)
W zwizku z toczc si dyskusj na temat modelu awansu kadry naukowej, a take rnymi informacjami, nie zawsze rzetelnymi, o Centralnej Komisji do spraw Stopni i Tytuw, pozwalam sobie przedstawi elementy naszej dziaalnoci w 2004 roku, dotyczce, moim zdaniem, zagadnie najwaniejszych - nadawania stopnia doktora habilitowanego i tytuu profesora.
W 2004 roku Centralna Komisja rozpatrzya 549 wnioskw o przedstawienie kandydatw do tytuu profesora. Jest to nieco mniej ni w roku poprzednim (577). Drugi rok z rzdu obserwujemy wic nieco zmniejszon w stosunku do lat ubiegych liczb zgaszanych (i rozpatrywanych) wnioskw o nadanie tytuu profesora.
Biorc pod uwag rednie dane dla lat poprzedniej kadencji, spadek liczby rozpatrywanych wnioskw omawianej grupy wynis: w 2003 okoo 4,8 procent i w 2004 okoo 9,4 procent. Trudno w tej chwili oceni, czy mamy do czynienia z trwa tendencj spadku inicjatyw awansowych w grupie profesorw, czy te ten spadek ma, jak to ju bywao w przeszoci, charakter przejciowy. Biorc pod uwag tendencj do wzrostu liczby habilitacji, obserwowan w ostatnich latach, mona przewidywa w przyszoci ponowny wzrost liczby wnioskw o nadanie tytuu profesora.
Podobnie jak w roku ubiegym ksztatuje si wskanik odrzuconych wnioskw o przedstawienie kandydatw do tytuu profesora. W 2004 roku odrzucono 38 takich wnioskw, to jest okoo 6,9 procent ogu wnioskw tej grupy (w 2003 - 6,4 procent). Omawiany wskanik utrzymuje si wic ju drugi rok na nieco wyszym poziomie ni w poprzedniej kadencji (5 procent).
Utrzymuje si obserwowane od lat wyrane zrnicowanie wskanika odrzuconych wnioskw o nadanie tytuu profesora w zalenoci od sekcji, w ktrej sprawa bya opiniowana. Wskanik ten wynosi: w Sekcji I - 18 procent, w Sekcji II - 13,5 procent, w Sekcji III - 4 procent, w Sekcji IV - 3 procent, w Sekcji V - 7,3 procent, w Sekcji VI - 2,1 procent i w Sekcji VII - 3,1 procent.
Tak znaczne zrnicowanie wskanika wnioskw odrzuconych o przedstawienie kandydatw do tytuu profesora moe by wiadectwem rnic w poziomie wymaga stawianych kandydatom do tego tytuu w rnych rodowiskach naukowych i artystycznych. Dane liczbowe dotyczce omawianych wnioskw o nadanie tytuu profesora w 2004 roku, nie odbiegajce w powaniejszym stopniu od danych za lata ubiege, wskazuj jednak, e kryteria oceny kwalifikacji stosowane wobec kandydatw do tego tytuu s do stabilne. Pewien wzrost odsetka odrzuconych wnioskw o nadanie tytuu profesora moe wiza si z wejciem w ycie nowej ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki i wprowadzonymi tam zmianami wymaga, ktre nie we wszystkich rodowiskach naukowych zostay dostrzeone. Dotyczy to gwnie warunku posiadania przez kandydatw znacznego dorobku w ksztaceniu kadr naukowych i artystycznych. Spenienie tego warunku jest obecnie obligatoryjne w myl obowizujcego prawa. Wrd odrzuconych wnioskw cz dotyczy kandydatw, ktrzy dorobek w zakresie ksztacenia kadry naukowej lub artystycznej maj niewielki bd nie maj go wcale.
Niekiedy, co naley zauway, dotyczy to rwnie kandydatw dysponujcych znacznymi, speniajcymi wymagania ustawowe, osigniciami naukowymi. Przypadki takie s rdem wtpliwoci (sygnalizowanych take na posiedzeniach Sekcji Centralnej Komisji), czy bezwzgldny wymg posiadania dorobku w ksztaceniu kadry naukowej lub artystycznej powinien by jednakowo odnoszony i egzekwowany wobec wszystkich kandydatw, niezalenie od miejsca i warunkw ich dziaalnoci naukowej bd artystycznej.
Omawiajc wskanik odrzuconych wnioskw o przedstawienie kandydata do tytuu profesora trzeba te zauway, e na jego faktyczn wielko wpyw maj wyniki postpowania odwoawczego dotyczcego decyzji Centralnej Komisji. Po uwzgldnieniu wynikw rozpatrzonych odwoa i przy upraszczajcym zaoeniu, e dotycz one spraw rozpatrzonych wczeniej z wynikiem negatywnym w tym samym roku, omawiany wskanik w odniesieniu do wnioskw o nadanie tytuu profesora dla caej Centralnej Komisji w 2004 roku wynis 6,2 procent.
Spord 18 rozpatrzonych odwoa od decyzji Centralnej Komisji o odmowie przedstawienia kandydata do tytuu naukowego, w 4 wypadkach Centralna Komisja zmienia sw decyzj po ponownym rozpatrzeniu sprawy.
W 2004 roku Centralna Komisja rozpatrzya 989 wnioskw o zatwierdzenie uchway nadajcej stopie doktora habilitowanego. Jest to okoo 12,3 procent wicej rozpatrzonych spraw habilitacyjnych ni w poprzednim, 2003 roku, i okoo 16,4 procent wicej ni rednio w kadym roku poprzedniej kadencji.
Dane te wiadcz, e sygnalizowane ju w ubiegym roku wysokie zainteresowanie uzyskiwaniem stopnia doktora habilitowanego ma trwalsz wzrostow tendencj i jest obecnie najwysze na przestrzeni wielu lat.
Przeczy to teoriom wysuwanym w niektrych krgach, e habilitacja stanowi trudny prg w systemie awansowym, e jest nieakceptowana w rodowisku naukowym i hamuje rozwj kadry naukowej. Przeciwnie - wzmoone zainteresowanie uzyskaniem habilitacji mona czciowo wiza z prbami likwidacji tego stopnia. W 2004 zmniejszy si nieco, w stosunku do roku poprzedniego, odsetek odrzuconych wnioskw o zatwierdzenie habilitacji. Wynis on okoo 5,9 procent (6,8 procent w 2003). Wskanik odrzuconych habilitacji w 2004 jest wic bliski redniej z ostatnich lat (w latach 2000-02 wynis on okoo 5,2 procent). Mona zatem stwierdzi, e poziom wymaga stawianych w Centralnej Komisji kandydatom do habilitacji, przy wzrastajcej ich liczbie, jest do stabilny.
Dane dotyczce omawianych wskanikw s, podobnie jak w odniesieniu do wnioskw o przedstawienie kandydatw do tytuu profesora, znacznie zrnicowane w zalenoci od sekcji, w ktrej sprawa bya opiniowana. Dla poszczeglnych sekcji przedstawiaj si one nastpujco: w Sekcji I - 5,2 procent, w Sekcji II - 10,9 procent, w Sekcji III - 1,6 procent, w Sekcji IV - 6,9 procent, w Sekcji V - 9,1 procent, w Sekcji VI - 2,2 procent i w Sekcji VII - 10 procent.
Podobne rnice charakteryzujce czsto odrzucania wnioskw habilitacyjnych obserwowane s od wielu lat. Mog one wiadczy, e kryteria oceny kwalifikacji kandydatw do habilitacji nie s wci jednolite w rnych rodowiskach naukowych.
Oceniajc obecny poziom wskanika odmownych habilitacji trzeba uwzgldni te fakt, e cz decyzji negatywnych jest zmieniona w wyniku odwoa. Przy uproszczonym zaoeniu, e odwoania rozpatrzone w danym roku dotycz odmownych decyzji wydanych w tym samym roku, odsetek faktycznie odmownych habilitacji w 2004 roku, z uwzgldnieniem skutkw odwoa, wynis okoo 5,1 procent, to jest tyle samo, co w 2003. Spord 51 odwoa (wystpie o ponowne rozpatrzenie sprawy) dotyczcych odmowy zatwierdzenia habilitacji rozpatrzonych w 2004, w 8 wypadkach Centralna Komisja zmienia sw decyzj i habilitacj ostatecznie zatwierdzia.
Wrd przyczyn, dla ktrych Centralna Komisja zdecydowaa si odmwi zatwierdzenia habilitacji, wymieni trzeba, tak jak poprzednio: brak powaniejszego wkadu w rozwj dyscypliny habilitacji, bdy metodyczne podwaajce warto uzyskanych wynikw, realizowanie w rozprawie tematyki nie mieszczcej si w zakresie dyscypliny, w ktrej habilitant ubiega si o uzyskanie stopnia doktora habilitowanego.
Przy rosncej liczbie przewodw habilitacyjnych obserwuje si te czciej przypadki, gdy kandydat do habilitacji dysponuje do skromnym dorobkiem naukowym, niewystarczajcym do wszczcia przewodu habilitacyjnego w sytuacji, gdy przepisy ustawy wymagaj, aby by to dorobek znaczny. Powstaje niekiedy trudny do rozstrzygnicia dla oceniajcego problem, czy autor dobrej rozprawy habilitacyjnej, nie dysponujcy jednak wystarczajcym dorobkiem naukowym, moe otrzyma habilitacj. S to, na szczcie, sytuacje rzadko wystpujce, zwykle bowiem sabemu dorobkowi habilitacyjnemu towarzyszy saba rwnie rozprawa habilitacyjna.
Sdz, e ta zwiza informacja, pozbawiona akcentw polemicznych, moe przyczyni si do rozszerzenia wiedzy o dziaalnoci Centralnej Komisji.
Prof. dr hab. Janusz Tazbir, historyk, peni funkcj przewodniczcego Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytuw.