Kryminał

Od czasu do czasu organizatorzy konferencji (para)naukowych potrafią mnie jeszcze zaskoczyć. Tak stało się i tym razem. Zostałem zaproszony do jednego z krajów unijnych na międzynarodową konferencję poświęconą literaturze kryminalnej. Celem projektu jest nie tylko prześledzenie rozwoju tego podgatunku pisarskiego - co skądinąd jest interesujące samo w sobie - ale także zbadanie obrazu życia społecznego, jakie kryminały dokumentują. Wiadomo, kryminał jest w końcu znakomitym pretekstem do studium zamkniętej społeczności (detektyw działa w opuszczonym zamczysku, wszyscy są podejrzani, można śledzić - także dzięki retrospekcjom - relacje wiążące członków zamkniętej w owym zamczysku grupy ludzi) bądź do opisu warunków bytowania mieszkańców miast, miasteczek i siół nawet.

Otóż, przygotowując się do napisania referatu o polskim kryminale, zdałem sobie nagle sprawę z faktu, iż z życiem Polski powojennej najambitniejsze utwory gatunku wspólnego mają niewiele, gdyż ich akcja rozgrywa się na ogół gdzieś za granicą, w Anglii, jak u Joe Alexa, czy we Francji, jak u Noela Randona (oba nazwiska to pseudonimy). Istnieje oczywiście podgatunek podgatunku, nazywany w literaturze fachowej „kryminałem milicyjnym”, ten wszakże służył raczej fałszowaniu społecznej rzeczywistości niż jej opisowi, nienagannie grzeczni milicjanci, superwykształceni oficerowie z ambicjami oraz wykazywanie wyższości „realnego socjalizmu” nad wszystkim innym raczej nie służyły odsłanianiu prawdy. Z kryminałów tych wyłania się świat polityczno-socjalnej sielanki, której funkcjonowanie zakłóca od czasu do czasu źle zaprogramowany osobnik. Naprawdę, kryminał peerelowskiego typu - opisano to już zresztą w dość bogatej literaturze przedmiotu - niewiele ma wspólnego z ówczesną rzeczywistością.

Nie wiem, czy to tylko polska prawidłowość, czy też podobne rzeczy działy się w „bratnich” literaturach obozowych, w enerdowie na przykład lub w sowieterii. Choć tam zapewne jeszcze było gorzej, gdyż były to kraje, w których obowiązywał do końca socrealistyczny model literatury, w którym na kryminały i książki przygodowe miejsca nie było; dość przypomnieć powojenne instrukcje, które u nas nakazywały wycofywanie z bibliotek publicznych nawet powieści Karola Maya. Stąd dziś takim wzięciem cieszy się rozwojowy kryminał rosyjski, jak na przykład książki Maritiny sprzedające się w wielotysięcznych nakładach, w dodatku tłumaczone dość szeroko w Europie; tam rzeczywistość postkomunistycznej Rosji naprawdę odsłania swe kontury. Z drugiej zaś strony warto może kiedyś zanalizować fenomen popularności kryminalnych ze swej natury powieści Chmielewskiej, szczególnie w Rosji właśnie, gdzie nakłady jej utworów osiągają niebotyczne pułapy. Czy przypadkiem ta właśnie autorka, idealnie przecież swego czasu przemycająca absurdy peerelowskiego życia codziennego, nie trafia w doświadczenia swych czytelników w takim właśnie absurdzie wyrosłych.

A tak naprawdę, to marzy mi się porządny kryminał, w którym odbicie znajdzie szara rzeczywistość polskiej nauki. Mogłoby pójść na przykład o absurd dotykający zwłaszcza małe uczelnie „prowincjonalne”, które - w związku z tym, że nie ma etatów asystenckich, a jednocześnie nie ma przy nich studiów doktoranckich - odcięte są od możliwości budowania w spokoju własnej kadry. Nieznany sprawca morduje bezlitośnie dojeżdżających adiunktów i profesorów. Akcję można by, rzecz jasna, ubarwić o elementy obyczajowe, których wszak, co znamy choćby z „uniwersyteckich” powieści amerykańskich, ale też i z naszej własnej prozy, nie brakuje. Warto ten koloryt lokalny przy okazji zdokumentować, zbadać jak wyglądają kwestie molestowania seksualnego itd. W uczelni w końcu panuje taka atmosfera, iż nikt z zewnątrz nie ma zamiaru podjąć tutaj pracy, powstaje czarna legenda o pozbawianych życia naukowcach, kadra topnieje, wszyscy podejrzewają wszystkich; przy okazji można by dorzucić wątek dotyczący plagiatów i nadużyć władzy. Rozwiązanie: mordercą okazuje się wybitnie zdolny i oczywiście najmniej podejrzewany student drugiego roku, który zorientował się, że w normalnym trybie nie będzie w stanie zaspokoić swych ambicji i zostać prostym asystentem, którego po egzaminie magisterskim uczelnia kupuje z pocałowaniem ręki. Wie on, co prawda, że wyżyć z tej pracy się nie da, ale ma dość bogatych rodziców, których cichą ambicją jest - są wszak (tu wątek dodatkowy) ludźmi, którzy podczas zmiany systemu dokonali udanego skoku na kasę, uwłaszczyli się na socjalistycznym majątku - by ich jedyny synek stał się w miasteczku kimś „z nazwiskiem”.

Cóż, fabułka jak fabułka, można takich zaproponować kilkadziesiąt. Jej prawdopodobieństwo wielkie nie jest, wszakże zupełnie nie da się wykluczyć. A jest ona echem rozmów, które ostatnio prowadziliśmy w gronie koleżanek i kolegów. Zastanawialiśmy się, dlaczego to mianowicie upadł u nas - a kultywowany jest choćby w Niemczech - system naboru najzdolniejszych magistrantów, którzy, co nie bez znaczenia, pisząc doktoraty w zakładach swych mistrzów, pełnić by mogli, jak to zawsze w feudalnym systemie się działo, funkcje pomocników i sekretarzy, by w ten sposób także dostępować kolejnych stopni wtajemniczeń. Wiem, że na te etaty uczelnie nie mają pieniędzy. W efekcie magistra na nich ze świecą szukać. Tymczasem, jak się zdaje, taka naturalna droga kariery naukowej - a nie przez kończenie studiów doktoranckich z dala od macierzystej uczelni, na którą zapewne nigdy się już nie wróci, gdyż zasmakowało się „wielkiego świata” - wydaje się dla kondycji placówki naukowej najwłaściwsza.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną