Żyć tak, jak się pisze

Maria Ossowska (1896-1974) Teoretyk moralności i socjolog. Uczennica Tadeusza Kotarbińskiego. W latach 1945-1948 profesor Uniwersytetu Łódzkiego, od 1948 profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Od 1956 do 1962 kierownik Zakładu Historii i Teorii Moralności Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Autorka kilkunastu dzieł, m.in.: Podstawy nauki o moralności, Motywy postępowania, Moralność mieszczańska, Socjologia moralności, Normy moralne.

Maria Ossowska, z domu Niedźwiedzka, urodziła się 26 stycznia 1896 w Warszawie. Ojciec, powstaniec z 1863 r., był absolwentem wydziału matematyczno-przyrodniczego Szkoły Głównej.

Jeszcze w okresie szkoły średniej przeczytała Zarys filozofii monistycznej E. Haeckla. Książka ta zadecydowała o wyborze jej studiów. Był to wydział filozofii uruchomionego w 1915 roku Uniwersytetu Warszawskiego. I choć pragnęła zostać filozofem przyrody, to szybko zafascynowała ją semantyka. Znalazła się w kręgu oddziaływań znakomitych uczonych: Tatarkiewicza, Łukasiewicza, Kotarbińskiego. Była pierwszym prezesem Koła Naukowego studentów filozofii.

Zadebiutowała w 1919 r. recenzją książki Tatarkiewicza O bezwzględności dobra. W 1921 obroniła pracę doktorską o etyce stoików. W latach 1921-23 studiowała w Sorbonie. Inspirował ją Bertrand Russell, z którym korespondowała i spotykała się w Londynie.

Po powrocie do kraju przez sześć lat pracowała na stanowisku asystenta w Uniwersytecie Warszawskim. Tam też powstały jej liczne prace z zagadnień semantyki (stały się podstawą habilitacji w 1932). W 1924 wyszła za mąż za Stanisława Ossowskiego, który zajmował się socjologią moralności. Po habilitacji uczona także poświęciła się zagadnieniom z tego zakresu.

W roku 1933, dzięki stypendium funduszu kultury narodowej, wyjechała wraz z mężem na dwa lata do Anglii. Uczestniczyli tam w seminariach Bronisława Malinowskiego i George’a Moore’a. Dodać trzeba, że małżeństwo z człowiekiem o podobnych zainteresowaniach działało na autorkę stymulująco. Oboje pracowali z większym zapałem i choć niewiele prac napisali razem, to jedna z nich - artykuł Nauka o nauce z 1935 - była bardzo ważna. Po powrocie do Polski humanistka pracowała nad Podstawami nauki o moralności. Praca ta z powodu wybuchu wojny ukazała się dopiero w 1947, uzupełniona o dwa ostatnie rozdziały.

Okupację spędziła Ossowska wraz z mężem w Warszawie. Już w grudniu 1939 uruchomiła tajny komplet seminaryjny poświęcony nauce o moralności (zajęcia odbywały się do lata 1944). Wówczas tajny Uniwersytet Warszawski jeszcze nie istniał. Zaczął działać od jesieni 1940 roku i w nim właśnie Ossowska podjęła pracę, wykładając głównie na polonistyce i historii. Do lata 1944 prowadziła, prócz swojego, pięć kompletów tygodniowo, wykładając przede wszystkim filozofię. Mieszkanie Ossowskich pełniło funkcję sali wykładowej, a także miejsca spotkań seminaryjnych i egzaminów.

Małżonkowie uczestniczyli w pomocy Żydom. Tu również Ossowska wyprzedziła zorganizowaną akcję. Potem dopiero powstała Rada Pomocy Żydom, do której działań oboje aktywnie się przyłączyli. Mieszkanie ich stało się przysłowiową beczką prochu - prócz nielegalnego uniwersytetu służyło też ukrywaniu ludzi.

W czasie okupacji znalazła Ossowska czas na działalność naukową, a nawet publicystyczną. W roku 1943 opublikowała pracę Z etyki stosunków merkantylnych, a w 1944 Wzór demokraty, wydany też po wojnie w formie rozszerzonej jako Wzór obywatela w ustroju demokratycznym. Pracowała też nad ostatnimi rozdziałami Podstaw nauki o moralności i napisała niemal w całości Motywy postępowania. Obie książki zostały w Warszawie, gdy Ossowscy wyjechali z niej latem 1944 (ocalił je prof. Stanisław Lorentz). Już na wiosnę oboje znaleźli się na liście działaczy demokratycznych i pracowników kultury oskarżonych o tendencje lewicowe i zagrożonych śmiercią z ręki NSZ. W tym samym czasie ich mieszkanie zostało „spalone”, gdyż Niemcy aresztowali jedną ze studentek, która była łączniczką. Badaczka ukrywała się początkowo w Legionowie, zimę spędziła w Bukowinie Tatrzańskiej.

Po wojnie prof. Ossowska obejmuje w Uniwersytecie Łódzkim specjalnie dla niej utworzoną Katedrę Nauki o Moralności. W roku 1948 wraca na UW i obejmuje Katedrę Historii i Teorii Moralności. W latach 1952-56 zostaje odsunięta od czynnego udziału w życiu naukowym i pracy dydaktycznej. Wtedy też podpisuje protest przeciwko cenzurze.

Nigdy nie chciała zapisać się do partii, choć mogłoby to jej ułatwić powrót na uniwersytet. Dopiero w 1956 wznowiła działalność dydaktyczną w Sekcji Socjologii Wydziału Filozoficznego UW. Była tam kierownikiem Katedry Historii i Teorii Moralności, a w latach 1956-62 kierowała też Zakładem Teorii i Historii Moralności IFiS PAN. W tych latach pracowała intensywnie nad badaniami dotyczącymi socjologii moralności i podjęła próbę usystematyzowania teorii powstających w tej dziedzinie. W 1960 wykładała w Bernard College w Columbia University w Nowym Jorku, a w 1967 w Uniwersytecie Pensylwańskim w Filadelfii.

W 1960 wychodzi najsłynniejsza jej książka Socjologia moralności. W 1966 Maria Ossowska przechodzi na emeryturę. W tym też roku wychodzi Myśl moralna oświecenia angielskiego. Wtedy też Ossowska zaczyna się na powrót interesować tematem ethosu rycerskiego, co w 1973 owocuje książką Ethos rycerski i jego odmiany. Nakreśliła w niej badaczka pięć czynników motywacyjnych, które mają powstrzymywać konflikty, jakich da się uniknąć, nieuniknione zaś prowadzić każą według starych rycerskich reguł. To właśnie w Ethosie rycerskim dokonuje też uczona podziału na etykę wojownika i etykę rycerza.

Zmarła w Warszawie w 1974.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną