Nowe uniwersytety

Wielokrotnie zdarzyło mi się w ciągu kilkunastu ostatnich lat pisać o planach powołania kolejnych uniwersytetów, a później o ich realizacji. Powstały artykuły o Bydgoszczy, Olsztynie, Zielonej Górze i Rzeszowie. Nie pisałem o Opolu, Białymstoku i warszawskim UKSW. Pomyślałem, że to ostatnia okazja, by jednak napisać o nowych uniwersytetach, póki jest ich tylko siedem, bo wkrótce będziemy mieli &8222;wysyp&8221; uniwersytetów &8222;przymiotnikowych&8221;, co umożliwia nowe prawo o szkolnictwie wyższym. Trzeba powiedzieć, że - jak to zwykle bywa - życie wyprzedza prawo. W Łodzi mamy bowiem od paru lat Uniwersytet Medyczny, a jeszcze przed uchwaleniem ustawy i podpisaniem jej przez prezydenta wniosek o utworzenie uniwersytetu &8222;przymiotnikowego&8221; złożyły szczecińskie akademie Rolnicza i Medyczna. Prof. Franciszek Ziejka, rektor UJ, powiedział, że Senat UJ poprze ten wniosek. Przypomnijmy, że nie tak dawno to samo gremium wystawiło negatywną opinię wnioskowi o utworzenie Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy (nawiasem mówiąc, potraktowaną w samej ustawie o utworzeniu UKW, jako opinia pozytywna i tak samo przedstawianą w mediach przez zwolenników utworzenia uniwersytetu w Bydgoszczy oraz sprawozdawców przed komisjami parlamentarnymi!). Większość polskich uczelni ma słowo &8222;uniwersytet&8221; w swoich obcojęzycznych nazwach. De facto zatem nowe prawo jedynie usankcjonuje to, co już ma miejsce.

Pierwsze próby

Od początku lat 90. dyskutowano, jak powinien wyglądać uniwersytet, jakie kryteria powinna spełniać uczelnia, która chciałaby uzyskać to miano. Rada Główna Szkolnictwa Wyższego ustaliła kryteria formalne dla różnego typu uczelni: uniwersytetu, politechniki i akademii. Debatowano i uchwalano stanowiska (m.in. RG oraz nowo powstała wówczas KRASP, o ochronie tych nazw) w sprawie dbałości o standardy akademickie. Rada Główna postulowała, by uniwersytetem mogła zostać uczelnia, która ma co najmniej 60 samodzielnych pracowników naukowych (w tym 30 tytularnych), sześć uprawnień do doktoryzowania (w tym trzy z nauk humanistycznych) oraz dwa do habilitowania. Uchwały RG i KRASP z 1997 roku, dotyczące ochrony tradycyjnych nazw akademickich, najwyraźniej uznano dziś za nieaktualne. W nowym prawie o szkolnictwie wyższym znajdą się zapisy, które umożliwią większości obecnych uczelni akademickich przekształcenie się w uniwersytety różnego rodzaju. Prof. Tadeusz Szulc, wiceminister edukacji odpowiedzialny za szkolnictwo wyższe, uważa, że to dobrze, iż kryteria weszły do ustawy jako prawo i nie będą funkcjonowały jedynie jako zalecenia wynikające z uchwały Rady Głównej.

Kilkadziesiąt lat temu mnożyliśmy liczbę uczelni, wydzielając z uniwersytetów wydziały medyczne, rolnicze, techniczne i tworząc z nich odrębne szkoły wyższe. Naturalne wydawało się, że w wielu miastach akademickich uniwersytety mogłyby teraz powstać w wyniku fuzji istniejących tam najważniejszych uczelni, gdzie funkcjonowały przynajmniej wyższe szkoły pedagogiczne i techniczne, ewentualnie także uczelnie medyczne (Bydgoszcz i Białystok). Życie pokazało, że połączenie odrębnych organizmów nie jest łatwe.

Pierwszą taką próbą było włączenie krakowskiej Akademii Medycznej z powrotem do Uniwersytetu Jagiellońskiego jako Collegium Medicum. Początki koegzystencji były trudne. Prorektor UJ ds. CM uczestniczył w pracach Konferencji Rektorów Uczelni Medycznych. Do dziś pamiętam, jaką konsternację wzbudziła wypowiedź prof. Stanisława Konturka, który pełnił wówczas funkcję prorektora UJ ds. CM. Powiedział on mianowicie na posiedzeniu rektorów uczelni medycznych w Bydgoszczy, że połączenie z UJ było największym błędem AM. Stanowisko to przedstawiono potem między innymi na posiedzeniu KRPUT w Bydgoszczy. Dziś sytuacja nie wygląda tak źle i medycyna znakomicie funkcjonuje w UJ (wciąż z dużą autonomią).

Być może także ta wypowiedź sprawiła, że Akademia Medyczna w Bydgoszczy nie chciała tworzyć uniwersytetu wspólnie z ówczesną Wyższą Szkołą Pedagogiczną. Po latach, w 2004 roku, widząc, że Akademia Bydgoska ma silne poparcie polityczne i sama zdoła przeforsować powstanie uniwersytetu w Bydgoszczy, AM uprzedziła to wydarzenie, łącząc się z pobliskim Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wybrała silniejszego?

Ktoś może powiedzieć, że to wróżenie z fusów, ale na poparcie mojego &8222;przypuszczenia&8221; (a ćwierkały o tym wróble w Bydgoszczy i Toruniu od dawna, stąd &8222;przypuszczenie&8221; w cudzysłowie) pozwolę sobie przytoczyć wypowiedź prof. Marka Gębczyńskiego, rektora Uniwersytetu w Białymstoku, który powiedział mi, że połączenie UwB z białostocką Akademią Medyczną, która jest najstarszą i najsilniejszą jednostką akademicką w tym mieście, byłoby bardzo pożądane. Mówiąc krótko, wciąż myśli się o ewentualnej fuzji tych uczelni (i słusznie), mimo iż wcześniej przez wiele lat AM odmawiała zgody na współtworzenie uniwersytetu w Białymstoku (skądinąd, popierając ideę jego powstania). W Bydgoszczy, po powstaniu uniwersytetu, sytuacja byłaby analogiczna.

Opole i Białystok

Jako pierwszy nowy, a dwunasty w ogóle, w 1994 roku powstał Uniwersytet Opolski. Politechnika Opolska (wówczas jeszcze WSI) nie zamierzała połączyć się z WSP. Zatem, by pokazać, że jednak łączy się kilka uczelni, utworzono Wydział Teologiczny UO z &8222;opolskiej Filii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Seminarium Duchownego w Nysie (gdzie pracowała kadra naukowa dawnego Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie) oraz Instytutu Teologiczno-Pastoralnego w Opolu, istniejącego od 1981 roku&8221; (cytat pochodzi z tekstu prof. S. Niciei, opublikowanego na stronach internetowych UO). Jednak faktycznie nie była to realizacja idei połączenia głównych uczelni miasta.

W chwili utworzenia UO z trudem spełniał kryteria ustalone przez RG. Kilka lat po powstaniu uniwersytetu prof. Stanisław Nicieja, ówczesny rektor i dzisiejszy rektor elekt, mówił mi, jak trudno utrzymać kadrę na poziomie wymaganym przez RG. Uczelnia przez wiele lat balansowała na granicy wymaganych kryteriów. - Ten okres mamy już za sobą - mówi dziś prof. Nicieja. Mój rozmówca zauważa, że kadra kierunków obecnych już w opolskiej WSP rozwijała się głównie przez awans własnych pracowników, zaś nowe kierunki tworzono dzięki kadrze &8222;importowanej&8221;. Niemniej, przez ponad 10 lat rozwój młodego uniwersytetu był wolniejszy niż zakładano.

Dziś UO to sześć wydziałów, siedem uprawnień do doktoryzowania i cztery do habilitowania. Wszystko jest w porządku? Chyba jednak nie, skoro wciąż słyszy się określenie &8222;słaby uniwersytet&8221;. Czy jednak zupełnie źle? Też nie. Zapewne dla Opola, z jego ambicjami (jedyne poważne odstępstwo od projektu nowego podziału administracyjnego kraju i stworzenie odrębnego województwa), powołanie uniwersytetu miało wielkie znaczenie. Warto przy okazji dodać, że mała i słaba WSI w międzyczasie przekształciła się w politechnikę, która ma dziś trzy uprawnienia do doktoryzowania i jedno do habilitowania. Na pytanie, czy gdyby uniwersytet powstał z połączenia obu uczelni, byłby dziś silniejszy niż UO i PO osobno, trudno jednoznacznie odpowiedzieć, a warto by się o takie analizy pokusić.

Uniwersytet w Białymstoku powstał w 1997 roku z przekształcenia Filii Uniwersytetu Warszawskiego. Mimo kilku lat starań i rozmów, inne białostockie uczelnie nie zgodziły się wejść w skład uniwersytetu. UwB w chwili powstania miał 6 wydziałów, 125 samodzielnych pracowników naukowych, w tym 51 tytularnych profesorów. Brakowało mu wówczas nieco uprawnień do nadawania stopni naukowych. Obecnie, po kilku latach istnienia, UwB tworzy 7 wydziałów, uczelnia posiada wymagane uprawnienia, to jest: dwa do habilitowania i osiem do doktoryzowania. Stara się o kolejne. Także w tym wypadku oczekiwania co do tempa rozwoju okazały się mocno zawyżone. Decyzję o utworzeniu uniwersytetu parlament podjął wbrew opinii RG. Prof. Marek Gębczyński, rektor UwB, tak komentuje fakt istnienia niedużego uniwersytetu w Białymstoku: - Nie możemy się ścigać. Nie będziemy ani starsi niż Uniwersytet Jagielloński, ani lepsi niż Uniwersytet Warszawski. Możemy być małym, ale dobrym uniwersytetem.

Warszawa i rzeszów

W 1999 roku przekształcono Akademię Teologii Katolickiej w Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Warszawa stała się drugim (po Lublinie) polskim miastem, w którym istnieją dwa uniwersytety (dziś takich miast jest więcej, dołączyły Łódź i Bydgoszcz). Po zmianie nazwy ATK na UKSW nastąpił szybki rozwój uczelni, a dokładniej - kierunków świeckich. Bardzo dobra, ale nie mogąca znaleźć sobie miejsca w świecie uczelni niepaństwowych Szkoła Nauk Ścisłych, stworzona przez znakomite instytuty PAN-owskie, przekształciła się w wydział UKSW, uzupełniając humanistyczne dotychczas spektrum kierunków kształcenia w tej uczelni o nauki ścisłe i przyrodnicze. To chyba jedyny przykład uczelni niepaństwowej - choć w specyficznym znaczeniu tego słowa, bo powstałej na bazie jednostek PAN - która połączyła się z uczelnią państwową. Kadra z PAN została w ten sposób włączona w nurt kształcenia uniwersyteckiego, co jest z pewnością zjawiskiem pozytywnym. UKSW zdobywa teraz uprawnienia do nadawania stopni naukowych w dyscyplinach przyrodniczych i ścisłych. W podobną stronę, choć w znacznie trudniejszych warunkach rozwija się - blokowany wcześniej przez władze - Katolicki Uniwersytet Lubelski.

W 2001 roku utworzono dwa uniwersytety: Zielonogórski i Rzeszowski (obie ustawy z tego samego dnia). Pierwszy zyskał poparcie RG, drugi nie. W Rzeszowie zdecydowanie wejścia do uniwersytetu odmówiła politechnika. URz. do dziś nie spełnia kryteriów RG w kwestii uprawnień do doktoryzowania i habilitowania - według informacji uzyskanych w CK, ma prawo do doktoryzowania w pięciu dyscyplinach i do habilitowania w jednej - choć wygląda na to, że &8222;na dniach&8221; uzyska nowe prawa w kolejnych trzech dyscyplinach, które pozwolą mu spełnić wymogi formalne bycia uniwersytetem. Dopiero w tym roku uczelnia utworzy kolejne wydziały - przez pierwsze 4 lata, struktura URz. nie została &8222;rozwinięta&8221;.

Przy okazji tworzenia URz. doszło też do precedensu. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej oraz Akademia Rolnicza w Krakowie, których rzeszowskie jednostki weszły w skład nowego uniwersytetu, otrzymały od skarbu państwa &8222;odszkodowanie&8221; za mienie przekazane nowej uczelni. To nieco paradoksalne, że organ państwa (minister edukacji) nie może dysponować majątkiem, który niegdyś dał uczelni, i przekazać go tworzonej przez to państwo nowej jednostce. Zasada autonomii szkół wyższych została w tym wypadku przez uczelnie dość specyficznie zinterpretowana. Ministerstwo dla &8222;świętego spokoju&8221; - tylko tak to mogę rozumieć - zgodziło się na żądanie przyznania rekompensat uczelniom, których zadaniem (finansowanym przecież głównie przez państwo) było właśnie rozwijanie na &8222;obcym&8221; terenie kształcenia wyższego w kierunku budowy nowego uniwersytetu.

Zielona Góra i Olsztyn

Warto zwrócić uwagę na Uniwersytet Zielonogórski. Powstał on z połączenia uczelni pedagogicznej i technicznej. Zamierzano w nim zrealizować koncepcję tak zwanych szkół (taką strukturę nadano początkowo nowej uczelni). Szybko stało się jasne, że teoretyczne koncepcje się nie sprawdziły. - Utrzymanie samodzielności szkół wymagałoby rozbudowy administracji. To było zbyt kosztowne - komentuje prof. Michał Kisielewicz, rektor UZ. Uniwersytet &8222;wrócił&8221; do tradycyjnej struktury wydziałowej. W chwili tworzenia uczelnia miała osiem wydziałów, zgrupowanych w trzech szkołach, prawo do doktoryzowania w sześciu dyscyplinach i habilitowania w dwóch. Dziś może doktoryzować w jedenastu dyscyplinach i habilitować w trzech. Zdaniem rektora Kisielewicza, utworzenie uniwersytetu przyczyniło się do szybkiego uzyskania nowych uprawnień do nadawania stopni naukowych. Najtrudniejszym zadaniem okazało się zbilansowanie kosztów osobowych z dotacją budżetową. Zielonogórska WSP rozwijała kadrę dzięki tak zwanemu dodatkowi zielonogórskiemu, czyli bardzo wysokim dodatkom do pensji samodzielnych pracowników naukowych. Trzeba było je zlikwidować, co nie przyczyniło popularności twórcy i pierwszemu rektorowi uniwersytetu (patrz wyniki wyborów). Zdaniem prof. Kisielewicza, utworzenie UZ miało dobry wpływ na inwestycje w ośrodku akademickim. Udało się zakończyć warte 80 mln zł inwestycje w części technicznej uczelni (przy dotacji z MENiS i MNiI w wysokości ponad 50 mln zł) oraz rozpocząć nowe inwestycje w części humanistycznej (na razie MENiS nie spieszy ze znaczącą pomocą). Najważniejsze było jednak stworzenie dużego ośrodka akademickiego, który stawia sobie znacznie wyższe wymagania. - Nie mam wątpliwości, że w tej chwili znaleźliśmy się w grupie uczelni, które realizują znacznie wyższe - uniwersyteckie standardy - mówi prof. Kisielewicz. Ta wypowiedź bardzo przypomina to, co powiedział kiedyś prof. Andrzej K. Wróblewski: uniwersytet może powstać tam, gdzie zostaje przekroczona masa krytyczna, która pozwala na właściwy rozwój i wysokie standardy.

W momencie tworzenia tylko dwa nowe uniwersytety - UWM i UZ -spełniały kryteria RG oraz standardy, które uznano za niezbędne do utworzenia tego typu uczelni - realizowały ową &8222;masę krytyczną&8221;.

Na koniec zostawiłem sobie Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, mimo że powstał on w 1999 roku. Tu wszystko jest w porządku. Uczelnia od początku spełniała z nawiązką wszystkie formalne i nieformalne kryteria bycia uniwersytetem, stanowiła poważną &8222;masę krytyczną&8221;. Jej rozwój stanowi potwierdzenie teoretycznych założeń tworzenia nowych uniwersytetów. To jedyny naprawdę pozytywny przykład (pominąłbym tu UKSW, jako zjawisko specyficzne). UWM to duża uczelnia, z czternastoma wydziałami, posiadającymi prawo do nadawania doktoratów w piętnastu dyscyplinach i habilitowania w ośmiu (od czasu powstania UWM uzyskał trzy nowe uprawnienia habilitacyjne i dwa do doktoryzowania). Który z pozostałych nowych uniwersytetów choćby zbliża się do tych wielkości?

O tym, że połączenie dyscyplin technicznych, rolniczych, humanistycznych i społecznych było słuszne, świadczą słowa prof. Stanisława Achremczyka, prorektora UWM: - Dzięki wsparciu przyrodniczej części uniwersytetu mogliśmy proporcjonalnie rozwinąć słabszą do niedawna humanistykę. Inaczej też na środowisko olsztyńskie spojrzały MENiS i MNiI. - Uzyskaliśmy duże środki inwestycyjne - potwierdza prof. Achremczyk. - Bez tego wsparcia nie powstałaby biblioteka, humanistyka i centrum kongresowe.

Ambicje bydgoszczy

Państwo ma prawo prowadzić politykę edukacyjną i tworzyć uniwersytety w określonych miastach. Wydaje się zatem, że utworzenie uniwersytetów w Opolu, Zielonej Górze, Rzeszowie, Białymstoku i Olsztynie było uzasadnione z punktu widzenia polityki edukacyjnej i rozwoju kraju, to były białe plamy na mapie kraju. Szkoda jednak, że państwo, dysponując nie tylko możliwością tworzenia ustaw, ale także budżetem, nie wspomogło w sposób zdecydowany rozwoju tych ośrodków. Że nie zdecydowało się na stworzenie uniwersytetów z połączenia uczelni, które przecież nadzoruje. Moim zdaniem, mogło wymóc fuzje uczelni. Proszę zajrzeć do BIP-ów tych wszystkich politechnik i uczelni medycznych, które nie chciały wejść w skład uniwersytetów, chroniąc się za barierą autonomii akademickiej (niektóre z tych uczelni standardy akademickości ledwie spełniały lub nawet nie spełniały). Zauważmy, że te uczelnie, które powstały z pominięciem formalnych i nieformalnych standardów ustalonych na początku lat 90., wciąż są słabe, balansują na granicy uprawnień, które mieć powinny, a ich rozwój jest bardzo wolny. Nie osiągnęły tej &8222;masy krytycznej&8221;, która zapewniłaby im rozwój zupełnie samodzielny.

W przypadku Bydgoszczy, obok ambicji lokalnych środowisk politycznych (w części wywodzących się lub związanych z Akademią Pedagogiczną), dużą rolę odegrały animozje i rywalizacja między tym miastem a sąsiednim Toruniem. Utworzenie Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego nie było posunięciem koniecznym i z pewnością było przedwczesne, choć zapewne prestiżowo Bydgoszcz na nim zyska. Zyskają też studenci, którzy otrzymają dyplomy uniwersyteckie. Interesujące, że parlamentarzyści (m.in. z Akademii Bydgoskiej - jak dobrze mieć &8222;swoich&8221; parlamentarzystów i skuteczny lobbing!) nie skorzystali z możliwości nowej ustawy i nie utworzyli w Bydgoszczy uniwersytetu pedagogicznego. Moim zdaniem, to wyglądałoby znacznie sensowniej.

Prof. Stanisław Nicieja, senator RP, głosował za utworzeniem UKW. - Tak duże miasto ma prawo mieć uniwersytet, tym bardziej że Akademia Bydgoska spełnia wszystkie formalne kryteria. Chcieliśmy być legalistami - mówi. Na pytanie, czy ma świadomość, że Senat UJ wydał negatywną opinię na temat projektu ustawy, i podobnie Rada Główna uznała, że to przedwczesne ze względu na brak wielu kierunków, senator Nicieja odpowiada: - Sprawozdawcy sejmowi przekonywali nas, że wszystkie wymogi są spełnione. Odparli nawet protest prof. Tadeusza Szulca, wiceministra edukacji, który uważał, że należało się wstrzymać z przemianowaniem tej uczelni.

Prof. Szulc, jako zwolennik integracji uczelni, jest zdania, że w wyniku połączenia uczelni w Bydgoszczy powinien powstać duży uniwersytet kujawsko-pomorski. - Parlamentarzyści nie biorą pod uwagę opinii organów rządu. Inicjatywy poselskie kończących się kadencji wprowadziły wiele chaosu w systemie szkolnictwa wyższego - stwierdza.

Czas na refleksję

Warto się przyjrzeć, jak wyglądają nowe uniwersytety na tle innych uczelni. Wezmę tu pod uwagę kryterium uprawnień do nadawania stopni naukowych średnich uniwersytetów (co zdumiewające: nieuwzględniane w rankingach szkół wyższych!). Uniwersytet Mikołaja Kopernika może nadawać doktoraty w 25 dyscyplinach i habilitować w 19 dyscyplinach. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej doktoryzuje w 16 dyscyplinach i habilituje w 14. To znacznie więcej niż UO, URz., UwB, a nawet niż UZ. Tylko UWM, mimo młodego wieku, może się jakoś porównywać ze średnimi uniwersytetami z tradycjami. Warto jednak zauważyć, że nieco starszy Uniwersytet Szczeciński z 9 prawami doktoryzowania i 4 habilitowania wciąż jest pod tym względem słaby i bliższy młodym uniwersytetom niż tym z tradycjami. Także pierwszy uniwersytet &8222;przymiotnikowy&8221; - Uniwersytet Medyczny w Łodzi - mimo ograniczonego do kilku dyscyplin zakresu badań i dydaktyki, ze swymi 10 prawami do doktoryzowania i 7 do habilitowania, znacząco wyprzedza pozostałe młode uniwersytety. Wyprzedza je także wiele akademii medycznych, rolniczych i politechnik.

Te dane każą jeszcze raz zastanowić się nad sensem, a przynajmniej sposobem tworzenia nowych, małych uniwersytetów. Warto, być może, zastanowić się, czym jest, a czym być powinna autonomia akademicka. Warto też zapewnić państwu - w tym wypadku ministrowi edukacji - skuteczne narzędzia realizacji polityki edukacyjnej.