Jestem spokojny o spójność ustawy

Dr Ryszard Hayn (ur. 1944) - poseł III i IV kadencji Sejmu (Klub Sojuszu Lewicy Demokratycznej). Magisterium i doktorat nauk humanistycznych uzyskał w UAM. W przeszłości m.in. prorektor Wyższej Szkoły Marketingu i Zarządzania w Lesznie oraz nauczyciel w szkołach leszczyńskich. Członek Leszczyńskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Przewodniczący sejmowej Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży.

Dobiegają końca prace nad ustawą o szkolnictwie wyższym. Jesteśmy po jej trzecim czytaniu, czyli przyjęciu w dniu 3 czerwca „Prawa o szkolnictwie wyższym” przez Sejm. Obecnie obowiązująca ustawa została uchwalona w 1990 roku, a pierwsze próby dyskusji nad jej zmianą to połowa lat dziewięćdziesiątych i zespoły, które pewnie mało kto dziś pamięta - prof. Jerzego Fedorowskiego i później prof. Jerzego Osiowskiego, a w końcu próby ministra Mirosława Handkego. Mija więc piętnaście lat funkcjonowania ustawy i dziesięć lat prób zmian, które tym razem kończą się sukcesem. Ale to jeszcze nie koniec prac parlamentarnych?

- Teraz projekt trafi do Senatu, który ma 30 dni na wniesienie uwag. Zaopiniuje je później nasza Komisja Edukacji, Nauki i Młodzieży, a mniej więcej na przełomie czerwca i lipca odbędzie się kolejne posiedzenie Sejmu, na którym te poprawki zostaną rozpatrzone. Tym samym ustawa zyska kształt ostateczny. Potem jeszcze podpis prezydenta i od 1 września będziemy mieli nowe „Prawo o szkolnictwie wyższym”. Myślę, że to dobra wiadomość dla środowiska akademickiego.

Jaki będzie ostateczny kształt ustawy, jeszcze nie wiemy. W toku prac parlamentarnych wnoszono poprawki, które mogły zmienić już przyjęte, kluczowe rozwiązania. W trakcie plenarnego trzeciego czytania głosowano ich aż 136, niektóre tak daleko idące, jak odrzucenie ustawy w całości. Teraz takie poprawki może zgłosić Senat.

- Taka jest natura prac parlamentarnych. Ci, którzy znają tę materię, wiedzą jednak, że szanse na uchwalenie mają niemal wyłącznie poprawki rekomendowane przez Komisję, a więc nie ma tu przypadkowości. Poprawki w trzecim czytaniu dotyczyły w większości zmian, które nie znalazły uznania w toku prac Komisji, więc ich autorzy próbowali do nich wracać na posiedzeniu plenarnym. Były też poprawki drobne, redakcyjne. Jednak niektóre rekomendowaliśmy przyjąć, ponieważ, zdaniem większości komisji, poprawiały ustawę. W tak obszernej ustawie zawsze zdarzy się zapis, który może być zredagowany precyzyjniej lub nieco inaczej. Niektóre rozwiązania są wypadkową stanowisk przeciwstawnych. Kompromis polega na tym, że każda strona musi z czegoś ustąpić. W efekcie, wszyscy są nie do końca zadowoleni, ale nie ma innej drogi poszukiwania rozsądnych rozwiązań przy znacznej polaryzacji stanowisk. Myślę, że także w Senacie zostanie zgłoszonych sporo poprawek i mogą być one znaczące, ale byłbym spokojny o spójność ustawy.

W trakcie trzeciego czytania zmieniono jednak kilka dość istotnych zapisów. Na przykład proporcja studentów stacjonarnych do niestacjonarnych - 50:50 - będzie liczona w całej uczelni, a nie, jak proponowała Komisja, w stosunku do danego kierunku.

- Nie wiem, czy to jest najlepsze rozwiązanie, ponieważ wiadomo, że na niektórych kierunkach, na przykład na prawie czy zarządzaniu, te proporcje są zdecydowanie na korzyść studiów zaocznych. Ale tak zdecydował Sejm. Być może Senat zaproponuje tu jakieś zapisy ograniczające sytuacje patologiczne w tym zakresie.

Niespodziewanie przeszła też wzbudzająca sporo emocji poprawka uznająca rektorów, prorektorów, kierowników podstawowych jednostek organizacyjnych oraz członków Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego, Państwowej Komisji Akredytacyjnej i Centralnej Komisji ds. Tytułów i Stopni za osoby podlegające lustracji.

- To rozstrzygnięcie wzbudza duże kontrowersje. Moim zdaniem, zupełnie niepotrzebnie rozpali emocje w środowisku akademickim. Sądzę jednak, że w Senacie pojawi się propozycja zmiany tego zapisu. Czy Sejm ją przyjmie, czy odrzuci, zobaczymy.

Projekty prezydencki i poselski trafiły do Sejmu w marcu ubiegłego roku, a ostatecznie ustawa była rozpatrywana na początku czerwca tego roku. Jak na standardy sejmowe, zwłaszcza w odniesieniu do tak zwanych ustaw ustrojowych, to stosunkowo szybko, ale patrząc z zewnątrz, to dość długo. Na dodatek tymi samymi kwestiami zajmowała się najpierw specjalnie wyłoniona podkomisja, a następnie cała komisja. Czy to było dobre rozwiązanie?

- Rzeczywiście, powołanie podkomisji było chyba błędem. Sądziliśmy, że to usprawni prace nad ustawą, ale tak się nie stało. Rozbieżności w wielu kwestiach sprawiły, że komisja w pełnym składzie wracała do dyskusji z podkomisji, czasami zmieniała wcześniejsze ustalenia. Jak zwykle znalazły się osoby, które próbowały do końca forsować swoje postulaty. Dlatego potrzeba było aż 19 posiedzeń podkomisji oraz 12 posiedzeń komisji. Mimo to sądzę, że jak na tak obszerną materię tempo było nienajgorsze.

Na ile polityka odgrywa rolę przy uchwalaniu tego typu ustaw ustrojowych? Jak się obserwuje prace Sejmu, to widać, że posłom opozycji bardzo trudno zgodzić się z posłami koalicji niemal w każdej sprawie.

- Na szczęście jednak nie w każdej. Myślę, że akurat w pracach nad ustawą o szkolnictwie wyższym tak rozumianej polityki było niewiele. Było natomiast trochę ambicji i obrony swoich racji przez posłów, którzy zgłosili odrębne projekty bądź mieli odmienne wizje różnych rozstrzygnięć. Pewnym dysonansem było tylko radykalne wystąpienie Klubu Parlamentarnego PiS. Jednak ich postulaty nie znalazły poparcia większości sejmowej.

Obserwując prace Komisji miałem wrażenie, że niektóre ważne kwestie rozstrzygane są niemal przypadkowo. Kworum na posiedzeniach Komisji to tylko 1/3 posłów, a więc trzynaście osób spośród 39-osobowej komisji - większość stanowi zatem siedmiu posłów, a przy głosach wstrzymujących się jeszcze mniej. Posiedzenia komisji trwały czasem w trakcie obrad plenarnych. Posłowie, mając obowiązki także w innych komisjach, dołączali w trakcie posiedzenia. Kolejne propozycje padały szybko i nie było łatwo cały czas je śledzić, a do rzeczy przegłosowanych, zgodnie z sejmowym zwyczajem, nie wraca się.

- To może tak wygląda z zewnątrz, ale prace komisji toczą się swoim rytmem i nie sądzę, by akurat te sprawy, o których Pan mówi, miały ostateczny wpływ na rozstrzygnięcia merytoryczne. Posłowie, którym zależało na wprowadzeniu poprawek, byli z reguły przygotowani i nie opuszczali posiedzeń Komisji, tylko zabierali głos i argumentowali za swoim rozwiązaniem. Zdarzało się, że ich poprawki zyskiwały większość w Komisji.

