)
Sw recenzj z ksiki Joanny Siedleckiej „Obawa”, zatytuowan „Obawa na pisarzy” i opublikowan na amach tygodnika „Wprost”, Marta Sawicka koczy optymistycznym wnioskiem: „Dziki materiaom IPN bdzie mona napisa prawdziw histori polskiej literatury po 1945 r.”. Wtpi.
Wtpi nie dlatego, bym lekceway zbiory pozostajce w zasobach IPN. Nie wykluczam, e odnale w nich bdzie mona wane dokumenty: fragmenty korespondencji pisarzy, moe nawet ich zapiski czy wrcz skonfiskowane utwory, cho tych ostatnich zapewne szuka raczej trzeba w archiwach cenzury, czego dowioda Joanna Hobot w zajmujcej ksice „Gra z cenzur w poezji Nowej Fali”, wydanej w roku 2000 i zawierajcej obszerny aneks dokumentw tej skdind obrzydliwej instytucji. To, co pozostaje w archiwach IPN, dotyczy przede wszystkim represji, jakim poddawano wybranych autorw.
Z tego zbioru Siedlecka wybraa podzbir dla niej interesujcy. Jak wynika z recenzji jej ksiki (opublikowanej przed publikacj samego dzieka), skupia si ona przede wszystkim na tych pisarzach, ktrzy od pocztku wrogo nastawieni byli do reimu, z gry jakby przyjmujc, i ci, ktrzy niegdy z owym reimem wsppracowali, a pniej dopiero mu si przeciwstawili, nie s godni uwagi, bez wzgldu na represje, jakim podlegali.
Kolejne zaoenie. Fakt, i podlegali represjom, uniemoliwi im pisanie dzie o wysokim artystycznym poziomie. Tak przynajmniej widzi Siedlecka rozwj talentu Ireneusza Iredyskiego, o ktrym artyku, bdcy fragmentem ksiki, opublikowaa na amach „Rzeczypospolitej” i w ktrym pisaa, i pobyt w wizieniu tak dalece pisarza wykoczy, e nie mg on w swych pniej pisanych dzieach osign tej rangi, jak osign wczeniej. Oczywista to bzdura, gdy zarwno ostatnia powie pisarza „Manipulacja”, jak pisane przeze i z powodzeniem grane w rozgoniach zachodnioeuropejskich suchowiska - a by Iredyski mistrzem tego gatunku - zasuguj na wysokie noty. Fakt, i nasi milusiscy pisarze pili, z upodobaniem wie autorka z ich kopotami politycznymi. No c, nie jest nowin, i artyci pij, a czyni to, e tak powiem, niezalenie od kopotw z policj: bd dlatego, e po prostu pi lubi, bd dlatego, e ich praca wie si zawsze z psychicznymi przecieniami.
O moim zmarym tragicznie przyjacielu Jacku Bierezinie dowiedziaem si z recenzji, i zosta „zmuszony do emigracji”. Jako ywo, zmuszony nie by - wybra j radonie i z wasnej woli, korzystajc z nadarzajcej si okazji. y w Paryu przez czas jaki w warunkach do przyzwoitych, korzystajc ze stypendiw, wsppracujc z „Kultur” i „Kontaktem”. Tylko e w wczesnych warunkach utrzymanie si na obczynie z pisania wymagao wysiku, nieustannej, cikiej pracy, ktrej Jacek po prostu nie lubi - nie nalea do ludzi systematycznych, a to nie sprzyjao zamonoci. Dlaczego po 1989 do Polski nie wrci, pozostaje jego spraw - fakt, i tu przyjeda i nikt go do Francji nie wygania. Tymczasem z portreciku, jaki przeczytaem, wyania si obraz zaszczutego i wpdzonego przez ubecj w ndz wielkiego poety. Owszem - by poet wielkiego talentu, czego dowid zwaszcza jego tom opublikowany w Instytucie Literackim, gdy autor by jeszcze w kraju (co, nawiasem mwic, byo wtedy jeszcze aktem odwagi; pniej rzecz spowszedniaa), tom o niebo lepszy od majcego jakoby zawiadcza jego znakomito zbioru debiutanckiego, opublikowanego w oficjalnym wydawnictwie. To, i pniej oficjalnie nie drukowa, nie byo wcale efektem represji, lecz wasnego wiadomego wyboru. W kocu to nie ubecja zmusia go, by zaoy - a pniej zosta jego redaktorem naczelnym - podziemny kwartalnik „Puls”. Z recenzji ksiki Siedleckiej wynika atoli, i wszystko to dziao si wanie za spraw szykan i represji policyjnych. Nie wariujmy, ludzie! Nie jest to wszystko wcale tak proste, jak konstrukcja cepa.
Tymczasem coraz czciej ukazuj si „opracowania”, ktrych celem jest dowodzenie, e to nie utwory literackie, lecz stosunek pisarzy do reimu decydoway o rozwoju literatury powojennej. Tak jak kilkanacie lat temu wmawiano w nas, e prawdziwa literatura polska powstawaa po wojnie jedynie na emigracji, jakby tu nie byo Parnickiego i Buczkowskiego, Szymborskiej i Herberta, o mniej gonych, lecz wietnych autorach nie wspominajc, tak teraz pojawia si tendencja do wykazania, e represje, jakim poddawano pisarzy, dotykay jedynie tych, ktrzy miana pisarza polskiego s godni. Ale kt jest godny miana polskiego pisarza? Jerzy Giedroyc stwierdzi kiedy cierpko, a lakonicznie, e pisarze to ludzie na og nie chlubicy si wspania postaw. Jego obchodziy jedynie ich dziea. I susznie, gdy to one, a nie yciorysy tworz histori naszej literatury. Pan Bg jako tak ten wiat urzdzi, e bandzior, jakim by bez wtpienia Villon, staje si klasykiem literatury, a czowiek poczciwy pisuje rzeczy co prawda szlachetne, ale artystycznie bahe. Dlaczego tak jest? Nie wiadomo. By Adam Wayk przeraliwym reimowcem? By. No i co z tego wynika dla historyka literatury, ktry nie ma prawa pomin jego znakomitych wierszy (oczywicie, odrzucajc to, co w jego pisarstwie literatur nie jest)?
Przeladowania, wizienie, ba, nawet mczeska mier nie podnios rangi czyjego pisarstwa. Przykre to, ale niestety tak po prostu jest. A e to niesprawiedliwe? Pewnie i niesprawiedliwe, lecz co z tego ma dla historii literatury wynika? C mona na to poradzi, e Bruno Jasieski zaprzeda si - na mier zreszt, ale to ju osobna sprawa - komunizmowi, skoro jego roli w dziejach polskiego pimiennictwa skreli si nie da? Jedno tylko z tego wynika - historia literatury ma by prawdziwa, a nie podporzdkowana ocenie yciorysw pisarzy.