)
O tym, jak wana jest edukacja, jej poziom i efektywno funkcjonowania caego systemu od przedszkola do studiw doktoranckich (wraz z systemem edukacji ustawicznej), nie trzeba nikogo przekonywa. Wiedz o tym doskonale politycy, a kada kampania wyborcza pena jest hase i obietnic dotyczcych korzystnych zmian w systemie edukacji planowanych przez poszczeglne ugrupowania. Obiecuje si zmiany, ktre bd gwarantoway pen dostpno do znakomitych szk i to na kadym poziomie ksztacenia. Niestety, s to na og „jedynie suszne” oglniki, gdy za przychodzi czas na ich realizacj, okazuje si, e najwygodniej politycznie jest niczego nie zmienia, gdy jakakolwiek zmiana wywouje niezadowolenie liczcej si czci elektoratu. W dodatku zmiany s kosztowne, a jest wiele politycznie korzystniejszych wydatkw budetowych.
Konieczno transformowania polskiego systemu edukacji nie wynika wycznie z imperatywu politycznego. Jej powodem jest przede wszystkim nieprzystawalno polskich szk i uczelni do potrzeb i wyzwa III Rzeczpospolitej. Powszechnie zapomniano, e na pocztku lat 50. przeprowadzono w Polsce bardzo gbokie zmiany, ktre zsowietyzoway polsk edukacj i polskie szkoy wysze. Po odzyskaniu niepodlegoci w 1989 usunito, co prawda, jawne kamstwa z programw nauczania, jednak polska szkoa pozostaa strukturalnie w tamtym systemie. Polski system edukacyjny, mimo hase socjalistycznej ideologii, bardzo silnie rnicowa szanse w dostpie do edukacji, a poziom wyksztacenia spoeczestwa sytuowa nasz kraj w tyle za pastwami Europy (na pocztku lat 90. tylko okoo 7 procent spoeczestwa legitymowao si wyszym wyksztaceniem, a ponad 50 procent wykazywao tak zwany analfabetyzm funkcjonalny). W ostatnich latach wyranie wzrosy aspiracje edukacyjne modziey i przeywamy wrcz boom edukacyjny. Ze wzrostu liczby modziey koczcej szkoy maturalne (70-80 procent) i ponad 35-procentowego wspczynnika skolaryzacji netto na poziomie szk wyszych naley si niewtpliwie cieszy, ale trzeba zdawa sobie spraw, e cen za tak szybkie upowszechnienie ksztacenia jest jego poziom.
Mimo wielu decyzji niekorzystnych dla idei reformy systemu edukacji podjtych w ostatnich latach, uruchomiony proces reformowania szkolnictwa nie zosta w zasadzie wstrzymany. Mona stwierdzi, e stary system szkolnictwa zosta w wyniku reformy niejako wytrcony ze stanu rwnowagi, a zreformowany (szybciej lub wolniej) dy do osignicia nowego, mam nadziej - lepszego, stanu. Z alem musz jednak stwierdzi, e o ile rozpoczy si zmiany w szkolnictwie, o tyle nie mona mwi nawet o rozpoczciu istotnych zmian reformujcych i dostosowujcych szkolnictwo wysze do nowej rzeczywistoci III RP, a w szczeglnoci do zmian, ktre ju zaszy w szkolnictwie niszych szczebli. Mona uy obrazowego porwnania, e reforma systemu edukacji nie ma „gowy”. Zmiany dokonano na dolnych jej szczeblach, grne za pozostawiajc do nich niedostosowane. A zaoeniem reformy systemu edukacji bya wszak reforma „od przedszkola do studiw doktoranckich”.
W szkolnictwie wyszym drastycznie ujawniaj si procesy niepodane, ktre wynikaj wanie z braku istotnej reformy. Polskie szkoy wysze zyskay wraz z upadkiem komunizmu znaczn autonomi w badaniach i ksztaceniu, jednak w swoich strukturach organizacyjnych i systemie finansowym nadal tkwi gboko w epoce PRL. Drugim, obok braku woli politycznej, powodem zaniechania reform, by moe nawet istotniejszym, jest konserwatyzm rodowiska akademickiego, ktre - wobec sprzecznych interesw midzy rnymi typami szk wyszych (mae - due, publiczne - niepubliczne itp.) oraz midzy szkoami wyszymi a instytutami badawczymi - woli pozostawi status quo. Ten problem poznaem osobicie, gdy bezskutecznie prbowaem przez trzy lata uzgodni ze rodowiskiem akademickim projekt ustawy o szkolnictwie wyszym.
Paradoksalnie, powodem braku nowej ustawy reformujcej i dostosowujcej system szkolnictwa wyszego do zmienionych warunkw zewntrznych, wynikajcych z gospodarki rynkowej (rynku pracy) i procesw globalizacji, jest zbyt szybko uchwalona - bo ju na pocztku III RP, w roku 1990 - ustawa o szkolnictwie wyszym. Nie moga ona wwczas przewidzie skali zmian w naszym kraju i wynikajcych z nich wyzwa dla szkolnictwa wyszego. Obecnie, w pitnacie lat po przyjciu obecnie obowizujcej ustawy, najwaniejsze, moim zdaniem, wyzwania, ktrym sprosta musi nasz system szkolnictwa wyszego, to: silne uniwersytety, zdolne do konkurencji na europejskim rynku edukacji i bada; przystosowanie polskich szk wyszych do wymogw Procesu Boloskiego; gboki ni demograficzny; zadaniowy rozdzia rodkw budetowych i pozabudetowy wzrost poziomu finansowania bada i ksztacenia; wzrost efektywnoci bada naukowych i poziomu ksztacenia; wprowadzenie mechanizmw pozytywnej selekcji nauczycieli akademickich i likwidacja luki pokoleniowej w uczelniach.
Silne uniwersytety, powstae przez stopniow integracj obecnej rozdrobnionej sieci szk wyszych, maj szans sprosta wymogom otwartego, europejskiego rynku edukacyjnego. atwiej mog wtedy konkurowa o rodki finansowe i efektywniej je wykorzystywa. W Polsce nadal utrzymujemy pokomunistyczny podzia szk publicznych na „branowe” szkoy wysze, bdce faktycznie „parauniwersytetami”. Po wojnie niektre wydziay uniwersyteckie stay si odrbnymi uczelniami, a jako samodzielne uczelnie musiay odtworzy ca infrastruktur uniwersyteck. Na przykad wydzia rolny, stajc si akademi rolnicz, musia utworzy jednostki prowadzce ksztacenie i badania z nauk podstawowych (matematyka, fizyka, chemia, biologia itp.), ktre w strukturze klasycznego uniwersytetu zapewniay odpowiednie wydziay uniwersytetu. Wydziay uniwersyteckie z kolei, pozbawione tych funkcji pomocniczych, by utrzyma odpowiedni liczb kadry, rozwijay ksztacenie ponad potrzeby rynku pracy. Zreszt klasyczna struktura uniwersytetu, nie stronicego take od nauk stosowanych, lepiej moe spenia swoj misj badawcz i edukacyjn. Dowiody tego nieliczne prby takiej integracji w Polsce.
Proces integracji szk wyszych jest szczeglnie istotny dla mniejszych orodkw akademickich, ktrych po prostu nie sta na odrbny uniwersytet, politechnik, akademi medyczn etc. Stopniowa rezygnacja z uniwersytetw „branowych” powinna wanie rozpocz si od maych orodkw akademickich. Integracja szk nie moe mie jednak charakteru rewolucyjnego, powinien to by proces stymulowany mechanizmami finansowymi, rozpoczynajcy si od utworzenia zwizkw szk. Potrzebujemy w naszym kraju zrnicowanych szk wyszych, od elity uniwersyteckiej - polskiej Ivy League, poprzez szkoy akademickie, do szk zawodowych (typu college), i to niezalenie od ich charakteru szkoy publicznej lub niepublicznej. Szczeglnie wana jest troska o najlepsze uczelnie, ktre powinny mie preferencje w finansowaniu i wikszy stopie autonomii.
Przystosowanie polskich szk wyszych do Procesu Boloskiego ju w duej mierze si rozpoczo, na przykad w zakresie wprowadzenia wielostopniowego systemu ksztacenia, wprowadzenia transferowych punktw kredytowych (ECTS) czy suplementw do dyplomu. S jednak wane obszary, na ktrych niewiele si dzieje, jak na przykad realizacja toku studiw w rnych uczelniach w poszczeglnych krajach. Musimy take zdawa sobie spraw, e Proces Boloski spowoduje powstanie wsplnego europejskiego rynku edukacji i bada, a w jego konsekwencji mog zaistnie znaczne przepywy studentw i nauczycieli akademickich midzy krajami Europy.
Gboki ni demograficzny wanie dociera do szk wyszych. W cigu nastpnych kilkunastu lat liczba potencjalnych kandydatw do studiw zmaleje ponaddwukrotnie, a ju obecnie szkoy wysze oferuj wicej miejsc na studiach ni jest chtnych do studiowania. Tak due ograniczenie popytu na studia musi spowodowa ogromne zmiany na rynku szk wyszych. Zmiany te najwczeniej odczuj szkoy sabsze, w ktrych dominuj studia zaoczne. Warto, by ten proces rynkowej restrukturyzacji publicznych szk wyszych by jednak kontrolowany przez pastwo, najlepiej poprzez mechanizmy finansowe (podzia dotacji budetowej).
Zadaniowy rozdzia rodkw budetowych i pozabudetowy wzrost poziomu finansowania bada i ksztacenia jest jedyn drog do poprawy sytuacji finansowej szk wyszych. System zadaniowego rozdziau rodkw budetowych, zamiast podziau wedug algorytmu czy - nie daj, Boe - systemu uznaniowego, powinien opiera si na nastpujcych zasadach:
Stworzenie spjnego i umocowanego prawnie systemu finansowania szkolnictwa wyszego powinno z jednej strony zatrzyma tendencje roszczeniowe szk wyszych i ograniczy uznaniowo decyzji urzdnikw z drugiej strony.
Wzrost efektywnoci bada naukowych i poziomu ksztacenia musi zosta wymuszony zarwno poprzez mechanizmy finansowe, jak i system niezalenego od szk wyszych audytu i akredytacji. Niestety, w badaniach naukowych i ksztaceniu mechanizmy rynkowe dziaaj z ogromnym opnieniem i czsto nie przynosz pozytywnych efektw. Istniej powane przesanki, by sdzi, e otwarty europejski rynek edukacji akademickiej, pozostawiony bez kontroli, moe przynie polskim uczelniom ogromne szkody, na przykad masowe wyjazdy najlepszych specjalistw z nauk cisych i technologii.
Wprowadzenie mechanizmw pozytywnej selekcji nauczycieli akademickich i likwidacja luki pokoleniowej staje si jednym z najwaniejszych zada szkolnictwa wyszego. Problem ten powinien by rozwizany systemowo dziki nastpujcym zasadom:
Nadal uwaam, e pocztkiem procesu reform powinno by przyjcie nowego „Prawa o szkolnictwie wyszym”. Ta nowa ustawa powinna by opracowana z wyobrani, by moga sprosta wyzwaniom przyszoci, a nie tylko zaatwia, i to kompromisowo, obecne problemy, jak czyni to projekt ustawy przygotowywanej w Sejmie RP.
Prof. dr hab. Mirosaw Handke, chemik, fizykochemik, 1993-97 rektor AGH, 1997-2000 minister edukacji narodowej.