Ustawa zrównuje w prawach uczelnie publiczne i niepubliczne, wzmacnia pozycję ministra edukacji, ale równocześnie przekazuje wiele rozwiązań do statutów uczelni. Spróbujmy prześledzić niektóre ważne rozwiązania, jakie przynosi nowa ustawa. Nowe prawo nic nie zmienia w kwestii odpłatności, a konstytucja mówi, że odpłatność za niektóre usługi edukacyjne może wprowadzić właśnie ustawa.

- Zasadnicze znaczenie ma tu orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, który przesądził za jakie formy kształcenia można pobierać opłaty. Studia stacjonarne są bezpłatne, niestacjonarne płatne. Klub SLD nie jest zresztą zwolennikiem wprowadzenia powszechnej odpłatności za studia. Uważamy, że studia bezpłatne są szansa dla wielu młodych ludzi z rodzin o najniższych dochodach. Jestem posłem z Leszna, gdzie funkcjonuje Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa. Obserwuję, że bezpłatność oraz bliskość uczelni pozwala wielu młodym ludziom sięgać po wyższe wykształcenie, którego inaczej by nie zdobyli.

Ważnym rozwiązaniem, jakie zdecydowała się przyjąć Komisja, a później cały Sejm, jest dwuetatowość. Praca na więcej niż dwóch etatach - równoważnie jest tu traktowane także prowadzenie działalności gospodarczej - będzie wymagała zgody rektora.

- Jeśli chodzi o ilość etatów, na których można pracować, to głosy w tej kwestii były mocno podzielone. Z jednej strony pojawiały się opinie, że te kwestie w ogóle nie powinny być regulowane przez ustawę lub nawet - że jest to sprzeczne z konstytucją, a z drugiej strony było też wiele głosów, iż - jak w wielu innych sferach życia - nauczyciel akademicki powinien pracować w jednym miejscu pracy. Wybrane zostało rozwiązanie kompromisowe, myślę, że rozsądne. Jeśli już mówimy o charakterze zatrudnienia, to duża grupa osób, głównie związkowców, walczyła o to, by utrzymać mianowanie jako powszechną formę zatrudnienia. Ustawa dopuszcza obok mianowania również umowę o pracę. Decyzja w tym zakresie pozostaje w gestii władz uczelni.

Druga ważna kwestia, która ulega zmianie i wzbudzała chyba najwięcej kontrowersji w trakcie prac, to habilitacja. Projekt PiS, popierany przez Krajową Sekcję Nauki „Solidarności”, zakładał jej całkowite zniesienie. Ostatecznie przekazano uprawnienia do ostatecznego jej zatwierdzania w ręce rad jednostek mających uprawnienia do jej nadawania.

- Wśród opinii, które napływały do Komisji, silne reprezentowane były głosy, aby w ogóle z habilitacji zrezygnować. Z drugiej strony, wiele osób reprezentujących poważne instytucje argumentowało, że w polskim systemie jest to jedyne sito odsiewające tych, którzy nie spełniają wymagań profesorskich. W wyniku poszukiwania kompromisu chcemy przenieść odpowiedzialność na poziom jednostek, które mają uprawnienia do nadawania habilitacji. Alternatywą było całkowite zniesienie habilitacji, na co, moim zdaniem, jest za wcześnie. Myślę, że ta kwestia wymaga jeszcze głębszych analiz i poważnego zastanowienia.

Czy nie obawia się Pan, że w praktyce nie będzie to już jednak żadne sito i rady wydziałów będą niemal automatycznie zatwierdzać habilitacje? Podobne zjawisko nastąpiło w przypadku możliwości zatrudniania na stanowiskach profesorów uczelnianych. W większości uczelni, poza tymi najsilniejszymi, po habilitacji niemal automatycznie zostaje się profesorem uczelnianym. Przecież rady wydziałów nie będą dyskwalifikować habilitantów, którzy w danej jednostce prowadzili przewód, jak dziś nie dyskwalifikuje magistrów czy doktorów.

