)
W 1989 roku nowy prezes Rady Ministrw Tadeusz Mazowiecki w swoim pierwszym wystpieniu sejmowym powiedzia, e przeszo odcinamy grub kresk i pokaza rk, jak zamierza to uczyni. Przyjlimy ten gest jako symbol bezwzgldnej zmiany systemu politycznego, odbicia si od zamknitej w ten sposb historii PRL, z ktr teraz nastpi rozliczenie.
Takie rozumienie pocztku nowej epoki miao sens jednak tylko przez miesic. Telewizja z upodobaniem zacza pokazywa byych wadcw. Przeprowadzaa z nimi wywiady i gloryfikowaa ich, faszujc prawd o PRL. Gruba kreska szybko okazaa si znakiem przebaczenia. Wadcy ci paradoksalnie nie przestali by wadcami. Zmienili tylko sposb sprawowania wadzy. Coraz mniej ludzi pamita, jaka bya prawdziwa intencja pierwszego premiera III Rzeczypospolitej, ale wszyscy widz, e mimo upywu pitnastu lat zmiany nastpuj jako dziwnie powoli. Niejeden zadaje sobie pytanie, kto tu naprawd rzdzi.
Sprzeczno midzy tym, czego si spodziewamy, a tym, co zastajemy, jest wpisana w dzieje wiata, i jest to waciwo naturalna. Opozycja Nieba i Ziemi, mczyzny i kobiety, ciemnoci i jasnoci, ognia i wody, mdroci i gupoty wystpuje w jzyku dlatego, e prawa duchowe i materialne dotycz w duej mierze sprzecznoci. Czowiek si do tego dostosowa i chtnie yje przeciwnociami, tym bardziej e poznaje je ju w chwili urodzenia. Natychmiast zaczyna je pojmowa jako sens istnienia, a rozwija si fizycznie i duchowo dlatego, e jego gwnym zadaniem jest zwalczanie przeciwnoci, pokonywanie barier.
Trudno dopatrywa si w tym czego nieodpowiedniego, cho syszy si gosy, e wanie na tym polega zo. Powiadaj ludzie, e gdyby nie byo przeciwiestw, wiat byby pikny, idealny. Mona jednak zapyta, czy wwczas wiedzielibymy, na czym polega dobro, a gdybymy jednak mimo wszystko umieli je okreli, to czy w takiej sytuacji pojcie dobra byoby uyteczne. W ten sam sposb ludzie pytaj o sens cierpienia, mierci, poraki, upadku.
Z konstrukcji paradoksw wynika napicie, ktre zmusza do dziaania, a wic i do mylenia. Jeli kto przestaje dostrzega przeciwiestwo, to zaczyna go szuka w otoczeniu, a nawet je wymyla jako lekarstwo na niepokj. Narzekaj ci, ktrzy s niezadowoleni ze stagnacji, i ci, ktrzy jej nie dowiadczaj. Musz znale poywk dla jakiej aktywnoci. Wyznaczaj przeciwiestwo, na przykad wroga, i od tej pory mog mwi, ile dusza zapragnie. Mwienie dla mwienia jest form samozachwytu. Narcyz zachwyca si sob, bo jest z siebie niezadowolony. Gdyby byo inaczej, bez irytacji patrzyby na siebie krytycznie i stara si doskonali to, co w nim niedoskonae. Kiedy og co chwali, natychmiast musi si znale kto, kto bdzie chcia ogowi zrobi przykro. Zaczyna gosi opinie przeciwne. aden pogld nie jest przyjmowany jednomylnie, poniewa obowizuje gra przeciwiestw. W sondaach opinii publicznej zawsze wystpuje reprezentacja tych, ktrzy myl inaczej ni wikszo. Gdyby si nie pojawia, znaczyoby to, e badanie przeprowadzono niepoprawnie.
Paradoksy s naszym ywioem nawet w jzyku, e wspomn wspania kold Franciszka Karpiskiego (1792): „Bg si rodzi, moc truchleje, Pan niebiosw obnaony, ogie krzepnie, blask ciemnieje, ma granice Nieskoczony”. Ten cig oksymoronw przypomina nam, e paradoks ma warto znacznie wiksz ni tylko surowe przeciwiestwo poj i rzeczy. Nie jest to manichejski dualizm, ktry dzieli wiat na biay i czarny. Biay nie jest cakiem biay, a czarny czarny, wszystko zaley od kta patrzenia, owietlenia i wyobrani. Zestawienie takie moe przyjmowa posta poredni albo zupenie now, metaforyczn, ktra kae rozumie znacznie wicej ni wynika ze schematycznej analizy znacze. Kiedy mwimy „gorzkie szczcie”, wywoujemy wyobraenie radoci, ktr co przymiewa. A kiedy „wymowne milczenie”, wyranie syszymy sowa przygany, cho wcale nie padaj.
adne przeciwiestwo nie jest cakiem jednoznaczne. Wartoci dodatkowych mona si dopatrzy nawet w ukadzie zero-jedynkowym, w ktrym wystpuj jedynie stany dodatnie i ujemne, pod warunkiem, e ocenia go czowiek mylcy i czujcy.
Gruba kreska symbolizuje granic midzy dwoma wiatami. Ale czy tak bardzo rnymi, jak nam usiowali wmwi wadcy PRL? Pamitamy, co mwiono (za pomoc nowomowy) o kapitalizmie i demokracji zachodniej, w ktr dzi powoli si wtapiamy. Mwiono same ze rzeczy. Teraz my mwimy wprost, a wic z pewnoci bardziej prawdziwie: to PRL by zy, a nowa Polska jest duo lepsza. Jednak przeszoci wymaza si nie da, mimo e na zdrowy rozum ju jej nie ma. Historia jest w nas i jej skutki trwaj duej ni ycie pokolenia. Rzecz polega na tym, e umiemy rozpoznawa stany porednie przeciwiestw i uwiadamiamy sobie ich znaczenia przenone. Zwaszcza te, ktre dotycz ukrytych dziaa jawnych, e znw posu si oksymoronem.
e-mail: pmuldner@mp.pl