Dobre i złe studia eksternistyczne

Ostatnio zrobiło się głośno o studiach eksternistycznych, głównie za sprawą pewnej warszawskiej uczelni, prowadzącej jedną z form takich studiów i wykorzystującej w tym celu telewizyjny przekaz wykładów. W środowisku akademickim słyszy się zarówno głosy poparcia dla studiów eksternistycznych, jak i krytykę, niekiedy wręcz totalną. Niektórzy uważają, że eksterni powinni być tylko wyjątkami od reguły, że można zgadzać się na indywidualne studia eksternistyczne studentów znajdujących się w nadzwyczajnej sytuacji życiowej - np. przebywających na długotrwałym leczeniu sanatoryjnym, wyjeżdżających wraz z rodziną delegowaną do pracy za granicą itp. Inni uważają, że studia eksternistyczne mogą być cennym uzupełnieniem studiów zaocznych - pod warunkiem, że są dobrze zorganizowane i prowadzone - i że nie należy ich ograniczać. Wszyscy natomiast zgadzają się, że naturalnym ograniczeniem tych studiów jest możliwość ich stosowania tylko w odniesieniu do kierunków humanistycznych (prawo, ekonomia, zarządzanie i marketing, pedagogika, politologia, geografia, historia itd.), a nie w stosunku do kierunków wymagających ćwiczeń i badań laboratoryjnych, poczynając od medycyny i farmacji, a kończąc na kierunkach politechnicznych.

Kim jest ekstern?

Sięgnijmy do słownika. W internetowym słowniku języka polskiego ekstern to „osoba ucząca się samodzielnie (poza szkołą), zdająca egzaminy komisyjnie przy jakiejś szkole”. Dlaczego „przy” a nie „w”, tego nie wiem, ale poloniści zapewne wiedzą. Słownik wyrazów obcych PIW podobnie potwierdza, że „ekstern (od łac. eksternus - zewnętrzny), osoba, która zdaje egzamin przy jakiejś szkole, nie ucząc się w niej”.

Analizując te słownikowe definicje i porównując je z praktyką, mamy do „rozgryzienia” dwa problemy. Po pierwsze, „osoba” może uczyć się poza szkołą, czyli - teoretycznie - nie uczestniczyć w żadnych zjazdach i zajęciach. Ale jeśli nawet przyjmiemy, że nie uczestniczy fizycznie, to może jednak uczestniczyć wirtualnie. Definicje te były zapewne opracowywane w czasach poprzedzających burzliwy rozwój telewizji i Internetu. Dzisiaj wykładowca może wykorzystywać stację telewizyjną z możliwością interaktywnej łączności, może kontaktować się ze studentem za pośrednictwem Internetu. Obaj mogą zafundować sobie kamerki internetowe, dyskutować patrząc sobie w oczy, pokazywać książki, a nawet poszczególne ich strony. Ta radykalna zmiana jest przez niektórych wrogów studiów eksternistycznych niedostrzegana, być może dlatego, że należą oni do pokolenia czy grup antytalentów technicznych, niekorzystających z Internetu.

Drugi problem to wymienione w jednej definicji egzaminy komisyjne. Sądzę, że autorom definicji nie chodziło dosłownie o to, aby egzamin był prowadzony przez kilka osób czy też w obecności kilku osób. Miało to być raczej zaakcentowanie potrzeby stosowania zaostrzonego, bardziej kompleksowego egzaminowania. I to wydaje się słuszne, bo ekstern przyswaja sobie wiedzę w inny sposób, bardziej samodzielnie, z wewnętrznie narzuconą dyscypliną. Sprawdzianem jakości tego przyswajania jest tylko egzamin, powinien więc być wiarygodny.

Prawda, dotychczasowe polskie doświadczenia w wykorzystywaniu przekazu telewizyjnego do studiów eksternistycznych nie są zachęcające. Zbyt często widzi się „gadające głowy”, brak wspomagania multimedialnymi przykładami czy ćwiczeniami. To jasne, że jeśli wykładowca usiłuje wytłumaczyć studentom, czym jest taśma produkcyjna, powinien pokazać filmik prezentujący taką taśmę w wielkim przedsiębiorstwie przemysłowym, a nie machać rączkami symulując kolejne operacje. Tego na razie nie dostrzegam, ale w każdej chwili może się to zmienić.

Egzaminy w większości szkół prowadzących studia eksternistyczne również mogą budzić wątpliwości. Są to najczęściej - z uwagi na liczbę studentów w grupie - egzaminy pisemne, testowe, przy czym większość zadawanych pytań ma charakter zamknięty, wymagający odpowiedzi w formie wstawiania krzyżyka w odpowiedniej rubryce. Trudno to nazwać rzeczywistym sprawdzianem wiedzy.

Fazy studiów eksternistycznych

Zastanówmy się więc, jakie de facto są podstawowe fazy studiów eksternistycznych i jakim wymaganiom powinny odpowiadać. Sądzę, że można wyodrębnić pięć takich podstawowych faz, zbliżonych zresztą do faz na studiach stacjonarnych (dziennych) i zaocznych:

Faza I - forma przekazywania wiedzy i wskazanie jej zalecanych źródeł;

Faza II - metody konsultacji w okresie studiowania;

Faza III - sposób egzekwowania wiedzy z poszczególnych przedmiotów;

Faza IV - proces przygotowania prac dyplomowych;

Faza V - egzaminy dyplomowe, na studiach wyższych zwane najczęściej obroną prac licencjackich i magisterskich.

W fazie I istotne są, moim zdaniem, dwie sprawy. Chociażby jednorazowy kontakt studentów z prowadzącym przedmiot wykładowcą i wysłuchanie jego syntetycznego wykładu, oraz zapewnienie im odpowiednich podręczników. Uważam, że szkoła decydująca się na wprowadzenie ścieżki studiów eksternistycznych - obojętne, czy trwających od I roku, czy tzw. uzupełniających studiów magisterskich - powinna wręczyć studentom tych studiów nieodpłatnie (a więc w ramach czesnego) komplet podstawowych podręczników do wszystkich przedmiotów w każdym kolejnym semestrze, niezależnie od wskazanych przez wykładowców książek zalecanych. Wiem z doświadczenia, że student, który książkę dostaje, w końcu ją przeczyta lub chociażby przekartkuje, bo leżąc u niego na półce jest wyrzutem sumienia. A jeśli trzeba ją kupić, pożyczyć albo przeczytać w bibliotece, to u części (niestety, znacznej) studentów, wysiłek ten ustępuje przed bardziej pasjonującymi elementami studenckiego życia. Trzeba też wziąć pod uwagę, że wielu eksternów to ludzie pracujący i obciążeni rodzinami, którzy nie zawsze znajdują czas na poszukiwanie polecanej książki.

W fazie II trzeba postawić na Internet. Wykładowca musi się poświęcić i przekazać studentom swój adres internetowy (ewentualnie specjalnie do tego celu otwarty), przeglądać korespondencję, udzielać odpowiedzi i w koniecznych wypadkach zdecydować się na czat, czyli bezpośrednią rozmowę internetową. Eo ipso wykładowcy podejmujący się prowadzenia przedmiotu na studiach eksternistycznych muszą względnie biegle posługiwać się komputerem, mieć dostęp do komputera i Internetu. Wspominam o tym dlatego, że część wykładowców należących do starszego pokolenia nie ma skłonności do opanowania tej dziedziny techniki.

Egzekwowanie wiedzy eksterna

Faza III - czyli egzaminowanie eksternów równoznaczne z egzekwowaniem wiedzy - może sprawiać (i sprawia w praktyce) najwięcej trudności. Teoretycznie (i tak bywało przed wojną na uniwersyteckich studiach eksternistycznych) powinny to być wyczerpujące egzaminy ustne, rozmowa mistrza i żaka o stanowiących przedmiot egzaminu zagadnieniach, zorientowanie się w zakresie przestudiowanej przez studenta literatury, a przy okazji także - co wydaje się istotne - ogólna ocena jego intelektualnego rozwoju.

Teoria ta załamuje się w obliczu współczesnej rzeczywistości. Jeśli przed wykładowcą stawia się często zadanie przeegzaminowania ponad 100 studentów przyjeżdżających np. na jeden dzień na egzaminacyjny zjazd eksternów, to poświęcenie każdemu z nich chociażby 10 minut bezpośredniej rozmowy nie jest możliwe. Pozostają więc egzaminy pisemne. Muszą one jednak, moim zdaniem, być tak skonstruowane, aby znaczna część pytań była otwarta, czyli wymagała sprecyzowania kilkuzdaniowej odpowiedzi, świadczącej o zrozumieniu tematu. Jest też pożądane, aby w okresie semestru przeznaczonego na studiowanie danego przedmiotu wykładowca ustalił tematy kontrolne, wymagające przekazania kilkustronicowych opracowań, których ocena powinna mieć wpływ na ocenę końcową (egzaminacyjną) z opanowania wiedzy zawartej w przekazanych i zalecanych podręcznikach.

Przygotowanie pracy dyplomowej (faza IV), licencjackiej i magisterskiej, to odrębny, „modny” temat, dotyczący wszystkich form studiów. Tajemnicą poliszynela jest masowy handel gotowymi pracami i pisanie prac na zlecenie. Od tego niebezpieczeństwa nie są wolne studia eksternistyczne tym bardziej, że seminaria dyplomowe mogą odbywać się głównie w formie indywidualnych konsultacji - i to przez Internet. Promotorzy prac muszą więc zwracać szczególną uwagę na wszelkie cechy kolejno (koniecznie!) przedstawianych im elektronicznie rozdziałów pracy, które mogą świadczyć o zapożyczaniu tekstu. Szczelność tej kontroli jest oczywiście iluzoryczna, ale jednak spełnia istotną rolę dyscyplinującą.

No i wreszcie egzamin dyplomowy (faza V). Jest, według mnie, niezbędne, aby w stosunku do studentów eksternistycznych był on zdecydowanie ostrzejszy, czyli bardziej wnikliwy. Powinny być zadawane co najmniej cztery pytania: dwa dotyczące zagadnień ogólnych związanych z kierunkiem studiów i dwa odnoszące się bezpośrednio do przedstawionej pracy dyplomowej. Odpowiedzi powinny być poprzedzone krótką charakterystyką celu pracy dyplomowej i wykorzystanej literatury. Różnie to bywa w naszych uczelniach, ale w tym przypadku pytania powinny być formułowane przez przewodniczącego komisji egzaminacyjnej i recenzenta pracy, a nie przez promotora. Przy takich założeniach na egzamin dyplomowy trzeba przeznaczyć co najmniej pół godziny, dając studentowi możliwość bardziej kompleksowego przedstawienia poglądów i - w granicach rozsądku - popisania się erudycją.

Jeśli wymienione przeze mnie warunki przekazywania i egzekwowania wiedzy są spełniane, to studia eksternistyczne nie powinny być uważane za gorsze od zaocznych, a ich absolwenci za niedostatecznie wykształconych. Problem w tym, aby były rzeczywiście spełniane, aby fałszywie rozumiane oszczędności i pogoń za zyskiem nie przysłaniały celu studiów. Każde odstępstwo od tych (lub zbliżonych) zasad może obniżyć jakość kształcenia, przekształcając studia eksternistyczne w namiastkę, pozwalającą na szybkie i łatwe zdobywanie dyplomów. I nie ukrywam, że obserwując nadmiernie, jak sądzę, dynamiczny rozwój prywatnego szkolnictwa wyższego, tego się obawiam.

Prof. dr hab. Tadeusz Wojciechowski, ekonomista, jest dziekanem Wydziału Zarządzania i Marketingu w Wyższej Szkole Zarządzania i Marketingu w Warszawie.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną