Możemy być wzorem

Reprezentanci dwudziestu czterech państw sygnatariuszy Deklaracji Bolońskiej brali udział w seminarium, zorganizowanym 14-16 lutego w Warszawie. Podczas konferencji przedstawiono systemy oceny jakości w dziesięciu krajach. Z tych prezentacji oraz dyskusji seminaryjnej wynika, że we wszystkich krajach uczestniczących w Procesie Bolońskim utworzono uznawane przez ministrów (umocowane prawnie) komisje akredytacyjne. Zostało więc spełnione zalecenie ministrów edukacji, sformułowane 18 września 2003 w Berlinie, aby takie komisje powołać do 2005 roku. Są zatem formalne podstawy do tego, aby na kolejnym spotkaniu, które odbędzie się 19-20 maja 2005 w Bergen (Norwegia), ministrowie mogli określić następne etapy działań prowadzących do powstania Europejskiej Przestrzeni Edukacyjnej. Przypomnę, że cel ten ma być zrealizowany do roku 2010.

Czy można zatem uznać, że budowanie Europejskiej Przestrzeni Edukacyjnej przebiega bez problemów?

W czasie dyskusji ujawniło się wiele problemów, zarówno typowych dla poszczególnych państw, jak i wspólnych dla wszystkich uczestników. Trzeba pamiętać, że kraje, które obecnie uczestniczą w Procesie Bolońskim, mają często odmienne tradycje szkolnictwa wyższego, a także bardzo różnią się liczbą studentów. Niektóre państwa mają ich tylko 150-250 tysięcy, inne - w tym Polska, Niemcy, Hiszpania, Włochy, Francja i Wielka Brytania - każde około 2 milionów, natomiast Rosja ma aż 8 milionów studentów. To automatycznie oznacza inne problemy przy podejmowaniu prób przekształcania tych systemów lub oceny jakości ich ofert edukacyjnych. Zróżnicowana jest także liczba uczelni wyższych w poszczególnych krajach, a wdrażanie podziału szkolnictwa wyższego na trzy poziomy - licencjacki, magisterski i doktorancki - przebiega w różnym tempie i niekiedy z oporami.

Aby polski system szkolnictwa wyższego w pełni dostosować do potrzeb związanych z budową Europejskiej Przestrzeni Edukacyjnej, konieczne jest ustawowe zagwarantowanie wspomnianych trzech poziomów kształcenia (obecnie ustawa z 12 września 1990 pozostawia tę sprawę uczelniom).

Jak na tle inicjatyw innych państw wypadają działania podejmowane przez polskie uczelnie i Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu?

W dyskusji okazało się, że Polska jest w czołówce, jeśli chodzi o poważne podejście do spraw oceny jakości kształcenia i zapewnienia warunków dbałości o jakość wynikających z Deklaracji Bolońskiej. Państwowa Komisja Akredytacyjna sformułowała ponad tysiąc ocen jakości kształcenia poszczególnych kierunków w różnych uczelniach, a także przygotowała w ciągu ostatnich trzech lat ponad dwa tysiące opinii na temat zmian struktury w poszczególnych polskich szkołach wyższych. Podkreślam, że pytanie, co powinny robić polskie uczelnie, aby dorównać uczelniom w Europie Zachodniej, jest chybione, bowiem opiera się na założeniu, że zachodnie uczelnie zawsze są lepsze. W tym kontekście rodzi się inne pytanie: czy porównujemy się z uczelniami w północnej Portugalii lub południowej Hiszpanii, czy też w Norwegii lub Niemczech? W każdym z tych krajów są uczelnie bardzo dobre, dobre oraz słabe i jedynie rzetelny system oceny jakości kształcenia może wydobyć na światło dzienne prawdę o ich wartości. Tymczasem w wielu krajach jeszcze nie rozpoczęto wizytowania uczelni w takim sensie, jak robi to PKA. System wizytacji rusza w nich dopiero w tym roku (m.in. w Norwegii, w Hiszpanii). Inne kraje (na przykład Irlandia, Wielka Brytania) sprawdzają jedynie, czy w poszczególnych uczelniach jest wewnętrzny system oceny jakości. W najbliższym czasie będziemy zacieśniać współdziałanie z Hiszpanią, Niemcami i Francją poprzez wymianę ekspertów zajmujących się oceną jakości i dzięki temu będziemy coraz lepiej poznawać się wzajemnie.

Chociaż nasz kraj ma swoją specyfikę (około 29 procent studentów studiuje w uczelniach niepublicznych, gdy w Niemczech tylko 2 procent, a w Hiszpanii około 4 procent), ma także swoje problemy (na przykład bardzo długie oczekiwanie na zmianę ustawy o szkolnictwie wyższym), to jednak są u nas także obszary działania, które mogą być wzorem dla innych. Wielu uczestników warszawskiego seminarium przyznawało to zarówno w rozmowach prywatnych, jak i podczas dyskusji publicznych. Niewątpliwie spodziewane przyjęcie do grupy państw realizujących Deklarację Bolońską takich krajów jak, Ukraina, Mołdawia, czy Gruzja, będzie oznaczało nowe wyzwanie w procesie budowania Europejskiej Przestrzeni Edukacyjnej. Bardzo mało wiemy bowiem na temat mechanizmów funkcjonowania systemów edukacji w tych krajach. Wierzę jednak, że do roku 2010 granice państwowe przestaną być granicami w procesach edukacji.

Dr hab. Andrzej Jamiołkowski, prof. UMK, fizyk, rektor UMK w latach 1993-99, jest przewodniczącym Państwowej Komisji Akredytacyjnej.