Najdalej idcym przejawem sowietyzacji nauki polskiej byo wprowadzenie - w miejsce tradycyjnego asystowania wybranemu profesorowi - aspirantury, czyli systemu etatystycznego doboru i zinstytucjonalizowanego formowania pomocniczych pracownikw nauki.
Powoujc elitarny Instytut Ksztacenia Kadr Naukowych przy KC PZPR, rwnolegle zaplanowano w Wydziale Nauki tego Komitetu wprowadzenie formy komplementarnej, rwnie wyprbowanej w ZSRR - aspirantury. Uchwaa Biura Politycznego, przyjta wiosn 1950 roku, jako cel wskazywaa „planowe regulowanie dopywu” kadr, ich „demokratyzacj i doszkalanie polityczne”. Imienne listy aspirantw mia zatwierdza a minister - do niego naleao te ustalenie, ktre wydziay czy katedry mogy wystpi z odpowiednim wnioskiem. Aspirantura miaa trwa zaledwie dwa lata - do czasu obrony pracy kandydackiej, wprowadzonej w miejsce tradycyjnego doktoratu. Za rozwj naukowy i postaw ideologiczn aspiranta mia odpowiada jego „kierownik naukowy”, piszc do ministerstwa coroczne sprawozdania. Program wykadw, seminariw i egzaminw mia by z gry ustalony, podobnie - po roku zaj - temat pracy kandydackiej. Wyszkolonych aspirantw stawiano do „dyspozycji” ministerstwa w celu „uzyskania przydziau pracy”. Ju w roku 1950 zamierzano uruchomi 100 stypendiw aspiranckich, w nastpnych latach po 500.
System uruchamiano poza prawem - dopiero ustawa z 15 grudnia 1951 roku wprowadzia oficjalnie aspirantur. Ministerialny decydent Wodzimierz Michajow ju 18 sierpnia 1950 roku powiadamia uczelnie i instytuty o powoaniu aspirantury w celu „podniesienia poziomu ideowego i fachowego kadr naukowych”. Nakazywa przeprowadzi akcj rekrutacyjn poprzez komisje z udziaem przedstawicieli POP PZPR oraz Zarzdu ZAMP. Podstaw dziaa mia by zaczony „Tymczasowy regulamin aspirantury krajowej”.
Dopiero po roku przygotowano uchwa Komitetu Rady Ministrw do spraw Kultury dotyczc uruchomienia aspirantury, a 8 listopada 1951 roku Prezydium Rady Gwnej do spraw Nauki i Szkolnictwa Wyszego zatwierdzio „Wykaz profesorw proponowanych na bezporednich kierownikw pracy aspirantw”. Jak wynikao z „Notatki dla Obywatela Premiera w sprawie jednostek uprawnionych do nadawania stopni naukowych” (z 13 XI 1952), ministerstwo udzielao koncesji na prowadzenie aspirantury „z wyeliminowaniem katedr obsadzonych przez profesorw, ktrzy ze wzgldu na swoj postaw naukowo-ideologiczn nie powinni ksztaci modej kadry naukowej”.
Rozporzdzenie Rady Ministrw „w sprawie organizacji aspirantury naukowej” ukazao si dopiero z dat 26 kwietnia 1952 roku. Warunkiem uzyskania statusu aspiranta by nie tylko dyplom uczelni i zamiowania, ale i zoenie przed komisj kwalifikacyjn „egzaminu ze znajomoci podstaw marksizmu-leninizmu, jzyka rosyjskiego oraz obranej dyscypliny naukowej”. Obok pracy kandydackiej aspirant prowadzi „studia nad materializmem dialektycznym i historycznym” oraz dwoma jzykami (w tym rosyjskim). Dodatkowe zatrudnienie - poza zleconymi zajciami dydaktycznymi lub badawczymi (do szeciu godzin tygodniowo) - byo zakazane.
Wprowadzenie systemu aspirantury wadze poczyy z blokad ksztacenia drog tradycyjn. W padzierniku 1951 roku akcja weryfikacji stypendystw naukowych wyeliminowaa blisko poow najzdolniejszych studentw (350 z 773). Wrd aspirantw a 60 procent stanowiy osoby, ktre nie pracoway na stanowisku asystenta. Pojawi si wic mechanizm doboru kolejnych pokole pracownikw nauki przez system - i na potrzeby systemu.