Absolwent na rynku pracy

W latach 1990-2004 nastąpiło radykalne upowszechnienie edukacji na poziomie wyższym - wskaźniki skolaryzacji netto zwiększyły się z 9,8 do 35,3 procent, a wskaźniki brutto z 12,9 do 46,4 procent. Jest to jednak ciągle mniej niż w najbardziej rozwiniętych krajach świata, choć z drugiej strony wskaźniki te już w niewielkim stopniu odbiegają od wskaźników czołowych krajów OECD. Przeciętny poziom wykształcenia ludności w wieku produkcyjnym pozostaje wciąż znacznie niższy niż w krajach rozwiniętych, ponieważ wysoko wykształcone roczniki młodzieży stanowią dopiero niewielką część zasobów pracy. To sprzyja, z jednej strony, utrzymywaniu się wciąż wysokiego popytu na pracę osób z wyższym wykształceniem, ale z drugiej strony, jak można sądzić, deficyt wysokich kwalifikacji częściowo został wypełniony. W efekcie nie należy oczekiwać, że korzyści z osiągania wysokiego wykształcenia będą się zwiększały tak, jak w latach 90.

Tymi dotychczasowymi korzyściami były wysokie - w porównaniu z osobami z wykształceniem średnim lub niższym - szanse na znalezienie i utrzymanie pracy (poziom bezrobocia był w 1997 roku 6,6 razy niższy niż dla osób z wykształceniem podstawowym) oraz na osiąganie wysokich zarobków (stopa zwrotu z jednego roku nauki w trakcie studiów sięgała w 1998 roku około 7-11 procent i była wyższa niż na początku lat 90. o co najmniej 2 punkty procentowe). Statystyki bezrobocia i płac wskazują, że osoby z wyższym wykształceniem również obecnie utrzymują relatywnie korzystną pozycję na rynku pracy, lecz jest ona w porównaniu z 1997 rokiem słabsza, jeśli chodzi o zagrożenie bezrobociem i nie poprawia się, a może nawet nieco pogarsza, jeśli chodzi o relacje płac w stosunku do niżej wykształconych. Badania J. Czapińskiego wskazują, że w latach 1999-2003 stopa zwrotu z wyższego wykształcenia mogła nawet zmaleć.

Wyż i podaż

Można zadać sobie pytanie, co jest powodem takiego relatywnego osłabienia pozycji absolwentów szkół wyższych na rynku pracy, nie zapominając, że nadal jest ona najkorzystniejsza w porównaniu z osobami z niższym wykształceniem. Daje się wyróżnić kilka potencjalnych powodów, dla których zarówno perspektywy wykonywania pracy, jak i osiągania wysokich zarobków, są dziś mniej obiecujące niż przed kilkoma laty.

Po pierwsze, można byłoby przyjąć, że popyt na pracę osób z wyższym wykształceniem stosunkowo spadł, a podaż cały czas rosła, co w konsekwencji prowadziło do stopniowego upodobniania się sytuacji osób z wyższym wykształceniem do sytuacji osób z wykształceniem średnim.

Po drugie, można doszukiwać się wpływu pewnych zmian charakterystyk osób z wyższym wykształceniem, tak indywidualnych, jak i zbiorowych, na ich sytuację.

Po trzecie, można spodziewać się, że niekiedy wyższe wykształcenie nie jest strukturalnie dopasowane do popytu na pracę i tym samym brak owego dopasowania może przesądzać, że dane wykształcenie nie zostaje spożytkowane przez gospodarkę, ponieważ jej potrzeby są inne niż umiejętności i wiedza wyniesione z uczelni.

Cechą charakterystyczną zmian na polskim rynku pracy w ostatnich pięciu latach było malejące wykorzystanie zasobów pracy, wyrażające się w spadku stóp aktywności zawodowej, zatrudnienia oraz wzroście stóp bezrobocia. Według danych BAEL, między rokiem 1998 a 2003 liczba ludności w wieku 15 i więcej lat zwiększyła się o 3,1 procent za sprawą napływu osób urodzonych w okresie boomu demograficznego z początku lat osiemdziesiątych. W tym czasie zatrudnienie ogółem zmalało o 10,9 procent, podczas kiedy zatrudnienie osób z wyższym wykształceniem zwiększyło się o prawie 23 procent. Tym samym odsetek zatrudnionych osób z wyższym wykształceniem zwiększył się w okresie 1998-2003 o prawie 5 punktów procentowych i osiągnął wartość 18 procent. Zatem nie spadł popyt na pracę osób z wyższym wykształceniem, ale zwiększyła się podaż w stopniu wyprzedzającym wzrost popytu. Takie same tendencje, jeśli chodzi o wykształcenie, są oczekiwane w przyszłości. Prognozy popytu na pracę do 2003 roku sugerują nawet, że przyrost nowych miejsc pracy będzie w ponad 40 procentach przeznaczony dla osób z wyższym wykształceniem.

Liczba studentów stale rosła - od 378 tysięcy w roku akademickim 1989/90 do 1859 tysięcy w roku 2003/04, czyli o blisko 1,5 miliona osób, w tym w okresie ostatnich 5 lat, czyli od 1998/99 o prawie 600 tysięcy. To rezultat nakładających się dwóch tendencji: demograficznego wyżu osób w wieku typowym dla studiów wyższych i zwiększonej skolaryzacji. Warto zauważyć, że liczba studiujących odpowiadała ponad 13 procentom ogółu pracujących w kraju w 2003 roku, licząc łącznie z pracującymi w rolnictwie. Ukończenie studiów przez tę rzeszę i wejście jej na rynek pracy będzie oznaczało dalszą, zasadniczą zmianę w funkcjonowaniu. W pierwszej fazie takiej zmiany już jesteśmy - świadczą o tym liczby cytowane powyżej. Z jednej strony zatem, zatrudnienie osób z wyższym wykształceniem będzie dalej rosło, z drugiej zaś nasili się konkurencja w obrębie tychże osób. Ten czynnik może ograniczać korzyści w postaci zwiększania premii płacowej z tytułu wyższego wykształcenia. Jednak, czy tak się stanie, zależy od elastyczności mechanizmu płacowego oraz od stopnia szczegółowego dopasowania cech osób kończących szkoły wyższe do oczekiwań pracodawców.

Inny absolwent

Czy zmieniła się struktura studiujących? Oczywiście, tak. Wśród zasadniczych różnic w stosunku do lat osiemdziesiątych należy umieścić: skokowe zwiększenie liczby studiujących w szkołach niepaństwowych - z 11 procent w 1995 do 29 procent w 2002 roku; zdecydowany wzrost udziału osób studiujących zaocznie - ich udział zwiększył się z 39 procent w roku 1995 do 49 procent w 2002; korzystanie z możliwości studiowania w licznych nowych szkołach wyższych, rozmieszczonych poza tradycyjnymi ośrodkami akademickimi (można uznać, że 145 szkół wyższych, na ogólną liczbę 400, działa w miejscowościach bez wcześniejszych tradycji kształcenia wyższego); podejmowanie studiów licencjackich (lub inżynierskich), w tym w nowo powstałych wyższych szkołach zawodowych; brak lub obniżenie barier selekcji kandydatów na studia na podstawie egzaminów sprawdzających ich wiedzę.

Wymienione zmiany powodują (i nie tylko one), że dzisiejszy „przeciętny” absolwent szkoły wyższej jest zasadniczo różny od absolwenta szkoły wyższej sprzed 10 lat. Przede wszystkim dlatego, że odbył krótszą naukę - studia licencjackie trwają średnio 3 lata, studia magisterskie 5 lat. Część absolwentów studiów licencjackich kończy na nich edukację. Po drugie dlatego, że mniej więcej co trzeci, a wkrótce prawie co drugi, odbywał (lub będzie odbywał) naukę w trybie zaocznym, a więc z mniejszą liczbą zajęć. Po trzecie dlatego, że częstokroć studiował w nowo powstałej szkole wyższej, która wprawdzie jest pozbawiona rutyny, ale również dobrych doświadczeń i tradycji edukacyjnych. Po czwarte, że jego edukacja częściej przebiegała poza dużymi liczącymi się ośrodkami akademickimi, gdzie jest możliwy kontakt z najlepszą kadrą naukowo-dydaktyczną, dostęp do najlepszych bibliotek itp. Trochę tylko zmniejsza dystans między dużymi a małymi ośrodkami akademickim możliwość korzystania z Internetu. Trzeba jednak mieć na uwadze, że ów dostęp nie jest jeszcze pełen i w minionych latach, w których rozwinęło się kształcenie wyższe w małych ośrodkach, pozostawał mniejszy niż dziś. Nie można zatem bezpośrednio porównywać wiedzy i umiejętności wyniesionych ze studiów w roku 2004 z wiedzą i umiejętnościami absolwentów sprzed 10 lat. Ta populacja jest dziś nie tylko szersza, ale i inna, w części dlatego, że studiowała w gorszych warunkach. Składały się na to nie tylko wymienione wyżej cechy, ale i proporcjonalnie mniejszy do wzrostu liczby studentów przyrost bazy materialnej uczelni, wolniejszy rozwój kadry wykładowców itp. Nakłady na szkolnictwo wyższe nie nadążały za populacją kształcących się, nawet gdy uwzględni się środki prywatne.

Wyraźna ewolucja

Zmieniły się również typy szkół i kierunki studiów. Najdynamiczniej zwiększały rekrutację niepaństwowe szkoły ekonomiczne, potem państwowe uniwersytety, państwowe szkoły techniczne, niepaństwowe i państwowe szkoły zawodowe, wreszcie - państwowe akademie rolnicze i niepaństwowe szkoły pedagogiczne. W szkołach państwowych edukacja rozwinęła się głównie na kierunkach pedagogicznych i kształcenia, na kierunkach humanistycznych, naukach społecznych, kierunkach ekonomicznych i administracyjnych. W szkołach niepaństwowych królowały kierunki ekonomiczne (zarządzanie i marketing, ekonomia, finanse i bankowość), pedagogiczne i kształcenia, administracyjne, informatyka oraz społeczne. Nowe kierunkowe proporcje rozwoju studiów wyraźnie wskazują, że nie wykształciła się stabilna struktura kształcenia - przyjęcia na I rok studiów stopniowo modyfikują zastaną strukturę. I tak obserwujemy, że w szkołach państwowych w ostatnich latach większy udział w kształceniu stopniowo toruje sobie informatyka czy ochrona środowiska, a w szkołach niepaństwowych politologia i nauki społeczne, ale również informatyka. Kierunkowa struktura studiów wyraźnie ewoluuje. Można się zastanawiać, co kształtuje kierunek tej ewolucji.

Nasze badanie wykazało (próbka uczelni zbadanych nie jest reprezentatywna, 63 uczelnie, ale pozwala wyciągnąć najogólniejsze wnioski co do sposobów kształtowania nowej oferty programowej), że w obu sektorach - w szkołach państwowych i niepaństwowych - zasadnicze znaczenie mają zasoby kadrowe, szkoły podejmują kształcenie w kierunkach, na których mogą kształcić pracownicy tych szkół. Przy tym szkoły niepaństwowe cechuje również poszukiwanie kadr poza własną szkołą. Na drugim miejscu plasują się identyfikowane - ale w sposób nieusystematyzowany, by nie powiedzieć: intuicyjny - oczekiwania maturzystów. Szkoły wyższe próbują określić preferencje maturzystów tak, by znaleźć kandydatów na nowo uruchamiane kierunki studiów. Jednak udział badań popytu na usługi edukacyjne, jako podstawy wyborów dokonywanych przez szkoły, jest znikomy. Rozeznanie zmian preferencji absolwentów szkół średnich dokonuje się - jak należy przypuszczać - trochę na wyczucie. Stosunkowo mały udział w podejmowaniu decyzji o kierunkach i specjalnościach studiów, które uruchamiają szkoły wyższe, mają konsultacje z pracodawcami, aczkolwiek ich opinie bywają brane pod uwagę.

Cena uniwersalizmu

Aktywność w zakresie tworzenia nowych programów jest jednak imponująca - w ciągu ostatnich 5 lat oferta kierunkowa poszerzyła się w badanych 63 uczelniach o ponad 226 programów na 67 kierunkach, z czego 60 przypadło na studia magisterskie jednolite, 11 na uzupełniające magisterskie i 2 na dwustopniowe. Najintensywniejsze zmiany kierunkowe zachodziły w państwowych uczelniach technicznych, a następnie w niepaństwowych szkołach wyższych zarówno o profilu niebiznesowym, jak i biznesowym, w państwowych szkołach zawodowych i państwowych szkołach rolniczych, wreszcie w uniwersytetach. Siłą rzeczy, zmiany kierunków dokonywały się głównie tam, gdzie występowały duże skupiska uczelni - w województwach: mazowieckim, dolnośląskim, małopolskim, zachodniopomorskim. Wydaje się, że na intensywność zmian programowych silnie wpływało konkurencyjne otoczenie innych szkół, zmuszające do poszerzania oferty edukacyjnej tak, by znaleźli się chętni do studiowania. Motyw szczególnie ważny, gdy mówimy o studiach płatnych.

Można zaobserwować pewną wspólną dla wielu uczelni ewolucję kierunkową studiów. Na przykład po wielkim zachłyśnięciu się kierunkiem zarządzanie i marketing pojawiły się pewne symptomy świadczące o ograniczaniu naboru na takie studia - udział studentów tego kierunku zmniejsza się, aczkolwiek nadal stanowią oni aż 22,6 procent ogółu studentów szkół niepaństwowych. Warto pamiętać, że w szkołach państwowych przyrost studentów na tym kierunku w latach 1995-2002 wyniósł prawie tyle samo, ile liczyli studenci wszystkich państwowych uczelni ekonomicznych razem wzięci w 1995 roku, to jest około 75 tysięcy osób. W szkołach państwowych - nie licząc zawodowych - studenci kierunku zarządzanie i marketing stanowili około 10 procent ogółu studiujących. Dominacja studiów na tym kierunku była przytłaczająca.

Inne kierunki, które cechowały się dużymi udziałami i dużymi wzrostami liczby studiujących w latach 1995-2002 też w części ograniczają nabór. To dotyczy, między innymi, kierunków pedagogicznych. Jednak nadal udział kształcenia w szkołach pedagogicznych i w innych szkołach na kierunkach jest bardzo duży (głównie w niepaństwowych).

Obserwuje się zjawisko podejmowania kształcenia na kierunkach „modnych”, co do których istnieje przypuszczenie, że przyciągną młodzież, i które można prowadzić opierając się na istniejących zasobach kadrowych. Często są to kierunki odległe od głównej specjalności danej szkoły, rozwijane dosłownie wszędzie. Dość bogatą dokumentację tego zjawiska można znaleźć w naszych badaniach. Owocuje to porzucaniem tradycyjnych specjalności państwowych szkół wyższych, przekształcaniem się ich w uczelnie o dość uniwersalnej strukturze kształcenia. W szkołach niepaństwowych dywersyfikacja studiów i podejmowanie kształcenia na popularnych kierunkach powoduje, że wszystkie są do siebie dość podobne, w małym stopniu specjalizują się. Można w takim rozwoju sytuacji - swoistego uniwersalizmu - dopatrywać się zalet, jak i wad. Szkoły wyższe „utrzymują się na powierzchni” zyskując kandydatów na studia i zapewniając sobie środki materialne egzystencji i rozwoju. Jest jednak pewna cena tego modelu - bez pogłębionej specjalizacji trudno o pogłębione studia, szczególnie w szkołach małych.

Dr hab. Urszula Sztanderska, prof. UW, ekonomistka, jest pracownikiem Katedry Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego oraz prodziekanem ds. studenckich Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Dr Barbara Minkiewicz pracuje w Ośrodku Rozwoju Studiów Ekonomicznych Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie.

Mgr Marcin Bąba jest doktorantem w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Drugą część opracowania powstałego w ISW w ramach grantu KIG opublikujemy w kolejnym numerze.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną