)
Tak naprawd papieskie nauczanie jest nauczaniem Chrystusowym, innego w Kociele katolickim nie ma i by nie moe. Oczywicie, subtelne dyskusje teologw rozmaitych chrzecijaskich wsplnot, w tym take prawosawnych, bd na rne sposoby owo nauczanie interpretowa i z tym trzeba si zapewne pogodzi, szukajc jednoczenie tego, co owe wsplnoty zblia, gdy kondycja duchowa wiata chrzecijaskiego zdaje si sabn i podupada. Dzieje si tak z rozmaitych powodw, a do podstawowych z nich naley niedostatek wspczesnych autorytetw duchowych. Jeli si rozejrze, par z nich jednak odnale potrafimy - i nie tu miejsce, by si licytowa imionami czy nazwiskami. Jedno nie ulega wtpliwoci, Jan Pawe II bez wtpienia do nich naley. W momencie, w ktrym zaczniemy o nim mwi w czasie przeszym, utracimy go, a po czci utracimy te samych siebie.
Nauczanie Chrystusowe, a zatem i papieskie, odwouje si, podobnie jak nauka, do pojcia prawdy. Od czasw renesansu, a z pewnoci ju od owiecenia, wielu skonnych jest jednak przeciwstawia sobie pojcia prawdy w nauce i w religii. Prawdy wiary nie s tosame z prawdami nauki, przynajmniej w wymiarze doczesnym, w miarach doranych. Nie znaczy to jednak, e si wykluczaj. Czowiek wierzcy zosta wystawiony na pewn prb, jak jest denie do pogodzenia obu tych prawd, do ich utosamienia. Jeli utosami si nie daj, skonny jest jedn z nich odrzuci, a przynajmniej poda w wtpliwo. Jego wiara jest zatem zbyt maa lub zbyt wielka. Zbyt maa wwczas, gdy odrzuca wiar, zbyt wielka wwczas, gdy kwestionuje nauk.
Nie mamy pojciowego zamtu wwczas, gdy mwimy o nauce wiary. Zamt powstaje wszake wwczas, gdy zaczynamy mwi o wierze nauki. I susznie. Mia racj wielki nasz eseista Ryszard Przybylski, gdy stwierdza, e rozum nie ma prawa wierzy w nic, nawet w siebie. Nauka wiary wszake ograniczenia rozumu przekracza i dziki temu pozwala traktowa swoje prawdy i prawdy rozumu jako wzajem si uzupeniajce, wobec siebie komplementarne. „Jestem cakowicie gotw przyzna” - pisze Carl-Friedrich von Weizsaecker w eseju „Czas, fizyka, metafizyka” - „e nauka, gdy wierzy, e jest ca prawd, jest najwikszym bdem, ktry kiedykolwiek popenia ludzko. (...) Istnieje pewna pokusa dla czowieka, szczeglnie silna dla naukowca. Jest to pokusa uznania tego, co wanie zrozumia, za istotn prawd”.
Istotna prawda wyraa si w jzyku. Czy tylko? Wydaje si, e poza jzykiem pozostaje co niepochwytnego, a co da si ukaza w poezji. Nie wyrazi - ukaza. Std, jak myl, osobliwo papieskiego nauczania Jana Pawa II. O ile mi wiadomo, jest to jedyny papie, ktry swym urzdowym imieniem podpisa tekst poetycki - „Tryptyk rzymski”. Warto podkreli fakt signicia do jzyka poetyckiego, ktry - to te istotne - rni si od jzyka modlitwy, cho w jakiej mierze jest do podobny. Poezja - z tego sobie przecie autor zdaje spraw - jest jedn z form poznania. Jak? Tego chyba nie sposb okreli. I mia racj Bolesaw Lemian, ktry stwierdzi w „Traktacie o poezji”, e „cokolwiek si powie o poezji, jest bdem”. Wanie dlatego Wisawa Szymborska w swym noblowskim wykadzie moga powiedzie, e nie wie, czym poezja jest.
A jednak „wiemy”, e w poezji wyraa si istotna prawda. I wie o tym Jan Pawe II, ktrego wiersze wiadomie nawizuj do poezji Cypriana Kamila Norwida, dla ktrego prawda poezji bya jdrem twrczoci. W tym wanie kontekcie warto si zastanowi, jak rol w nauczaniu papieskim odgrywa „Tryptyk rzymski”. Prawda tego utworu przyblia do wikszego jeszcze „sprecyzowania” tego, co powiedziane zostao w innych papieskich tekstach, take w encyklikach. By moe dzieje si tak dlatego, e tekst poetycki, bardziej ni jakikolwiek inny, skierowany jest zarazem do wszystkich i do kadego z osobna. To rodzaj mylowej partytury, ktra ma nieskoczon liczb indywidualnych „wykona”, czyli odczyta. Odczytania te s jednoczenie odczuciami, przeyciami i wanie dlatego poezja, jzyk poetycki, okazuj si tak w nauce i praktykowaniu wiary istotne. Przy czym warto zwrci uwag na to, e specyficznie polskim fenomenem jest istnienie tak wielu liczcych si ksiy-poetw. Dostrzeg to i uwypukli przed laty Karl Dedecius, wybitny tumacz naszej poezji na niemiecki, wyodrbniajc w antologii „Lyrisches Quintet” osobny rozdzia tej twrczoci powicony. Warto wic moe i dzisiaj przypomnie nazwiska tych ksiy-poetw: Jan Twardowski, Wacaw Oszajca, Stanisaw Pasierb, wreszcie - Wiesaw Niewgowski.
To, i jeden z tych twrcw sta si nastpc witego Piotra, nie musi nic znaczy, moe jednak by przedmiotem refleksji wykraczajcej daleko poza literaturoznawcze dywagacje. Nie przypadkiem irytowa bowiem Miosza brak gbszej refleksji religijnej w naszej literaturze. Std napisany pod koniec ycia noblisty „Traktat teologiczny”. Wydaje si jednak, e ta manifestacja nie do koca bya uzasadniona. Nie ulega bowiem wtpliwoci, e refleksja religijna w naszej poezji wspczesnej wcale do rzadkoci nie naley, przeciwnie - mona wykaza, e jest jednym z gwnych podejmowanych przez ni wtkw. Tyle, e mwienie i pisanie o tym wydaje si by dla wielu badaczy naszego pimiennictwa czym na swj sposb „wstydliwym”, moe zbyt intymnym. Tymczasem poezja ksiy - w szczeglnoci za Jana Pawa II - manifestuje wprost ow „intymno”.
Czy mona tak poezj „krytykowa”? Czy wypada? Takie pytania wydaj si oczywiste, jednake s pytaniami le postawionymi. Oczywicie, e „wypada”. Rzecz w tym, i zmusza to do wypowiedzenia si nie tylko w kwestiach warsztatowych, lecz take dotyczcych wiary. A to wymaga ju pewnego wysiku intelektualnego, bez ktrego najgbsza nawet refleksja religijna zawisa w prni.