Godna reprezentacja

Prof. dr hab. Franciszek Ziejka (ur. 1940), polonista, historyk literatury polskiej. Studia - 1963, doktorat - 1971, habilitacja - 1982 w UJ, tytuł profesora - 1991. W 1991 objął stanowisko prof. UJ, a w 1998 prof. zwyczajnego. Zainteresowania naukowe: historia literatury polskiej XIX i XX w., problemy świadomości zbiorowej Polaków w epoce zaborów oraz polsko-francuskie stosunki literackie. Autor kilkudziesięciu artykułów i kilkunastu książek na ten temat. Wykładowca w Uniwersytecie Prowansalskim, Uniwersytecie Paryskim. Członek korespondent PAU, w latach 1993-99 prorektor ds. ogólnych, a od 1999 rektor UJ. Przewodniczący KRASP w kadencji 2002-2005.

Kończy się kadencja rektorska, kończy się tym samym obecna kadencja Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich. Rola Konferencji w ostatnich latach jest coraz bardziej znacząca.

- Myślę, że udało się naszymi działaniami udowodnić, że reprezentujący blisko półtoramilionową społeczność akademicką rektorzy zgromadzeni w KRASP - w demokratyczny sposób wybrani przez nauczycieli akademickich i studentów w swoich uczelniach - są tej społeczności godnymi reprezentantami. Sądzę, że cały szereg poczynań dotyczących środowiska akademickiego, a także działań na arenie międzynarodowej, to potwierdza. Tak jest zresztą na świecie, że głównymi partnerami władz i innych instytucji są konferencje rektorów.

Wcześniej takim głównym przedstawicielstwem środowiska akademickiego była Rada Główna Szkolnictwa Wyższego. Jaki, według Pana, powinien być podział kompetencji pomiędzy tymi instytucjami?

- Problem polega przede wszystkim na uświadomieniu sobie przez poszczególne instytucje swojej roli. Poprzednie nieporozumienia, jakie występowały pomiędzy Radą Główną a KRASP, wynikały z braku precyzyjnego rozgraniczenia zakresu działań obu instytucji. W tej chwili współpraca układa się bardzo dobrze. Rada Główna między innymi opiniuje akty prawne i pracuje nad przygotowaniem bardzo potrzebnych standardów kształcenia, natomiast KRASP reprezentuje interesy środowiska akademickiego i podejmuje interwencje, jeśli zachodzi taka potrzeba.

A relacje z Państwową Komisją Akredytacyjną?

- Państwowa Komisja Akredytacyjna, o której powstanie upominała się przez lata nasza Konferencja, jest instytucją gwarantującą jakość kształcenia we wszystkich szkołach wyższych. Rola, jaką odgrywa dziś Komisja, jest pozytywna i znacząca. To, co pozostaje nam do zrobienia, to ustalenie zakresu kompetencji pomiędzy PKA a środowiskowymi komisjami akredytacyjnymi, powstałymi z inicjatywy konferencji rektorów poszczególnych typów uczelni, a więc: Uniwersytecką Komisją Akredytacyjną, Komisją Akredytacyjną Uczelni Technicznych, Fundacją Promocji i Akredytacji Kierunków Ekonomicznych itd. One również odgrywają znaczącą rolę w procesie utrzymywania jakości kształcenia i nie byłoby dobrze, gdybyśmy ich dorobek zmarnowali. Myślę, że nieporozumienia pomiędzy PKA a komisjami środowiskowymi są niepotrzebne. Jestem głęboko przekonany, że potrzebna jest zarówno działalność PKA jako instytucji kontrolującej spełnianie standardów kształcenia uprawniających do wydawania państwowego przecież dyplomu, środowiskowe komisje wskazujące tych najlepszych na poszczególnych kierunkach, jak również autentyczne funkcjonowanie wewnętrznych systemów kontroli jakości w poszczególnych uczelniach, włączając w to także oceny studenckie. To pozwoliłoby na powstanie spójnego systemu zapewniania jakości kształcenia.

Nowa ustawa wzmacnia pozycję Konferencji, która zostaje jednym z dwu rektorskich partnerów władz. Drugi to mająca powstać Konferencja Rektorów Uczelni Zawodowych.

- Przyjmujemy to jako dowód uznania dla osiągnięć Konferencji, ale nie przeceniałbym tego zapisu, ponieważ już dziś Konferencja jest partnerem władz i zabiera głos w najważniejszych sprawach środowiska.

Co udało się zrobić KRASP w ciągu ostatnich trzech lat?

- Podejmowane przez nas działania zaowocowały wieloma zmianami porządkującymi rynek edukacyjny. Mam tu na myśli zaangażowanie Konferencji na przykład w dziedzinie ustawodawstwa. Trzeba przede wszystkim wymienić nasz udział w wypracowywaniu nowego prawa o szkolnictwie wyższym. Podejmowaliśmy też różnorodne działania w zakresie porządkowania spraw środowiska akademickiego. Doprowadziliśmy do tego, że kończy się etap wieloetatowości. To jest trudna i bolesna próba przywracania porządku etycznego w naszym środowisku i KRASP była tu konsekwentna. Zabieraliśmy też głos w wielu sprawach życia akademickiego, na przykład w odniesieniu do ustawy o zamówieniach publicznych, o finansach publicznych i innych. Staraliśmy się też apelować o przywrócenie autorytetu najważniejszym instytucjom państwowym. Zaangażowaliśmy się jako uczelnie publiczne, w kampanię przed integracją z Unią Europejską. Byliśmy, między innymi, współorganizatorami kongresu, który w przededniu wejścia do Unii zgromadził w Lublinie trzystu kilkudziesięciu rektorów z trzydziestu dwóch krajów.

Rzeczywiście, Konferencja podjęła w tej kadencji bardzo intensywną działalność międzynarodową.

- Udało się nam zintensyfikować nasze kontakty międzynarodowe, przede wszystkim z konferencjami rektorów z innych krajów, ale nie tylko. Nawiązaliśmy bezpośrednią współpracę z Konferencją Prezydentów Uniwersytetów Francuskich. Przed rokiem, w czerwcu, w nie najlepszej wtedy dwustronnej sytuacji politycznej, gościliśmy w Krakowie trzydziestu prezydentów uniwersytetów francuskich. Zaowocowało to tym, że jesienią bądź zimą bieżącego roku zostanie zorganizowane w Paryżu wielkie zgromadzenie rektorów, ale także przedstawicieli nauki polskiej i mam nadzieję, że uda nam się ustanowić tak zwane uprzywilejowane stosunki pomiędzy naszymi środowiskami naukowymi i akademickimi.

Drugą ważną inicjatywą było zaproszenie w maju tego roku do Krakowa rektorów niemieckich w sześćdziesiątą rocznicę zakończenia drugiej wojny światowej. Ku mojemu ogromnemu zaskoczeniu, ale także i wielkiej radości, przybyło ponad stu dwudziestu rektorów, prorektorów oraz kanclerzy, reprezentujących niemal wszystkie uniwersytety niemieckie. Przywołaliśmy to, co nas dzieliło w przeszłości, czego symbolicznym wyrazem było złożenie wieńców przed tablicą upamiętniającą Sonderaktion Krakau w Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Z drugiej strony, było to spotkanie bardzo konstruktywne w zakresie przedstawienia dorobku i perspektyw współpracy uczelni polskich i niemieckich. Wiem z późniejszych rozmów, że rektorzy niemieccy uznali to spotkanie za historyczne i potraktowali jako swoiste katharsis wobec tego, co się wydarzyło w przeszłości, a równocześnie jako wyjście w stronę przyszłości.

Trzeci wreszcie element tych kontaktów międzynarodowych, to nawiązanie współpracy ze Wschodem. Zaprosiliśmy najpierw do Olsztyna przedstawicieli uczelni rosyjskich, a potem na naszym zgromadzeniu plenarnym w SGGW, jesienią ubiegłego roku, gościliśmy blisko pięćdziesięciu rektorów uczelni Białorusi, Ukrainy i Rosji. Te dwa spotkania zaowocowały inicjatywą założenia Sieci Uniwersytetów Wschodnioeuropejskich. Na początku lipca do Krakowa na spotkanie założycielskie przyjedzie około pięćdziesięciu przedstawicieli uniwersytetów z ośmiu krajów - dodatkowo także z Litwy, Łotwy, Estonii, Słowacji i Czech. Chcielibyśmy, aby centrum tej sieci mieściło się w Lublinie, jako dużym ośrodku akademickim mieszczącym się blisko granicy wschodniej i dobrze przygotowanym do tej roli. Dobrze by było, aby przyszłe władze KRASP nie zaniedbały działań na arenie międzynarodowej i kontynuowały podjęte przez nas kierunki działań.

KRASP to dziś sto dwie uczelnie posiadające pełne członkostwo - w tym pięć uczelni niepaństwowych - oraz, jako stowarzyszone, trzy kolejne uczelnie niepubliczne i Konferencja Rektorów Państwowych Szkół Zawodowych. Żeby zostać członkiem zwyczajnym Konferencji trzeba posiadać uprawnienia do doktoryzowania przynajmniej w jednej dziedzinie, a jaki jest klucz zaproszeń do grupy członków stowarzyszonych?

- KRePSZ jest konferencją rektorów zawodowych uczelni państwowych, które działają w oparciu o porozumienia patronackie z uczelniami akademickimi, dlatego wiele problemów mamy wspólnych i stąd to stowarzyszenie. Natomiast niepubliczne uczelnie stowarzyszone nie posiadają jeszcze uprawnień do doktoryzowania, ale kształcą już na poziomie magisterskim, mają znaczący dorobek i, przede wszystkim, dbają o jakość kształcenia. A zatem jest to niejako przedsionek do pełnego członkostwa w naszej Konferencji.

Nie wszystkie problemy udawało się jednak rozwiązywać i jakie w związku z tym zadania stają przed nowymi władzami KRASP w kolejnej kadencji?

- Moim marzeniem było, aby branżowe konferencje rektorów na równych prawach traktowały także uczelnie niepubliczne, będące członkami KRASP, a więc, by te uczelnie były na przykład członkami Konferencji Rektorów Uczelni Ekonomicznych czy Konferencji Rektorów Uniwersytetów Polskich. Na razie to się nie udało i jest to zadanie dla moich następców.

To zresztą problem szerszy. Musimy się przyzwyczaić, że obok dobrych szkół publicznych istnieją także dobre uczelnie niepubliczne i nie dzielimy szkół na państwowe i niepaństwowe, tylko na dobre i złe.

- Zdecydowanie tak. Drugie ważne zadanie to nawiązanie mocniejszej współpracy z oświatą. Na przykład przy wprowadzaniu nowej matury niemal zupełnie pominięto głos środowiska akademickiego.

Ale istniała przecież komisja KRASP, która była partnerem władz. Na jej czele stał rektor Andrzej Mulak.

- Chodzi o to, że jeśli buduje się model jednego systemu edukacji, to nie można tego zrobić bez jasnej i spójnej wizji. Głośno mówiliśmy o konieczności utrzymania na maturze matematyki. Mówiłem to ja, polonista, do Pani Minister, która była matematykiem, ale nie znalazłem zrozumienia. Kolejna sprawa - jeśli szkoły wyższe mają przyjmować kandydatów na podstawie wyników matury, to chcieliśmy, aby wszystkie egzaminy były obiektywne, czyli zewnętrzne. Tymczasem nasz postulat, by dwóch spośród trzech członków komisji egzaminacyjnych było spoza danej szkoły, nie znalazł zrozumienia i tylko jeden członek komisji jest z zewnątrz.

Egzaminy w nowej maturze to i tak duża zmiana, a egzamin pisemny jest jednak w pełni zewnętrzny.

- Dlatego większość uczelni respektuje nową maturę, ale są też wątpliwości, jak zadziałają różne mechanizmy i stąd dodatkowe kryteria na niektórych kierunkach. Myślę, że po dwu- trzyletnim okresie docierania się tych mechanizmów w pełni wdrożymy nowy system. Nowe kierownictwo KRASP powinno też dążyć do tego, aby powstała całościowa wizja edukacji wyższej. Mam też nadzieję, że mój apel, jaki wygłosiłem na spotkaniu z okazji sześćsetlecia UJ, o wyłączenie edukacji spod działań polityków, będzie respektowany. Doprowadziliśmy w dużej mierze do odpolitycznienia życia akademickiego. Myślę, że to ważne...

Ale są przecież przykłady rektorów, którzy pełniąc tę rolę równocześnie zostają posłami czy senatorami.

- Wyznaję inną zasadę i uważam, że rektor, stojąc na czele uczelni, nie powinien włączać się w bieżącą politykę. Oczywiście, nie wolno odbierać studentom czy pracownikom uczelni prawa do uczestnictwa w życiu politycznym, ale zupełnie czym innym jest zaangażowanie władz uczelni - tu powinna być zachowana bezstronność. Chciałbym, aby uczelnie były miejscem, gdzie takich elementarnych zasad się przestrzega.

KRASP jako całość, ale także na przykład KRUP, podejmowały uchwały wzywające do przestrzegania zasad etycznych, lecz gdy mieliśmy do czynienia z konkretnymi przypadkami łamania prawa, nie zawsze apele skutkowały. Zdarza się, że rektorzy niechętnie wyciągają konsekwencje wobec kolegów profesorów w swoich uczelniach. A i wobec rektorów zdarzają się zarzuty całkiem poważne. Takim przykładem jest ostatnio rektor Antoni Jarosz z PWSZ w Jarosławiu.

- Sprawa rektora Jarosza rzeczywiście rzuca cień na środowisko akademickie, ale w dużej społeczności takie przypadki zawsze mogą się zdarzyć. Nie udaje się wyciągnąć konsekwencji i odwołać go z funkcji, ponieważ okazało się, że prawo zostało skonstruowane tak, iż nawet wobec najpoważniejszych zarzutów minister nie może odwołać rektora. W nowej ustawie będzie to zmienione. Natomiast, choć rzeczywiście czasem rektorzy nie podejmują działań przewidzianych przez ustawę, to jako przewodniczący KRASP nie mam żadnych instrumentów, żeby nakazać któremuś z kolegów podjecie takich działań. Tu odpowiedzialność jest indywidualna. Nie stoimy jednak bezczynnie. Były przypadki wzywania rektora przez prezydium KRASP i twardej rozmowy na temat konkretnych spraw. A rektora Jarosza KRePSZ wykluczyła ze swojego grona.

Znam też wiele przykładów zdecydowanych działań wobec plagiatorów. Uniwersytety, a w ślad za nimi inne uczelnie, wprowadziły na przykład komputerowy system Plagiat, który wykrywa zapożyczenia z innych prac. Do nowej ustawy wprowadzamy zapis ułatwiający walkę z kupowaniem prac i umożliwiający odbieranie nieuczciwie zdobytych tytułów zawodowych i stopni naukowych. Podjęliśmy się opracowania zasad dobrych praktyk akademickich. To tylko niektóre przykłady działań Konferencji. Myślę, że jesteśmy na początku drogi, ale jestem przekonany, że walkę z nieuczciwością wygramy.

Jakie najważniejsze wyzwania stają przed naszym szkolnictwem wyższym w przyszłości?

- Myślę, że, tak jak to jest na świecie, powinniśmy promować najlepsze ośrodki naukowe i akademickie oraz wprowadzić rozróżnienie na instytucje badawcze i te zajmujące się jedynie dydaktyką. W nowej ustawie jest już zapis, że obowiązek prowadzenia badań naukowych mają jedynie uczelnie akademickie. Musimy też przygotować się na konkurencję. Z moich doświadczeń - a ponad siedem lat wykładałem w uczelniach Francji i Portugalii - wynika, że nie musimy się niczego wstydzić, a wręcz przeciwnie. Mamy dobrą kadrę, zdolnych studentów i damy sobie radę w Europie. Musimy też przyciągnąć studentów z zagranicy, stąd na przykład nasza inicjatywa &8222;Study in Poland&8221;, zmierzająca do promocji polskich uczelni. Ważne wyzwanie stojące przed KRASP, ale także przed innymi instytucjami oraz całym środowiskiem akademickim i naukowym, to dotarcie do świadomości polityków, że pieniądze przeznaczane na edukację i naukę nie są marnowane, lecz inwestowane w przyszłość.

Rozmawiał
Andrzej Świć