Przecitna dugo odpowiedzi uczelni na przegld akredytacyjny to 10-15 stron. Obydwa dokumenty s jawne i dostpne w domenie publicznej zarwno dla studentw i ich rodzin, jak te dla pastwowych czy prywatnych organw zaoycielskich, rad dyrektorw i fundacji.
Akredytacja w wyrany sposb obejmuje zarwno kryteria formalne, jak i kryteria moralne oraz etyczne. W szczeglnoci proces akredytacyjny zmierza do oceny „uczciwoci dyplomu i stopnia naukowego” (zgodnoci wyksztacenia z oczekiwaniami zewntrznych komisji standaryzujcych wymagania zawodowe). Dalej, od lat 80. obejmuje on w coraz wikszym stopniu istot podstawowego procesu zdobywania wiedzy (kompozycja curriculum i rozlego podstawowego ukadu kursw). W kocu obejmuje ona take ocen gwarancji jakoci akademickiej, a w szczeglnoci stabilnoci kadry naukowej. Poniewa akredytacja jest procesem publicznego uwiarygodnienia jakoci edukacji i uczciwoci instytucjonalnej, przeto dobr czonkw zespow oceniajcych i wizytujcych podlega takim samym kryteriom jakociowym, jak sama akredytacja, a wic winien zapewnia bezstronny, przezroczysty i profesjonalny skad zespow.
Bronisaw Misztal, socjolog, wykada w Katolickim Uniwersytecie Ameryki w Waszyngtonie, Katolickim Uniwersytecie Sacro Cuore w Mediolanie, w Centrum Europejskim UW oraz w Wyszej Szkole Finansw i Zarzdzania w Biaymstoku.