)
Pan rektor Marek Rocki w artykule Gdy popyt przerasta poda („Rzeczpospolita” z 6 stycznia 2005) zwrci uwag na znane w rodowisku akademickim trudnoci wynikajce z niezadowalajcego stanu szkolnictwa wyszego, ktre nie potrafi zaspokoi zwikszajcego si popytu na wysze wyksztacenie. Istota sprawy, jak wyjania pan rektor, polega na niedostatecznym rozwoju kadry nauczycieli akademickich. Sdz, e zmierzajc do skutecznego rozwizania tego, z pewnoci trudnego problemu, trzeba sign do przyczyn, ktre go spowodoway. Tej strony nie dotyka, niestety, wspomniany artyku i zapewne dlatego jego konkluzja rozczarowuje.
Przyczyn niedostatecznego rozwoju kadry nauczycieli akademickich jest oczywicie wiele. Wymienia si m.in. mao zachcajce wynagrodzenia, skromne wyposaenie polskich uczelni i trudne warunki prowadzenia bada, co sprawia, e modzi, ambitni absolwenci szukaj pracy w innych zawodach albo wybieraj karier naukow za granic. Prawidowy rozwj kadry blokuj take obowizujce przepisy, znacznie odbiegajce od obecnych potrzeb. Prawd jest, e „adna ustawa nie zastpi strategii”, jak pisze pan rektor. Nie przyniesie te poprawy sprawnoci intelektualnej poszczeglnych osb dziaajcych na tym obszarze. Jednak prawd jest rwnie, e ze przepisy mog skutecznie utrudnia prawidowy dobr kandydatw do zawodu nauczyciela akademickiego i znacznie wypacza drog jego rozwoju naukowego. A to wanie jest, jak sdz, podstawow przyczyn obecnego stanu kadry akademickiej, ktra otrzymaa niedostateczn ocen ze strony rektora Rockiego.
Wemy na przykad rol, jak ogrywa pi magicznych liter - dr hab. - w przebiegu tzw. kariery akademickiej. Oznaczaj one stopie doktora habilitowanego, bdcy historyczn „zdobycz” nauki z czasw PRL, wprowadzony w okresie represji po buncie studentw w 1968 r. Dopiero osignwszy ten stopie (nieznany w wikszoci krajw poza Polsk), nauczyciel akademicki otrzymuje pene uprawnienia i staje si cenionym pracownikiem uczelni, gdy wtedy podnosi jej presti, uatwia otrzymanie uprawnie do prowadzenia przewodw doktorskich i otwierania nowych kierunkw studiw, a take dostarcza dodatnich punktw w ocenie poziomu nauczania. Dlatego tych pi liter tak si liczy na rynku akademickim. Ale po to, eby si habilitowa, nie wystarczy by zdolnym, pracowitym i wykaza si dobrymi wynikami w pracy naukowej i dydaktycznej. Trzeba jeszcze zyska przychylno w gronie profesorw i doktorw habilitowanych, ktrzy wcale nie s zainteresowani nadmiernym wzrostem tego grona, gdy stwarzaoby to niepodan konkurencj do ograniczonej przecie liczby posad. Taki to jest mechanizm, ktry sprawia, e, jak pisze pan rektor, „popyt przerasta poda”, a nauczyciele akademiccy majcy odpowiednie uprawnienia dwoj si, troj, a czasem „piciorz” na etatach rozmaitych uczelni. Nietrudno zgadn, jak wygldaj studia w tak „obsugiwanych” uczelniach i co s warte ich dyplomy. Jednak o tym pan rektor nie wspomina, natomiast sprzeciwia si wprowadzaniu ogranicze w zatrudnianiu „wieloetatowcw”.
Wydawaoby si oczywiste, e po pitnastu latach rozwoju uczelni w Trzeciej Rzeczypospolitej trzeba wreszcie znie osobliw procedur rodem z PRL, w duej czci niejawn, przyznawania (tym wybranym) literek dr hab., a zamiast tego wprowadzi normalne, jawne i otwarte konkursy na stanowiska profesorw, jak to si stosuje w wielu krajach. Pewno i kandydaci znaleliby si nienajgorsi. Powstaaby wtedy moliwo zrwnania poday z popytem. Ale by moe, nie odpowiada to obecnej profesurze? Konkurowa z modymi, zdolnymi, ambitnymi naukowcami, zamiast zasiada na wielu etatach, oczekujc emerytury? Chyba wanie z tego powodu podnosz si gosy, e w Polsce doktor habilitowany jest niezbdny, a to rzekomo dlatego, e nasze doktoraty s sabe i potrzebny jest dodatkowy sprawdzian erudycji akademickiej.
No tak, doktoraty bywaj rne, trafiaj si nawet enujco sabe. Zdarza si to wtedy, gdy sabi s profesorowie, ktrzy te doktoraty promuj. Umoliwiaj to obecne przepisy, a take nadmierna tolerancja profesury wobec poczyna wasnych kolegw. A przecie nic nie stoi na przeszkodzie, eby zmieni przepisy i zaostrzy wymagania przewodu doktorskiego. Tylko jaki bdzie wtedy los tych „nienadzwyczajnych” profesorw, promujcych sabe doktoraty? Nie dziwi nas, e s oni przeciwnikami wszelkich zmian, ktre mogyby grozi powstaniem silnej konkurencji.
Wniosek moe by tylko jeden. Pomimo oporu czci profesury, trzeba zrobi krok radykalny, zmieniajc narzucone nam przez wadze PRL szkodliwe przepisy i wdraajc racjonalny system ksztacenia i awansowania kadr akademickich. Tylko w taki sposb zyskamy przyzwoit pozycj na europejskim obszarze szkolnictwa wyszego.
Dr hab. in. Krzysztof Schmidt-Szaowski, prof. PW, emerytowany pracownik Politechniki Warszawskiej, byy wiceprzewodniczcy Krajowej Sekcji Nauki NSZZ „Solidarno”.