)
ledzc dyskusj na temat modelu kariery naukowej, sprowadzajc si do sporu, czy jej etapem ma by procedura habilitacyjna, czy nie, mam ochot wznie okrzyk: „Na Boga, nie niszczmy tego, co dobre!” Bo, doprawdy, do ju demagogicznych zapewnie, e skoro w Stanach Zjednoczonych habilitacji nie ma, a nauka tam istnieje, to i u nas moe istnie bez tej „przestarzaej” i „skostniaej” procedury. Jestem przekonany, e w warunkach polskich wymaganie habilitacji jest obecnie jedynym filtrem oczyszczajcym zbiorowo uczonych z naukowych nieudacznikw, z ludzi nie do zdolnych albo nie do pracowitych, by podoali zadaniu cigego rozwoju naukowego. By moe kiedy, w odlegych ju czasach, t rol filtrujc odgrywa doktorat, dzi - coraz czciej - wobec rozpowszechnienia studiw doktoranckich, ktrych regulaminy narzucaj obowizek przygotowania rozprawy w trzy lub cztery lata, dysertacje doktorskie staj si, niestety, swoistym powtrzeniem pracy magisterskiej w nieco rozszerzonym wydaniu. Tak ju pewnie by musi, ale zgoda na ten stan rzeczy oznacza, e znaczenie habilitacji jest w tej chwili wiksze ni kiedykolwiek.
Jest niezwykle przykre, e w tym wanie momencie obserwujemy tak intensywne dziaania polityczne na rzecz wycofania obowizku habilitacji. Podczas ostatniej sejmowej dyskusji na temat projektu nowej ustawy o szkolnictwie wyszym okazao si, e pord ordownikw „modernizacji” modelu kariery naukowej prym wiod przedstawiciele tych partii, ktre zwykle deklaruj przywizanie do tradycji, a w programach swych odwouj si czsto gsto do polskich dowiadcze historycznych. Jako przykad niech posuy stanowisko posw centroprawicy, ktrzy zniesienie habilitacji uczynili warunkiem koniecznym swego poparcia projektu ustawy. Jest to tym dziwniejsze, e wanie politycy tej opcji powinni mie wiadomo, i w Polsce kiedy ju walczono z „przestarza” habilitacj, ba, nawet j na czas jaki wyrugowano, a dziao si to z inspiracji sowieckiej, w latach, gdy usiowania sowietyzacji nauki polskiej byy najintensywniejsze. Wydawaoby si wic, e wanie ci spord politykw, ktrzy z deklaracji antykomunizmu uczynili znak swojej politycznej tosamoci, powinni by najbardziej oburzeni prbami zniesienia habilitacji, a nawet powinni je nazywa „bolszewickim z ducha niszczeniem nauki w Polsce”. Niestety, konsekwencji mylowej od politykw oczekiwa nie sposb, co jest przykre tym wicej, e przecie to politycy wanie rw si do dziea ustawowej regulacji ycia umysowego w Polsce, skoro tak im na odmianie zasad funkcjonowania uczelni wyszych zaley.
I rzeczywicie, w sprawie habilitacji mamy obecnie do czynienia z jakim jeli nie wprost - bolszewizmem, to przynajmniej z zacitym zapaem rewolucyjnym. Bo jake inaczej potraktowa zdanie, jakie wyczytaem w „Forum Akademickim” (3/2005), w artykule Mariana Chojnackiego Z habilitacj i bez: „(...) kto twierdzi, e habilitacja, jako pionowa cieka kariery, jest najwydajniejszym i do tego nieodzownym rodkiem do osigania celw w podsystemie szkolnictwa, ten powinien to udowodni”. Wymowa przytoczonego twierdzenia jest typowa dla „rewolucyjnych” zwolennikw wyrugowania habilitacji z polskich uczelni. Sprowadza si do formuy: „jeli jeste za utrzymaniem, udowodnij poytki z zachowania habilitacji pynce; my i tak wiemy, e zniesienie bdzie korzystniejsze, czego udowadnia nie musimy”. Na usprawiedliwienie doktora Chojnackiego musz doda, e nie jest on za cakowitym zniesieniem habilitacyjnej procedury - postuluje uruchomienie „cieki rwnolegej”, „bezhabilitacyjnej”, by tak powiedzie. Ale dla uzasadnienia koniecznoci postulowanej innowacji, doktor Chojnacki posuguje si pseudoargumentami, popularnymi wrd przeciwnikw cakowitego zniesienia rygoru habilitacyjnego. S to tezy, podane w formie twierdze oczywicie prawdziwych, zatem nie wymagajcych dowodzenia i dlatego nazywanych przez autora artykuu „dowodami”. Tymczasem mamy do czynienia z twierdzeniami tyle arbitralnymi, co i nie wytrzymujcymi prby rzeczywistoci. eby za byo bardziej demagogicznie, doktor Chojnacki stawia je poza dyskusj, czynic z nich argumenty o mocy dogmatu. Przytoczmy kilka z nich.
„Habilitacja, jako gwne kryterium pomiaru twrczoci lub przydatnoci jakoci, razi sw jednostronnoci”. - Dlaczego razi?, chciaoby si zapyta Ale pewnie pyta nie wolno, razi, bo razi - i ju! Kolejny dogmat: „Habilitacja moe by w poszczeglnych przypadkach rodzajem doywotniej renty za krtkookresowy intensywny wysiek”. A za chwil ten sam autor powiada, prezentujc kolejny „dowd”: „Dochodzi si do tego stopnia [tj. stopnia dr. hab., WL] zbyt pno”. No, jeli zbyt pno, to moe „intensywny wysiek” habilitanta nie by tak bardzo „krtkookresowy”? Widz w tym wyran sprzeczno, mylow niespjno, ktra przybraa poz bardzo naukowego i bardzo racjonalnego wywodu. Nie ma jednak wtpliwoci, e to tylko poza, gra, podjta przez aktora, ktry wie, e gra wypada i e do adnej konsekwencji rozumowania nie jest zobowizany, stoi za nim bowiem niszczycielska sia rewolucyjnej tendencji. Szczytem demagogii jest za twierdzenie, e „stopie doktora habilitowanego, jako zasadnicze kryterium oceny dorobku i przydatnoci, zamyka lub powanie utrudnia wykorzystanie talentw i kompetencji wielu osb”, jak i to, e „habilitacja odciga ludzi od innych wanych dla instytucji zatrudnie na rzecz robienia pionowej kariery”.
Prosz wybaczy, ale wydaje mi si, e aby napisa co takiego, trzeba po prostu nie rozumie istoty obowizkw nauczyciela akademickiego. Przecie rozwj naukowy jest pierwszym, najwaniejszym obowizkiem, za ktrego wypenianie uczony jest przez spoeczestwo opacany. Po drugie, bez rozwoju naukowego nikt nie ma moralnego prawa do nauczania akademickiego. Warto ma tylko dydaktyka poparta wasnymi osigniciami badawczymi wykadowcy. Bez tego wykadowca staje si ogniwem zbdnym, kim, kto powtarza studentom podrczniki, z jakimi mogliby si zapozna bez jego porednictwa. Midzy bajki woy naley opowieci o takich, ktrzy wprawdzie s nieporadni naukowo, za to bywaj „wietnymi dydaktykami”. Nauczyciel akademicki bez wasnych osigni naukowych jest tak samo nie do pomylenia, jak samochd, ktry bdzie jecha nie zasilany benzyn. I wreszcie - od jakich to zatrudnie ma uczonego „odciga” habilitacja? Przecie dla systematycznie pracujcego badawczo czowieka jest to kolejny, niemal „naturalny” etap kariery - konsekwencja pracy, ktra go pasjonuje. Nie jest tak, e aby napisa rozpraw habilitacyjn zarzuca si cenne i podne zainteresowania naukowe, wstrzymuje badania i pisze co tam, jak „prac na ocen”, ktra niewiele ma wsplnego z zajmujcym postpowaniem badawczym. Wrcz przeciwnie - rozprawa habilitacyjna powstaje w wyniku owego postpowania, jest jego produktem. Od niczego poytecznego nie odciga, niczego nie przerywa ani nie opnia.
Wszystko, o czym bya mowa do tej pory, nie jest tym, co mnie najbardziej w artykule Mariana Chojnackiego oburza. Najbardziej oburzajce jest twierdzenie, e „obrona habilitacji”, walka o jej utrzymanie jest obron „korporacyjnych interesw” profesorw. Jest to sugestia brzydka, waciwie pomwienie, niestety bardzo czsto powtarzane przez „antyhabilitacyjnych rewolucjonistw”. ledz od lat kilkunastu wydarzenia naukowe z dziedziny, ktrej si powiciem i - doprawdy - nie przypominam sobie ani jednego przypadku odrzucenia wartociowego, cennego i oryginalnego dorobku naukowego habilitanta. Znam natomiast przypadki odrzucania prac chybionych, nieoryginalnych, zaliczajcych si do „naukowej grafomanii”. I nie mam na myli wycznie dziaa Centralnej Komisji, lecz przede wszystkim dziaania tych „korporacyjnych” zbiorowoci, jakimi s rady wydziau jednostek uprawnionych do przeprowadzania habilitacji. Nie wiem, moe doktor Chojnacki ma inne dowiadczenia, ja za twierdz, e ten system dziaa, funkcjonuje poytecznie i niszczenie go bdzie niszczeniem nauki polskiej. Jeeli za profesorowie tak „broni korporacyjnych interesw”, jak sugeruje to doktor Chojnacki, dlaczego wychowuj uczniw, powicaj im czas i siy? Chyba nie po to, by uczniowie ci nigdy nie zostali do „kasty” profesorskiej przyjci? Byoby to przecie dziaanie schizofreniczne.
Mamy w Polsce sprawnie dziaajcy system zobiektywizowanej oceny dorobku naukowego. Zasadza si on na procedurze habilitacji. I wanie teraz mamy go niszczy? W imi czego? W interesie grupy sabiutkich kadrowo, komercyjnych szk, ktre pragn zyska moliwo awansowania swoich adiunktw na profesorw, by stwarza wraenie, e s rwnie mocno nasycone kadr profesorsk jak najlepsze z uniwersytetw? Jednym sowem - w interesie rynkowym niektrych sabych szk mamy zepsu uczelnie dobre? Zastpi obiektywne kryteria awansu naukowego kolektywnymi sympatiami, „kolesiostwem” czy nepotyzmem? Warto? Jestem przekonany, e nie warto i nie wolno.
Caa sytuacja jest jednak troch z Mroka, na wskro groteskowa. W Sejmie pady sowa, e projektu nowej ustawy nie mona poprze, bo powsta on w wyniku konsultacji Prezydenta RP z „grup rektorw”. Chciaoby si zapyta, a z kime mia by ten projekt konsultowany? Z kkami rolniczymi (z caym dla nich szacunkiem)?
Oracje przeciwko habilitacji robi wraenie tragifarsy. Rzecz w tym jednak, e gdyby przyniosy skutek, moemy przekona si, i to, co zapowiadao si na tragifars, byo jednak wstpem do tragedii. Oby nie byo to nam dane.
Dr Wacaw Lewandowski, historyk literatury, adiunkt Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego.