) |
| Prof. dr hab. in. Jerzy Wiktor Niewodniczaski (ur. 1936) jest fizykiem, pracuje w AGH. Od 1992 peni funkcj prezesa Pastwowej Agencji Atomistyki. Prowadzi badania wasnoci oraz skadu mineraw i surowcw naturalnych (grunty niespoiste, sole i rudy metali, wgle) oraz meteorytw, niegu i lodu lodowcowego z zastosowaniem metod jdrowych w warunkach laboratoryjnych i terenowych (otwory wiertnicze, odsonicia). Zajmuje si zastosowaniem metod jdrowych w badaniach rodowiskowych oraz zagadnieniami ochrony radiologicznej. Odby stae naukowe w ZSRR, USA i Wielkiej Brytanii. Wykada w Nigerii. W macierzystej uczelni by dziekanem Wydziau Fizyki i Techniki Jdrowej oraz prorektorem. By ekspertem Midzynarodowej Agencji Energii Atomowej, a take kierownikiem naukowym wypraw naukowo-alpinistycznych w Andy Peru i Boliwii oraz Hindukusz Afgaski. |
Kilka lat temu istniao zagroenie dla programu budowy elektrowni atomowej w Polsce, ostatnio natomiast rzd ogosi, e do 2025 roku musimy mie elektrowni jdrow.
- Gdy w 1990 roku zaniechano budowy elektrowni w arnowcu, rzd przyj strategi rozwoju energetycznego, w ktrej stwierdzono, e w cigu najbliszych 15 lat nie ma potrzeby budowy elektrowni atomowej, jednak w dalszej perspektywie bdzie to konieczne. Powtrzono to w 1995. Jednak w 2000 roku pojawi si dokument, ktry stwierdza, e nie bdzie takiej potrzeby. Teraz znw mwi si, e bdziemy musieli w cigu najbliszych 20 lat zbudowa elektrowni jdrow.
Czy na pewno jest nam potrzebna i co nam daje energetyka jdrowa?
- Po pierwsze, dlaczego nie mamy korzysta ze wszystkich rde energii, ktre s wykorzystywane w Europie? Na prawie 440 reaktorw energetycznych na wiecie poowa pracuje w Europie. Po drugie, elektrownia atomowa daje czyst i bezpieczn energi. A poza tym zapewnia jej dostawy na wiele lat, niezalenie od koniunktury gospodarczej i politycznej. W elektrowni atomowej mona bez problemu zgromadzi paliwo na kilkadziesit lat; chodzi o to, aby dostawy byy jak najrzadziej. Do elektrowni jdrowej o mocy tysica megawatw - Polska ma zainstalowane 30 tysicy megawatw - potrzebna jest ciarwka paliwa rocznie. Wglowa o tej mocy zuywa trzy pocigi paliwa dziennie. Zuycie energii elektrycznej na jednego mieszkaca jest w Polsce bardzo niskie, wynosi nieco ponad 3,7 tys. kilowatogodzin rocznie, czyli jest dwa razy mniejsze ni u naszych poudniowych ssiadw, a wielokrotnie mniejsze ni w krajach wysoko rozwinitych (np. siedem razy mniejsze ni w Norwegii). Jeli potraktujemy zuycie energii jako wskanik rozwoju cywilizacyjnego, le to wiadczy o naszym kraju. Naley spodziewa si wzrostu zuycia energii w Polsce. Na dodatek mamy z - midzy innymi w powodw ekonomicznych i ekologicznych - struktur energii pierwotnej: gotujemy na gazie i wglu, grzejemy gazem i wglem.
Czy jestemy w stanie przygotowa si do budowy energetyki jdrowej przed 2025 rokiem?
- Najwaniejsza jest spoeczna akceptacja dla energetyki jdrowej. Infrastruktura w arnowcu zostaa ju praktycznie wykorzystana. Zatem pierwsza rzecz to akceptowana spoecznie lokalizacja. Wiem, e w Klempiczu - jednej z potencjalnych lokalizacji elektrowni jdrowej - czekaj na t inwestycj. O lokalizacji musz jednak zadecydowa energetycy.
Powiedzmy jednak, e mamy ju lokalizacj. Kto ma budowa i obsugiwa t elektrowni?
- Kadry to drugi, po akceptacji spoecznej, czynnik rozwoju energetyki jdrowej. Niestety, zakoczenie programu arnowieckiego spowodowao rozproszenie zasobw ludzkich przygotowanych do budowy i obsugi elektrowni jdrowej. Teraz nie mamy nic.
Instytuty atomistyczne jednak dziaaj...
- Ledwo. Od 2001 roku przeszy pod nadzr ministra gospodarki. Ostatnio Instytut Fizyki Jdrowej w Krakowie wczono w struktury Polskiej Akademii Nauk.
To dobrze czy le?
- Bardzo dobrze, bo jest tam jednostk cenion. Niegdy zreszt nalea do PAN, podobnie jak wikszo jednostek atomistycznych. Tylko Instytut Fizyki Plazmy i Laserowej Mikrosyntezy im. Kaliskiego wywodzi si z Wojskowej Akademii Technicznej.
Podobno inne te nosz si z zamiarem przejcia do PAN?
- Na pewno Instytut Problemw Jdrowych w wierku. Jednak minister gospodarki chciaby utworzy jeden duy pastwowy instytut badawczy ze wszystkich jednostek atomistycznych.
Ze wszystkich siedmiu?
- Najwyej szeciu. IFJ z Krakowa chyba nie moe ju by brany pod uwag, jako jednostka PAN. Wchodz zatem w gr IPR IPJ, Instytut Energii Atomowej, Instytut Chemii i Techniki Jdrowej, Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej, Instytut Fizyki Plazmy i Laserowej Mikrosyntezy. By moe take Orodek Badawczo-Rozwojowy Izotopw POLATOM.
Wczeniej te byy plany konsolidacji tych jednostek.
- Prbowaem to robi przez dwanacie lat, gdy mi one podlegay. To si nie udao. Od czasu, gdy z powodw politycznych w stanie wojennym dziaalno istniejcego wwczas Instytutu Bada Jdrowych zostaa zawieszona, a potem podzielono go na kilka czci, jednostki te funkcjonuj osobno. Kada w czym si wyspecjalizowaa, maj odmienne interesy. Ich poczenie w jeden organizm bdzie dzi bardzo trudne. POLATOM idzie ostatnio drog komercjalizacji - stworzy spk handlow. IPJ jest siln jednostk i myli o PAN. Kondycja finansowa Instytutu Fizyki Plazmy i Laserowej Mikrosyntezy jest bardzo dobra. IEA - ktry zgodnie z nazw, powinien nas w tym wypadku szczeglnie interesowa - jest raczej bardzo saby zarwno pod wzgldem finansowym, jak i naukowym. Badania tam prowadzone s dosy ograniczone, brakuje modej kadry.
Ale to wanie on dysponuje reaktorem „Maria”.
- I produkuje w nim izotopy do celw medycznych. Jednak nie jest to zajcie w peni rynkowe (dla Instytutu jest to zajcie opacalne, bo istniej dotacje z budetu, PAA po prostu dopaca do tej produkcji). Produkcja jest droga, a cena rynkowa musi by niska, bo inaczej terapia byaby kosztowna. Dlatego we wszystkich krajach tak dziaalno si dotuje.
W zasadzie powiedzia Pan, e nie mamy nawet na czym prowadzi bada nad energi atomow.
- Faktycznie, nie bardzo. Reaktor „Maria” si do tego nie nadaje. Nie zamierzamy jednak sami projektowa i konstruowa reaktora jdrowego ani elektrowni. Kupimy gotowy produkt, odpowiadajcy europejskim wymogom sieci energetycznych, tak pod wzgldem wydajnoci energetycznej, jak i poziomu bezpieczestwa. Nie bdzie tam polskiej myli technicznej (cho liczymy na zaangaowanie polskiego przemysu w tej inwestycji). Natomiast nasi specjalici musz bra udzia w budowie, uruchamianiu i eksploatacji elektrowni. Trudno sobie jednak wyobrazi, e bd to fizycy z uniwersytetw bez adnej praktyki. To musz by dobrze wyszkoleni i przygotowani fizycy, ponadto inynierowie, technolodzy.
Jaka kadra jest nam potrzebna?
- Nie tylko fizycy reaktorowi, rwnie elektrycy, mechanicy, ciepownicy, elektrotechnicy rnych specjalnoci, ale ksztaceni specjalnie w kierunku energetyki jdrowej. Zaoga duego reaktora - a mamy zbudowa 2,5-3 tysice megawatw - to pi tysicy ludzi, w ogromnej wikszoci z wyszym wyksztaceniem.
Kto obecnie w Polsce ksztaci kadry tego rodzaju?
- Nikt. W tej chwili w polskich uczelniach technicznych nie ma kierunku ksztacenia zwizanego bezporednio z energetyk jdrow.
A kto ewentualnie mgby to robi?
- Pracuj w AGH na wydziale, ktry do niedawna nosi nazw Wydziau Fizyki i Techniki Jdrowej. 1 wrzenia 2004 Rada Wydziau postanowia zmieni j na Wydzia Fizyki i Informatyki Stosowanej, obawiajc si, e sowo „jdrowej” w nazwie bdzie odstraszao studentw.
Kto zatem ma ksztaci kadry na potrzeby naszej energetyki jdrowej?
- Niedawno odbyo si w krakowskiej Akademii Grniczo-Hutniczej spotkanie, w ktrym oprcz mnie uczestniczyli: profesor Marek Jerzabek, dyrektor IFJ, profesor Kazimierz Jele, dziekan Wydziau FiIS AGH i profesor Ryszard Tadeusiewicz, rektor AGH. Przedstawilimy rektorowi propozycj przygotowania kadr dla energetyki jdrowej przez AGH, w porozumieniu z IFJ. W tej uczelni ksztaci si na bardzo dobrym poziomie we wszystkich specjalnociach potrzebnych do funkcjonowania elektrowni jdrowej. O ile wiem, take instytuty ze wierka chciayby przygotowywa kadry dla energetyki jdrowej. Kontynuacja ksztacenia specjalistycznego mogaby by prowadzona take w uczelniach zagranicznych w oparciu o stypendia, a praktyka i stae mogyby odbywa si w naukowych i przemysowych orodkach zagranicznych, take w elektrowniach jdrowych. Ostatnio przywiozem z Krakowa wnioski stypendialne dwch studentw, ktrzy chc specjalizowa si w problematyce jdrowej. Zamierzaj kontynuowa ksztacenie w tak zwanych europejskich uniwersytetach jdrowych.
Nie sdzi Pan, e profesorowie, ktrzy kiedy zajmowali si t problematyk, mog do niej wrci i ksztaci kadry?
- Osiemdziesiciolatkowie?
Nie ma modszych?
- Nie znam osb poniej siedemdziesitki. Majc szedziesit dziewi lat, czuj si w tym gronie juniorem. Domylam si, e firma, ktra wygra przetarg na budow elektrowni, zada przeszkolenia naszych specjalistw w swoich ju dziaajcych reaktorach. Jednak musimy mie kogo wysa na te szkolenia. To musz by ludzie przygotowani fachowo i znajcy jzyki obce.
Jakie uczelnie, oprcz AGH, mogyby obecnie wyksztaci tych specjalistw?
- Kiedy zajmowaa si tym Politechnika lska, ktra miaa specjalno energetyka jdrowa. Politechnika Gdaska ksztacia kadry dla potrzeb inwestycji w arnowcu i moe wrci do tej problematyki. Widz w tym gronie take Politechnik Warszawsk.
Czy w oficjalnym wykazie kierunkw studiw potrzebny jest kierunek energetyka jdrowa?
- Nigdy go nie byo, to byy specjalizacje na rnych kierunkach ksztacenia. I to chyba wystarczy. Ewentualnie doczybym do tego studia podyplomowe.
Czy to ju wszystko, jeli idzie o kadry?
- Istnienie energetyki jdrowej wymaga wzmocnienia tak zwanego nadzoru jdrowego. Bezpieczestwo jdrowe i radiacyjne w kraju nadzoruje Pastwowa Agencja Atomistyki. Bezpieczestwo rozumiemy tu szeroko, zarwno jako safety - urzdzenia maj by bezpieczne dla nas, jak i security - urzdzenia winny by naleycie zabezpieczone. Odpowiedni poziom bezpieczestwa mona uzyska, gdy bdziemy mieli dobr kadr eksploatujc urzdzenia i materiay jdrowe czy radiacyjne, ale rwnie wysokiej klasy fachowcw od nadzoru, czyli inspektorw. Nierozsdne byoby trzyma teraz w Polsce du grup inspektorw od energetyki jdrowej, skoro nie ma tego typu energetyki. Musz oni jednak by przygotowani przed rozpoczciem budowy - to zadanie PAA - bd bowiem nadzorowa i licencjonowa poszczeglne etapy budowy, a potem uruchamiania i eksploatacji blokw energetycznych, a w kocu - zamykania elektrowni po okresie jej eksploatacji. Cz tych inspektorw bdzie rezydentami w elektrowni na miejscu. Obecnie mamy w PAA trzydziestu inspektorw nadzoru jdrowego, wikszo to specjalici od rnego rodzaju zastosowa rde materiaw i urzdze wytwarzajcych promieniowanie jonizujce. W Polsce jest okoo 3 tysicy jednostek dozorowanych przez PAA, ktre stosuj rda promieniowania jonizujcego, nie liczc aparatw rentgenowskich wykorzystanych w diagnostyce medycznej. Te ostatnie s nadzorowane przez suby podlege ministrowi zdrowia.
Czy ci inspektorzy, ktrzy pracuj obecnie, mogliby przystpi do nadzoru nad energetyk?
- S dwie kategorie inspektorw nadzoru jdrowego. Jedni nadzoruj urzdzenia, ktre nie s obiektami jdrowymi, czyli reaktorami. S te inspektorzy przygotowani do nadzoru, ktrzy nadzoruj reaktory oraz midzy innymi gospodark odpadami jdrowymi. Oni musz by przygotowani troch inaczej i mie inn praktyk. Mamy ju kilku takich inspektorw, bo mamy reaktor „Maria”, a w tej chwili szkolimy kolejnego inspektora, ktry specjalizuje si w ochronie fizycznej materiaw rozszczepialnych. Ale w momencie uruchomienia w Polsce programu energetyki jdrowej tacy inspektorzy bd musieli by przygotowywani troch inaczej i mie inn praktyk. Mamy zapewnienie El Baradei.ja, szefa Midzynarodowej Agencji Energii Atomowej, o wsparciu logistycznym i finansowym szkolenia naszych inspektorw.
Prowadzono niegdy program poszukiwania nowego miejsca na skadowisko gbokie odpadw promieniotwrczych. Jakie s jego rezultaty?
- Zosta zakoczony w 1997 roku. Opracowano kryteria, jakie skadowisko musi spenia. Przebadano pod tym wzgldem wszystkie zamykane kopalnie - adna nie speniaa stawianych warunkw. Przebadano do dokadnie warstwy skalne Polski. Wskazano pi ewentualnych lokalizacji skadowiska. Trzy dotycz wysadw solnych na Kujawach, jedna - najlepsza - to iy koo Jarocina, a ostatnia - najdrosza - granity w rejonie Eku. Sl jest bardzo dobra, bo kopalnia jest tania w budowie. Sl jest reologiczna, czyli zasklepia wszystko, co si do niej woy, ma te dobre warunki przewodzenia ciepa. Istnienie warstwy solnej wskazuje na znakomite warunki geologiczne. Skoro woda nie dostaa si tam przez miliony lat, to s szanse, e nie dostanie si przez kolejne. Na wiecie najwicej uwagi przykada si do soli.
Ale na razie takiego skadowiska nie budujemy?
- Nie. Skadowisko gbokie to bardzo kosztowna sprawa. Zazwyczaj buduje si je z pienidzy zarobionych przez elektrowni jdrow. W tej chwili mamy paliwo z reaktora badawczego „Ewa”, a zatem skadowisko musiaoby by budowane z funduszy nauki, a to jest niemoliwe. Nie ma jednak popiechu, gdy paliwo jdrowe, ktre nie jest przerabiane, po wyjciu z reaktora przez okoo 30 lat stygnie w wodzie, a potem przez 40 lat w gazie obojtnym. Zatem okoo 70 lat po wyjciu z reaktora paliwo znajduje si na terenie elektrowni. My mamy 6 tysicy wypalonych prtw zespow paliwowych, ktre s wanie stopniowo wyjmowane z wody i wkadane w gaz.
Po co nam reaktor „Maria”, skoro nie mona na nim uzyskiwa interesujcych wynikw badawczych?
- By on unowoczeniany i moe pracowa do okoo 2020 roku. Mona si na nim szkoli. Mona zreszt prowadzi na nim cakiem interesujce badania. Jednak jest to gwnie rdo neutronw do aktywacji tarcz dla produkcji radiofarmaceutykw. Kady kraj powinien mie rdo produkcji krtko yjcychotrwaych izotopw promieniotwrczych. Nie mona ich sprowadza, bo rozpadyby si w czasie transportu. Niestety, nie wszystkie potrzebne nam izotopy moemy zrobi w „Marii”. Nie robi si tam najbardziej popularnego w diagnostyce nuklearnej izotopu molibdenu 99. Sprowadzamy go i robimy z niego tak zwane krowy izotopowe.
Kto je doi?
- Lekarze. Taka „krowa” stoi na biurku lekarza, moe on wic odkrci kurek i nala odpowiedni dawk izotopu - na przykad najbardziej popularnego w radiodiagnostyce technetu 99 m n. yje on tylko sze godzin. Trudno sobie wyobrazi, e bdzie wyprodukowany gdzie daleko i przywieziony na miejsce diagnozy na czas. Jest on jednak produktem rozpadu innego izotopu, ktry yje kilkadziesit godzin - molibdenu 99. Nasza „krowa” moe suy przez par dni. „Maria” suy zreszt do produkcji bardzo wielu innych izotopw promieniotwrczych, nie tylko dla medycyny, ale rwnie dla zastosowa przemysowych.
Czy potrzebujemy nowego reaktora badawczego albo produkcyjnego?
- Nie wyobraam sobie ksztacenia specjalistw dla energetyki, ktrzy nie dotkn reaktora. Trudno te wyobrazi sobie rozwj medycyny bez nowego reaktora produkujcego izotopy, gwnie radiofarmaceutyki. Gdy zatem reaktor „Maria” bdzie zblia si do swego kresu, czyli mniej wicej za 10-15 lat, trzeba bdzie pomyle o nowym reaktorze.
Ktry bdzie suy take do najbardziej zaawansowanych bada?
- Raczej nie. Istniej teraz due reaktory, ktre prowadz prace z wykorzystaniem neutronw; najnowszy to Badawczy Reaktor Monachijski II. Najwikszy z kolei reaktor europejski, ktry dziaa na zasadzie konsorcjum midzynarodowego, znajduje si w instytucie w Grenoble. Polska chce przystpi do tego konsorcjum, bo na razie uczestniczymy w badaniach na zasadzie goci. Najpewniej jeszcze w tym roku zostanie podpisana odpowiednia umowa.
Na ile zmieniy si warunki funkcjonowania przedsibiorstw wykorzystujcych rda promieniowania jonizujcego po wejciu Polski do Unii Europejskiej?
- Nie zmieniy si. Przez wiele lat pracowalimy nad ustaw „Prawo atomowe” i ponad trzydziestoma rozporzdzeniami, ktre reguluj bezpieczne stosowanie technologii jdrowych. Wdraalimy stopniowo wszystkie dyrektywy obowizujce w UE. Poniewa jednak prawo unijne zmienia si nadal, to i my mamy wci mnstwo roboty. Wanie pracujemy nad kolejn nowelizacj ustawy „Prawo atomowe” w zakresie ochrony tak zwanych wysokoaktywnych rde zamknitych. Mog one by bowiem rdem „brudnej bomby”. Polskie prawo jest take przygotowane do wprowadzenia energetyki jdrowej. Wane jest zreszt nie tylko to, e nasze prawo jest zgodne z prawem UE, ale take z konwencjami midzynarodowymi, ktre Polska podpisaa.
Rozmawia
Piotr Kieraciski