MUSK, CZYLI O PLAGIACIE UKRYTYM

Jeden z moich przyjaciół stworzył przed laty wraz z kolegami słownik wyrazów, który miał bardzo swoistą konstrukcję, a przede wszystkim zawierał ogromne zestawienie i nietypowy dobór haseł. Lata pracy. Słownik od razu stał się bestsellerem i do dziś święci sukcesy rynkowe, ponieważ jest niezwykle użyteczny w codziennej pracy dziennikarzy, pisarzy, nauczycieli, słowem wszystkich, którzy piszą lub nauczają pisania po polsku.

Jak to zwykle bywa, znani leksykografowie nie wypowiadali się na temat tego dzieła, więc mimo powodzenia u odbiorców długo nie wiadomo było, czy jest wartościowe. Kiedy jednak ukazała się poważna recenzja poważnego polonisty, jak grzyby po deszczu zaczęły się pojawiać odpowiedniki tej książki, mniejsze, bardzo małe, ale wyraźnie naśladujące konstrukcję logiczną i zbiór wyrazów pierwowzoru. Większość tak zwanych autorów, a ściśle kopistów tego słownika, radziła sobie w ten sposób, że wycinała co drugie słowo z zestawu i przerabiała budowę książki na „nieco inną”. To oczywiście powodowało obniżenie jakości, ale opłacało się w dwójnasób. Przy niewielkim nakładzie pracy fizycznej, bez wkładu umysłowego można było opublikować cudzy materiał pod własnym nazwiskiem. Zdaniem „powielaczy”, cały wysiłek trzeba było włożyć w korektę tekstu.

Oryginał zawierał tylko wyrazy, hasłom nie towarzyszyły inne teksty (definicje, przykłady użycia, objaśnienia itp.), a słowa i słówka każdy może sobie brać skąd chce, ile chce i kiedy chce. Tego zabronić nie można. Co do układu haseł i indeksów także można się długo i skutecznie spierać, kopiowanie algorytmów bez zgody autora jest w Polsce dozwolone, choć z pewnością nie można go uznać za moralne. Jeśli w oryginale występowały błędy, np. literowe, które mogły być wskazówką, że tekst jest przepisany z cudzego dzieła, zbawcą okazywał się korektor.

Ale do czasu. Jeden z wtórnych autorów postanowił zrobić słownik dorównujący oryginałowi - i wpadł. Usuwając tylko niewielką część wyrazów, zakłócił strukturę całości tak, że stało się to widoczne bardziej niż w wersjach znacznie okrojonych. Ponadto korektorzy nie wyłowili wszystkich błędów, okazali się leniwi albo tekst był za duży. W ten sposób w kopii, która znalazła się na półkach księgarskich, wystąpiły ciekawe byki, które nie mogły powstać na skutek takiego samego przypadku, jak w wersji pierwotnej.

W ostatnich latach śledziliśmy postępy procesów sądowych, wytoczonych przez Wydawnictwo Naukowe PWN wydawnictwu, które opublikowało słownik języka polskiego w siedemdziesięciu procentach identyczny z trzytomowym słownikiem pod redakcją Mieczysława Szymczaka. Tu plagiatu ukryć się nie dało, ponieważ w oryginale, który był w dużej mierze powtórką wielkiego dzieła pod redakcją Witolda Doroszewskiego, występowały definicje wyrazów i przykłady użycia pisane przez grupę autorów PWN. Co prawda istotnie niektóre teksty przypadkowo mogą się powtórzyć w innym słowniku, ale na pewno nie wszystkie i nie przykłady użycia (cytaty albo teksty preparowane). Autorzy kopii poszli jednak na łatwiznę i sądząc, że twórcą słownika Szymczaka jest „społeczeństwo, czyli nikt”, zadanie zdobycia haseł zlecili maszynistkom, a sami zajęli się myśleniem o honorariach. Rzecz obszernie opisał prof. Mirosław Bańko, a informację o wyroku ogłosiło wydawnictwo PWN*, więc nie będę tego powtarzał, ale warto zwrócić uwagę na to, że instytucja, zgodnie z prawem autorskim, też może być autorem. Dziwi tylko, że PWN musiał się uciec aż do kasacji w Sądzie Najwyższym. Kolejne sądy wydawały bowiem wyroki jakby w obronie kradzieży cudzego dorobku intelektualnego. Wydawca nieszczęsnego plagiatu musi zwracać pieniądze, ale nie słyszałem, żeby autorom spadł włos z głowy. Obawiam się, że winny się nie znajdzie.

W gronie znawców (w tym matematyków, specjalistów statystyki) wykonano badania, z których wynika, że pewien sprytny algorytm pozostawia celowe błędy i osobliwe znaki autorstwa w tekście słownika niemożliwe do wyłowienia przez najlepszego korektora. To działa jak niewykrywalny szyfr, do którego dodatkowo trzeba znać klucz. Kopiowanie części haseł nic nie pomoże, pomysł wydaje się więc świetny i nawet jest już stosowany. Szkoda, że trzeba się uciekać do takich wybiegów, na pewno nie wychodzą książkom na dobre. Ponadto nie można tego systemu upowszechniać, bo nigdy nie wiadomo, czy ktoś z niego nie skorzysta do usuwania znaczników autorstwa.

Plagiat z formy dosłownej może się więc przekształcić w ukrytą. Nasuwa się myśl, że plagiatorzy, którzy na zamówienie piszą prace magisterskie i doktorskie, już od dawna stosują tę metodę przez zgrabne przeformułowywanie tekstu przepisywanego. Tak dowcipne, że komputerowy szukacz na pewno tego nie wykryje. Sposób ten, choć kosztowniejszy niż przepisywanie dosłowne, wciąż będzie miał przewagę nad pisaniem pracy oryginalnej, bo wymaga mniejszej pracy mózgu. A mózg to, wiadomo, dla niektórych tylko „musk”.

e-mail: pmuldner@mp.pl
http://wydawnictwo.pwn.pl/wiadomosci.php

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną