)
Z uwag przeczytaem wywiad z profesorem Stanisawem Salmonowiczem na temat koniecznoci dokonania lustracji rodowisk naukowych. Nie powiem, bym nie by spraw zainteresowany. Z powodu wydarze roku 1968 przesiedziaem par miesicy w areszcie ledczym, co raczej do przyjemnoci nie naleao, pniej - bez wtpienia za spraw take pracownikw naukowych - zostaem relegowany z uczelni z zakazem studiw, ktre wreszcie ukoczyem zaocznie, ale bez moliwoci podjcia pracy w uczelni, ktr to prac umoliwiono mi dopiero wwczas, gdy nastaa III RP. W okresie to wesoe wydarzenie poprzedzajcym trudniem si m.in. redagowaniem rnych pism literackich, wychodzcych poza zasigiem cenzury, co radonie wykorzystywano nkajc mnie rnymi, mniej lub bardziej dotkliwymi szykanami. Gdy za - za spraw nieodaowanej pamici profesor Ireny Maciejewskiej, ktra skonna bya podj takie ryzyko - obroniem doktorat, zreszt z do dobrym wynikiem, nie obyo si bez zgoa niespodziewanych utrudnie. Mam wic motywacje skaniajce mnie do poszukiwania sprawcw mych kopotw i yciowych niedogodnoci.
Ale nie mam na to ochoty. Moe to kwestia temperamentu. W chwili, gdy zaczo si udostpnianie „teczek”, wielu moich przyjaci z moliwoci ich przeczytania skorzystao. Dla jednych stao si to okazj do politycznej zemsty, innych przerazio i nie mieli specjalnej ochoty do snucia zwierze na temat owej lektury. O ile ci pierwsi uznali, i akcja ujawnie przynosi poytek i wychodzi na zdrowie, o tyle ci drudzy twierdz, i wicej z tego wszystkiego za ni dobra. Skaniam si ku tym drugim. Umacnia mnie w tym take lakoniczne, niestety, stwierdzenie profesora Salmonowicza, ktry odpowiadajc na pytanie o to, czy wierzy ubeckim dokumentom stwierdza: „Trudno odpowiedzie jednoznacznie .tak. lub .nie.”.
Moe dobrze si stao, e wywiad ukaza si w „Forum” jednoczenie z gon afer rozptan wok „teczki” Magorzaty Niezabitowskiej, rzeczniczki rzdu Tadeusza Mazowieckiego. Papiery - a waciwie mikrofilmy, gdy papiery podobno zostay zniszczone - mwi tyle, ile powiedzie potrafi. Mwi, e Niezabitowska podpisaa w stanie wojennym „deklaracj lojalnoci”, czyli akt zgody na wspprac z wadzami. Podpis, oczywicie, jest. Z dowodami, ktre by mogy wykaza ow wspprac, ju gorzej, jeli nie w ogle nijak. Dowie mona jedynie podpisu pod deklaracj. Zreszt podobnych deklaracji byo wiele, negocjowano je z ubekami. Znam przypadek podpisania owiadczenia o treci: „Bd przestrzega prawa”. Z formalnego punktu widzenia jest to „zgoda na wspprac”. Sam zreszt podobny papier podpisaem z przewiadczeniem, i przecie „zwodz despot”, po czym wrciem do mych „podziemnych” zatrudnie, podobnie zreszt jak wielu spord mych znajomych. I co? Teraz wszyscy zostaniemy mianowani „tajnymi wsppracownikami”?
W wypadku Niezabitowskiej jedna rzecz wydaje si jej powanym bdem: to, e milczaa. W odrnieniu od niej, wielu spord mych przyjaci, podobnie jak ja sam, natychmiast po przesuchaniu czy jakim innym kontakcie z esbecj, powiadamiao o tym moliwie szerok publiczno. To bya jedna z podstawowych zasad „higieny i bezpieczestwa pracy”. Czy wszyscy spord tych ludzi pozostali „czyci” i nie raportowali ubecji, o tym nie mnie przesdza. Pewien mog by jedynie tego, co sam robiem. Ale nie jestem pewien tego, co jest w mojej - jeli istnieje - „teczce”. I w istocie mao mnie to obchodzi.
Powiada profesor Salmonowicz: „Tym, ktrzy wsppracowali sporadycznie ze subami specjalnymi na szkod swoich kolegw ze strachu, oportunizmu czy naiwnoci ideowej, pozostawiam kwesti do rozwaenia we wasnym sumieniu bd sumieniu osb przez nich pokrzywdzonych”. Co to znaczy „sporadycznie”? I co to znaczy „wsppracowali”? Czy - przywoywane przez pras - charakterystyki redaktorw „Tygodnika Solidarno”, ktre podobno wykreowaa Niezabitowska, to ju „wsppraca”? Nie wiem. W trakcie jednego z przesucha rozmawiaem oglnie o moich literackich upodobaniach. Wymieniaem, oczywicie, nazwiska pisarzy, ktrych uznawaem za swych mistrzw, jako ich twrczo charakteryzowaem. Czy to ju wsppraca? Bo to nie takie oczywiste. Kiedy ubek mnie spyta, co sdz o wydanej wanie w podziemiu ksice kolegi, odparem, i moj opini pozna, gdy opublikuj recenzj z tego tomu. Wydawao mi si, e potrafi gra w t gr. Moe si przeliczyem, nie potrafi tego oceni.
Ale w kocu nie o to chodzi. Chodzi o to, kogo i jak mamy weryfikowa. I po co. W tej sprawie trudno mi zaj jednoznaczne stanowisko. Bo oczywicie zgadzam si z profesorem Salmonowiczem, gdy powiada: „W yciu publicznym nie obowizuje zasada domniemania niewinnoci. Aby peni funkcje publiczne i piastowa godnoci uniwersyteckie, trzeba by po prostu nieskazitelnym”. Jasne. Rzecz w tym tylko, i w naszym yciu publicznym obowizuje zasada domniemania winy, zasada zabjcza i uruchamiajca mechanizmy podoci. Raz rzucone podejrzenie - a przecie byway takie wypadki, gone zreszt, w latach 70. i 80. w rodowiskach opozycyjnych - nie da si ju naprawi. Z kolei ujawnienie uporczywej, trwaej i powodujcej ewidentne szkody wsppracy naszych koleanek i kolegw ze subami specjalnymi - jeli ma mie sens - winno jednak powodowa jakie konsekwencje. Jakie? Jeli nie mona obwinionej osoby pocign do odpowiedzialnoci prawnej lub dyscyplinarnej - a w mojej sprawie umiabym bez zagldania do „teczek” wskaza osoby odpowiedzialne - to chodzioby jedynie o zemst, a „teczki” stayby si przedmiotem gry oraz szantau.
Zapewne kady z tych wypadkw naley rozpatrywa indywidualnie. Ale jak? Na forum publicznym? Czy powoa jak komisj spoeczn? e milcze si nie powinno, zawiadcza sprawa Leszka Maleszki, ktry wiadomie, przez lata z esbecj wsppracowa i ktrego wsppraca doprowadzia do wielu szkd. Pytaniem otwartym pozostaje kwestia, jak o tym wszystkim mwi, by nie spowodowa szkd jeszcze wikszych.