- Nie mam takich obaw, ponieważ dwóch spośród czterech recenzentów będzie wyznaczała Centralna Komisja, a więc opinia przedstawicieli jednostki nie będzie jedyną. W rękach CK pozostanie też dodatkowy instrument - trzykrotne zakwestionowanie werdyktu jednostki przyznającej habilitację będzie oznaczało odebranie jej tego prawa na okres trzech lat.

Dziś CK ma podobne uprawnienia w odniesieniu do jednostek nadających doktoraty i nie ma żadnego przypadku odebrania takich uprawnień.

- Myślę, że to rozwiązanie jednak sprawdzi się w praktyce.

Dyrektor administracyjny został nazwany kanclerzem. To nie jest zmiana znacząca, ale sygnalizuje kierunek i pewne intencje.

- W opiniach, jakie napływały do Komisji, padały liczne głosy o potrzebie wzmocnienia pozycji dyrektora administracyjnego. Od tych, którzy kierują dziś administracją, inwestycjami, decydują o wydatkach uczelni, wymaga się dużych umiejętności menedżerskich. Rektor jest nauczycielem akademickim i naukowcem, który na kilka lat obejmuje stanowisko szefa dużej instytucji i nie zawsze ma w tej materii dostateczne doświadczenie, zwłaszcza na początku kadencji. W uczelniach niepaństwowych i w państwowych wyższych szkołach zawodowych istnieją stanowiska kanclerzy. Chcieliśmy to ujednolicić. Padały też propozycje, aby precyzyjniej określić i rozszerzyć uprawnienia kanclerza, ale ostatecznie zdecydowaliśmy się na mały krok w tym kierunku.

Czy posłowie Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży mają wpływ na finansowanie edukacji i nauki?

- Oczywiście, ale taki, jak wszyscy posłowie, ponieważ budżet uchwala cały Sejm. Możemy proponować różne rozwiązania czy kwoty i to czynimy, ale to są jedynie propozycje. Posłowie naszej komisji, która liczy blisko 40 osób, to mniej niż dziesięć procent wszystkich posłów. Czasem uda się coś wywalczyć ekstra, jak w budżecie zeszłorocznym środki na stypendia, ale zwykle to się nie udaje.

Środowisko akademickie i naukowe ma często niedosyt obecności władzy - wykonawczej lub ustawodawczej - w trakcie ważnych dyskusji czy konferencji. Pada wówczas refleksja, że toczy się rozmowa o istotnych problemach, ale mówią do siebie sami przekonani.

- Obecność posłów to jedna kwestia. Trzeba mieć świadomość rozległych obowiązków parlamentarzystów w Sejmie i okręgach wyborczych. Nie zawsze pozwalają one znaleźć czas na udział nawet w najciekawszych spotkaniach. Inną sprawą jest możliwość realizacji zgłaszanych postulatów. Występują ograniczenia finansowe, nie wszyscy posłowie do końca rozumieją problemy edukacji i nauki. A decyzje podejmuje się przecież na posiedzeniach plenarnych Sejmu.

Sejm podejmuje też decyzje co do tworzenia uczelni państwowych, a także ich nazw. Sporo komentarzy wywołuje na przykład powoływanie nowych uniwersytetów - jak to się stało ostatnio w Bydgoszczy - wbrew opinii Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego czy powołanie wcześniej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi.

- Chciałbym przypomnieć, że Akademia Bydgoska spełniła kryteria ilościowe wyznaczone przez Radę Główną. Rada wyraziła natomiast opinię, że jest jeszcze za wcześnie na nadawanie miana uniwersytetu ze względu na brak niektórych kierunków. Mam świadomość, że jeżeliby zastosować kryteria przyjęte w nowej ustawie, to nie tylko Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, ale i kilka innych miałoby trudności z ich spełnieniem i musiałoby się stać tak zwanymi uniwersytetami z przymiotnikiem. Zgadzam się natomiast, że nadanie łódzkiej uczelni medycznej miana uniwersytetu było decyzją kontrowersyjną.

Rozmawiał Andrzej Świć

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną