)
Uwaa si, e polityka innowacyjna ju dawno zostaaby w krajach zachodnich zintegrowana z polityk naukow, gdyby nie sia lobbingu rodowisk naukowych, domagajcych si utrzymania ich odrbnoci. Ten lobbing jest szczeglnie silny w Polsce. Skadaj si na to rozmaite czynniki.
Pierwszy z nich, to wci ywa tradycja socjalistycznego zarzdzania nauk. W PRL ministerstwa zarzdzay organizacjami bdcymi wasnoci pastwa. Nadzr i funkcje wacicielskie przewaay nad funkcjami politycznymi (strategicznymi), a administrowanie - nad polityk. Polityka naukowa bya zatem rozumiana jako „zarzdzanie organizacjami badawczymi pastwowego sektora nauki”. „Nauka” nie bya zatem traktowana w kategoriach inwestycji w dobrobyt spoeczny (co pocigaoby za sob stosowanie procedur ewaluacji i mylenia strategicznego), tylko obcienia budetowego zwizanego z koniecznoci administrowania majtkiem pastwowym. W PRL funkcje polityczne (strategiczne) nie leay w gestii ministerstw, tylko partii i RWPG, a ministerstwa nie posiaday komrek sztabowych, strategicznych. W odniesieniu do nauki przewaaa logika „rozwijania potencjau” (zasobu), a nie realizowania polityki (jak gdyby „rozwijanie potencjau” miao automatycznie owocowa podanymi efektami).
Reforma przeprowadzona przez rodowisko naukowe w pocztkach lat 90. (Komitet Bada Naukowych) nie uniewania opisanej tu sytuacji, wzmacniajc pozycj przetargow samego rodowiska naukowego w stosunku do rzdu. Likwidacja Urzdu Komitetu Bada Naukowych i powoanie Ministerstwa Nauki i Informatyzacji tylko w niewielkim stopniu zmienio ten stan rzeczy.
W nastpstwie ustawy o subie cywilnej do administracji rzdowej napywaj modzi pracownicy, zdolniejsi i bardziej kompetentni ni ci, zatrudniani w PRL i w latach 90. Jednak ustawa ta nie zmienia procedur roboczych i caej logiki dziaania administracji. W szczeglnoci zachowany zosta dotychczasowy tryb tworzenia budetu pastwa, archaiczny w stosunku do krajw zachodnich, utrudniajcy tworzenie i realizacj strategii politycznych. Nie zbudowano procedur „procesu politycznego”, opartego na wiedzy eksperckiej i negocjacjach. Nie wprowadzono mechanizmw ewaluacji polityk i programw. Nie uruchomiono kursw i studiw w dziedzinie analizy polityki, niezbdnych do ksztacenia urzdnikw zorientowanych w problematyce bdcej przedmiotem dziaania ministerstwa.
Autorytet pastwa jest saby, a system wadzy okrelany jest jako „korporacyjno-klientelistyczny”. Autorytet i sia przetargowa wadz pastwowych s stosunkowo sabe wobec zorganizowanych grup interesu.
W sferze nauki, cicia budetowe spowodoway w ostatnich latach skokowy wzrost udziau finansowania statutowego w oglnej puli finansowania budetowego. Znaczna wikszo rodkw budetowych jest dzi rozdzielana na zasadzie algorytmu. Tylko w odniesieniu do pozostaych rodkw da si powiedzie, e stanowi one zasb do realizacji polityki naukowej. W zasadzie, Ministerstwo Nauki jest zatem „ministerstwem bezpieczestwa socjalnego personelu pastwowego sektora nauki”.
Takie s dzi (trudne do zmiany) warunki ramowe, okrelajce zakres dziaania ministra nauki (ktry, pochodzc, jak dotd, ze rodowiska naukowego, wraca do niego po zakoczeniu kadencji). Jego pole manewru jest bardzo wskie.
Oceniajc z takiej perspektywy dokonania ostatnich czterech lat, trzeba powiedzie, e pod wieloma wzgldami byy to lata przeomu. Jednak zadaniem polskich elit politycznych powinno by poszerzenie „przestrzeni politycznej” ministra nauki, tak aby mg realizowa nie tylko „polityk przetrwania”, ale prawdziw polityk naukow. Wzrost wydatkw budetowych na nauk (ponad poziom przetrwania) nie jest wcale jedynym (a moe i nie najwaniejszym) warunkiem takiej zmiany.
Jak dotd, gwnym motorem polityki naukowej w Polsce jest Unia Europejska, a najwaniejszym czynnikiem zmian - dziaania dostosowawcze wynikajce z czonkostwa w Unii. Taki stan rzeczy budzi wiele zastrzee.
Agenda polityki naukowej Unii okrelana jest przez potrzeby pastw zaawansowanych gospodarczo.
Rozwj nauki jako problem polityczny w krajach sabiej rozwinitych, takich jak Polska, przedstawia si inaczej ni w krajach zaawansowanych. A zatem wymaga innych dziaa politycznych. Czasami dzisiejsze problemy rozwoju nauki polskiej byy w agendzie politycznej pastw rozwinitych przed dwoma-trzema dekadami (np. konieczno wprowadzenia ewaluacji polityki naukowej i innych narzdzi tzw. policy intelligence), a czasami nie pojawiy si nigdy (likwidacja ujemnych nastpstw organizacji nauki PRL). Kategorie polityczne i ekonomiczne oraz wskaniki statystyczne stosowane dla opisu problemw nauki krajw rozwinitych czsto wprowadzaj w bd, gdy s stosowane do opisu problemw krajw sabiej rozwinitych (np. pomiar wydatkw na B+R oraz innowacji technologicznych w przemyle). Instrumenty polityki skuteczne w krajach rozwinitych okazuj si czsto nieskuteczne w krajach sabiej rozwinitych. Wszystko to zmusza do rozwinicia wasnej, oryginalnej myli strategicznej rozwoju nauki w Polsce. Jak dotd, oprcz cennych inicjatyw profesora Kukliskiego, takich prb brakuje.
| Wzgldna waga czynnikw wzrostu | |
| Polska | Kraje rozwinite |
| Imitacja | Innowacja |
| Inwestycje w kapita stay, infrastruktur, budow instytucji rynku i demokracji | B+R |
| Tzw. uczenie si przez praktyk | B+R |
| Dyfuzja technologii | B+R |
| Odwrcona inynieria, standardy, badania ewaluacyjne, adaptacja, rozwj postlicencyjny, | Badania na froncie poznania |
| B+R jako rdo kompetencji, mobilno nauka - przemys, dyfuzja technik badawczych i aparatury, sieci zawodowe | B+R w formie skodyfikowanej informacji |
| Projekty badawcze nie zanadto kosztowne i nie obcione nadmiernym ryzykiem | Projekty badawcze ryzykowne i kosztowne, ale o wielkim potencjale zwrotu w przypadku sukcesu |
| Szkolnictwo podstawowe i rednie | Szkolnictwo wysze i studia doktoranckie |
Ryzykujc uproszczenia, sprbujmy w kilku zdaniach opisa rnice roli nauki w Polsce oraz w krajach czowki gospodarczej, takich jak Niemcy, Szwecja czy Holandia.
Niejednokrotnie dziennikarze bij na alarm, zwracajc uwag na szokujce rnice we wskanikach nauki i techniki pomidzy Polsk a krajami sabiej rozwinitymi. Na przykad w Polsce na 1 milion mieszkacw liczba publikacji jest czterokrotnie nisza, liczba przedsibiorstw prowadzcych B+R a osiemdziesiciokrotnie nisza, liczba patentw w dziedzinie zaawansowanych technologii oraz liczba tak zwanych triple patents - patentw uzyskanych cznie w Unii Europejskiej, USA i Japonii - a kilkaset razy nisza itp., itd. Co wicej, z biegiem czasu rnice te nie zanikaj. Jednak, co jest nie mniej szokujce, dochd narodowy w Polsce nie jest wcale czterokrotnie, osiemdziesiciokrotnie czy wreszcie kilkusetkrotnie niszy ni w krajach rozwinitych, tylko dwu-, trzykrotnie. Ponadto, stopa wzrostu gospodarczego, cho nie na miar naszych oczekiwa, jest wysza ni w krajach wysoko rozwinitych.
Po prostu, czynniki wzrostu w Polsce - a co za tym idzie, take i wskaniki wzrostu - s inne ni w wiecie rozwinitym.
Pomijajc wszystkie trudnoci pomiaru stopy zwrotu inwestycji w B+R, jest jednak pewne, e zaley ona od osignitego poziomu dobrobytu, fazy rozwoju gospodarczego oraz struktury gospodarki. Wedug bada Verspagena jest ona nisza w Unii Europejskiej ni w USA, a w krajach sabiej rozwinitych - znacznie nisza ni w Unii.
Sam ten fakt wystarczy jako wytumaczenie powcigliwoci kolejnych ministrw finansw w Polsce co do zwikszenia nakadw na nauk.
Powcigliwo ta ma take inne uzasadnienia. Znowu, upraszczajc i w telegraficznym skrcie.
Instytucje, jak ludzie, maj swj okres modoci, dojrzaoci i staroci. Wszystkie trzy piony publicznego sektora nauki w Polsce - uniwersytety, jednostki badawczo-rozwojowe oraz placwki PAN - weszy w „okres staroci”, bez „twrczego odnowienia” (radykalnej reformy), jakim poddano na przykad laboratoria rzdowe w Stanach Zjednoczonych czy te cay system nauki w Estonii.
Nowe szanse wysoko wynagradzanej twrczej pracy, jakie powstay w latach 90. (media, firmy konsultingowe, think tanki, administracja publiczna, orodki bada rynku i opinii publicznej, agencje reklamowe, dziay marketingu, przedstawicielstwa firm zagranicznych i organizacji midzynarodowych itd.), odcigaj od kariery naukowej najzdolniejsz modzie, zwaszcza z rodzin inteligenckich. Zwikszone moliwoci wyjazdw wysysaj najzdolniejszych badaczy, a nawet kandydatw na badaczy („drena mzgw”).
Brak w Polsce charakterystycznych dla wiata zachodniego dyscyplinujcych funkcji penionych przez rynek (kontrakty, powizania nieformalne, partnerstwo prywatno-publiczne), rzd (zasady nowoczesnej administracji publicznej, takie jak „accountability”, „warto za pienidze”, „zleceniodawca-kontraktor”, ewaluacja bada i polityki naukowej itd.), spoeczestwo obywatelskie (zainteresowanie opinii publicznej sprawami rozwoju nauki) czy wreszcie samo rodowisko naukowe (towarzystwa naukowe jako mechanizmy kontroli rodowiskowych standardw; zasady powoywania i likwidacji instytutw, nominacji na stanowiska kierownicze, udzielania tenure oraz ewaluacji osb, organizacji i dyscyplin; programy strategicznego rozwoju dyscyplin; plany strategiczne uczelni; utrzymywanie konkurencji pomidzy zespoami badawczymi; znajomo technik zarzdzania jako podstawowa kwalifikacja do objcia stanowisk kierowniczych itd.). W efekcie, sprawno istniejcego w Polsce systemu nauki spada i jest obecnie, jak si zdaje, nisza ni bya w okresie pierwszych dwch-trzech lat po wprowadzeniu KBN, gdy wiey by jeszcze efekt „potrznicia” zastaymi ukadami, zanim znowu nie zeskorupiay.
Publiczny system nauki w Polsce jest stosunkowo wski i zamknity. Brak na przykad zewntrznej ewaluacji nauki (zagraniczni lub krajowi niezaleni ewaluatorzy). Brak nawet de facto zasady recenzowania propozycji badawczych przez uczonych zagranicznych. Wszystko to utrwala „standardy przecitnoci” i mobilizuje mechanizmy obronne przeciw zmianie. Pomimo caej retoryki na temat „drenau mzgw”, absolwenci czy byli pracownicy najlepszych uniwersytetw czsto tylko z trudem znajduj prac po powrocie do kraju.
Badania naukowe s w Polsce wpltane w biurokratyczne gry o przeycie i ekspansj organizacji, w ktrych s prowadzone. Budet wydaje si jedn z najgorszych form kontroli: suy ograniczaniu wydatkw, wynagradzajc jednoczenie podnoszenie kosztw pracy. W organizacji budetowej status, presti i pace pracownika odpowiadaj poziomowi jego odpowiedzialnoci, a t mierzy si wielkoci funduszy, jakimi obraca, oraz liczb podwadnych. Presti i status finansowy rosn, gdy rosn wydatki. Sytuacja, w ktrej wymyla si coraz to nowe projekty i obszary bada dla uzasadnienia nowych da, a nie porzuca tych starych, jest poywk dla wzrostu marnotrawstwa. W krajach rozwinitych rozpoznanie tych sabych stron finansowania budetowego zaowocowao wprowadzeniem takich instytucji, jak analiza polityk, ewaluacja polityk, zarzdzanie wskanikowe i inne. Mechanizmy te (oprcz foresightu) nie zostay jeszcze przeszczepione do Polski.
W znacznej mierze, wskutek ustawy o stopniach i tytuach naukowych oraz zasad oceny KBN, badania naukowe przeksztaciy si w subkultur, ktrej czonkowie oceniaj siebie wzajemnie, ale broni si z caej mocy przed spoeczn ocen z zewntrz. Cele i wartoci badaczy nie s zgodne z celami rodowisk, na rzecz ktrych maj prowadzi badania. rdem kariery i rodowiskowej reputacji badacza nie jest na przykad komercyjny sukces urzdzenia, spadek osiedlowej przestpczoci lub obnienie zanieczyszczenia powietrza.
Opisana tu sytuacja znajduje swoje przeduenie w wielu opiniach, sdach i koncepcjach dotyczcych polityki w ogle, a polityki naukowej w szczeglnoci oraz publicznego sektora nauki w Polsce. Czasami opinie te s wyraane explicit, najczciej s przyjmowane milczco.
Znowu, ryzykujc uproszczenia, stwrzmy list takich przekona i ukrytych zaoe. Nawet jeli czasem lista ta bdzie sprawiaa wraenie karykatury, to dobra karykatura zawsze zawiera istotne podobiestwo do opisywanego przedmiotu (patrz ramka).
Wszystkie te - nakrelone tu w uproszczeniu, a nawet w karykaturalnym skrcie - wyraane publicznie lub tylko ukryte przekonania, wywieraj decydujcy wpyw na sytuacj publicznego sektora nauki w Polsce. Widzialne struktury i procedury s zawsze pochodn tych bardziej ukrytych, a nawet milczcych zaoe i przekona. Wanie zmiana tych zaoe i przekona wydaje si konieczna, jeli nauka ma rzeczywicie odegra rol w awansie cywilizacyjnym Polski. Najlepsza rekomendacja polityczna, jak mona by da, to taka, e najczciej naley kierowa si dokadnie przeciwnymi przesankami ni te, ktre wymieniono wyej.
Dr Jan Kozowski pracuje w Centrum Bada Polityki Naukowej i Szkolnictwa Wyszego Uniwersytetu Warszawskiego.
Jest to cz pierwsza tekstu przygotowanego dla Instytutu Spoeczestwa Wiedzy na potrzeby seminarium w Krajowej Izbie Gospodarczej.
Polityka = to albo walka o wadz, albo administrowanie, ale nie publiczna interwencja podjta w imi realizacji dobra wsplnego. Administrowanie - to przestrzeganie przepisanych raz na zawsze regulacji w ramach ukadu hierarchicznego.
Misj ministra jest dziaa na rzecz rodowiska, ktre reprezentuje (ministra nauki - badaczy, ministra kultury - artystw, ministra zdrowia - lekarzy i pielgniarek, ministra edukacji - nauczycieli, ministra sprawiedliwoci - prawnikw itd.). Minister, ktry kieruje si szerszym interesem publicznym, zdradza swoje rodowisko i zasuguje na odwoanie ze stanowiska za pomoc wszelkich dostpnych rodkw, takich jak strajki i publiczne protesty.
Ewaluacja = formalny audyt (sprawdzenie, czy decyzje finansowe zostay podjte w zgodzie z przepisami finansowymi). Tzw. policy intelligence (wsparcie informacyjno-analityczne polityki; brak polskiego odpowiednika!) to oksymoron. Refleksyjno hamuje skuteczno dziaania. Jest to cecha poetw, filozofw czy humanistw, ale nie urzdnikw i politykw.
B+R = innowacja. Innowacja = zmiana technologiczna. Innowacja = wzrost gospodarczy. Czyli inwestowanie w B+R = inwestowanie we wzrost gospodarczy. B+R = badania na froncie poznania. Licz si tylko bezporednie wyniki bada (brak zainteresowania dla tzw. efektw odpryskowych). Badania podstawowe s waniejsze od stosowanych, a te od prac rozwojowych. B+R = informacja (a nie prototyp, nowe urzdzenie, kompetencje, sieci zawodowe, wsppraca i mobilno personelu).
Badania naukowe s znacznie waniejsze od ich upowszechniania i zastosowa. Wyniki bada naukowych s nieprzewidywalne i rzadko prowadz do uchwytnych i mierzalnych wynikw. A zatem nie powinny by oceniane za pomoc adnych zobiektywizowanych miar. Jedynym rdem ocen wartoci powinni by uczeni zajmujcy wysokie pozycje w hierarchii nauki. Tylko samoocena uczonych si liczy (ocena dokonana przez istniejce akademickie hierarchie dyscyplinowe).
Nauka = badania naukowe (a przede wszystkim badania podstawowe). Tzw. usugi naukowo-techniczne, jak pomiary, standardy, kalibracja, informacja naukowa, maj uboczne i drugorzdne znaczenie i nie powinny by wliczane do pojcia nauki. Technologia = hardware (tzw. czynniki mikkie, jak know how, organizacja, informacja, maj mniejsze znaczenie). Tylko krajowe B+R jest wane (B+R importowane w formie maszyn i urzdze, know how i informacji nie maj takiego znaczenia). Wasne B+R to jedyna droga do uzyskania podanej informacji (informacja naukowa, outsourcing, zakup patentu czy licencji ma mniejsze znaczenie).
Waciwa (dobra) nauka to nauka abstrakcyjna. Najwaciwszym zastosowaniem wiedzy jest inna wiedza, najlepiej z tej samej dyscypliny naukowej. Skodyfikowana wiedza teoretyczna, przedstawiona w formie logicznego wywodu w wykadzie uniwersyteckim, artykule lub monografii, przedstawia sob nieporwnanie wyszy szczebel rozwoju ni wiedza poza-sowna, know how, zdobyta przez „terminowanie” i dowiadczenie i polegajca na rozpoznawaniu pewnych zasad oraz umiejtnoci ich zastosowania w sytuacjach praktycznych. Odpowiednio - nosicieli tego pierwszego rodzaju wiedzy powinno si wyej ceni i wyej wynagradza.
Nauka powinna by wolna od jakichkolwiek zewntrznych ogranicze. Nauka to przede wszystkim kulturowy artefakt. Badacze to intelektualici. Tylko zaawansowane technologie s dzi rdem awansu cywilizacyjnego oraz wzrostu gospodarczego.
Rne obszary B+R mog by wyrnione wycznie na zasadzie liniowej wedug wzrastajcego udziau uwarunkowa i motywacji praktycznej (badania podstawowe > stosowane > prace rozwojowe), ale nie w sposb „krzyowy” (np. wzgld na zastosowania inspirowany chci rozumienia praw natury). Instrumenty polityki naukowej (przede wszystkim finansowanie bada naukowych) wywieraj tylko i wycznie jednoznacznie dodatnie efekty, nigdy szkodliwe. Inwestycje w B+R s zawsze bezwarunkowo korzystne. Nie wymagaj one adnych dodatkowych warunkw czy aktyww.