Miłośniczka Syberii

Maria Antonina Czaplicka (1884-1921) Etnolog, pierwsza kobieta antropolog, która zdobyła miano naukowca. Badaczka ludów Syberii. Autorka licznych artykułów i książek, m.in.: Aboriginal Siberia a study in social anthropology, The Turks of Central Asia in history and at the present day. Wykładowczyni w uniwersytetach: oxfordzkim, londyńskim i bristolskim. Laureatka nagrody Murchisona, przyznawanej przez Royal Geographical Society.

Maria Antonina Czaplicka, córka Feliksa Lubicz-Czaplickiego i Zofii Zawiszy, urodziła się w 1884 r. w Warszawie. Tam w 1902 ukończyła słynną szkołę Anny Jaśnieńskiej. Przez kolejne lata pobierała nauki pod kierunkiem M. Szyc, by w 1906 zdać egzamin nauczycielski w Gimnazjum Nikołajewskim w Lipawie.

Fascynowała ją geografia. Duży wpływ wywarł na nią Wacław Nałkowski, jej wykładowca w Uniwersytecie Latającym. Nieobca była jej też fizyka. Poznawała ją pod okiem Stefana Kalinowskiego. W latach 1906-09 uczęszczała na kurs nauk przyrodniczych prowadzony przez Towarzystwo Kursów Naukowych w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie. Swoją aktywnością zadziwiała wszystkich, m.in. uczyła ubogie dzieci na tajnych kompletach, związała się z Uniwersytetem dla Wszystkich, a także napisała powieść dla młodzieży. Przyjaźniła się wtedy m.in. z Zofią Nałkowską, Władysławem Orkanem i Janem Rembowskim - autorem jej znakomitego portretu.

W 1910 do Anglii przybyło dwoje młodych Polaków: Maria Czaplicka i Bronisław Malinowski. Byli równolatkami, pasjonowali się badaniami antropologicznymi. Obydwoje sięgnęli szczytów, choć o Marii niewiele osób dziś pamięta. Być może wpłynął na to rozwój wydarzeń politycznych. Czaplicka poświęciła się głównie badaniom ludów tubylczych Syberii. Po 1917 r. naukowcy zachodni nie mogli kontynuować tam badań, a zatem punkt zainteresowań przesunięty został w inne rejony świata.

Czaplicka wyjechała do Londynu dzięki stypendium z Kasy im. Mianowskiego. Studiowała w Bedford Women`s College, wchodzącym w skład Uniwersytetu Londyńskiego. Wkrótce poznała Charlesa G. Seligmana, pod kierunkiem którego studiowała etnologię w London School of Economics. To właśnie on zaproponował, by Czaplicka podjęła studia w Oxfordzie. Tam, pod opieką R.R. Maretta, uzyskała w 1912 Diploma in Anthropology.

Początkowe prace, mimo że miały charakter czysto teoretyczny, przyniosły młodej Polce spory rozgłos. Czaplicka sięgnęła bowiem do nieznanych w Anglii źródeł rosyjskich, niemieckich, francuskich i polskich. W swojej książce Aboriginal Siberia (1914) odwołała się m.in. do prac Bronisława Piłsudskiego i Wacława Sieroszewskiego. W ten sposób mogła przedstawić pierwszy rzetelny przegląd stanowisk badaczy europejskich o ludach Syberii. Tę książkę angielscy badacze ocenili wysoko. Jak podaje Witold Armon, w tym samym roku w Oxfordzie wydano pracę Shamanism and Sex, w której Czaplicka śmiało podniosła kwestie płci, życia erotycznego wśród ludów Syberii. Cenzura nie dopuściła jednak tej publikacji do szerszego obiegu i z czasem słuch o niej zaginął, nawet wśród naukowców.

Za namową Maretta w 1914 r. Czaplicka podjęła się zorganizowania ekspedycji na Syberię. Udział w niej wzięły głównie panie: Dora Curtis, malarka, i Maud Haviland, ornitolog. Jedyny mężczyzna, Amerykanin Henry Usher Hall z Muzeum Uniwersytetu Pennsylvania, był antropologiem. Czaplicka wybrała rejony mało zbadane - nad Jenisejem w środkowopółnocnej Syberii. Wraz z Hallem pozostała tam ponad rok. W drodze powrotnej odwiedziła rodzinną Warszawę. Bardzo interesowała się losami rodaków, mimo iż wiedziała, że badania ludów Syberii nie przyniosą jej sławy w kraju. Większości Polaków Syberia kojarzyła się z cierpieniem, wygnaniem i śmiercią pokoleń walczących o niepodległość ojczyzny.

Do Londynu Czaplicka wróciła we wrześniu 1915. Opublikowała wspomnienia My Syberian Year, wygłosiła mnóstwo odczytów, zebrane zaś eksponaty przekazała do Pitt Rivers Museum w Oxfordzie oraz Pennsylvania University Museum.

W latach 1916-19 wykładała etnologię w Oxfordzie. W tym też czasie bardzo zaangażowała się w sprawy Polski. W 1920 odbyła dwie ważne podróże: do Warszawy i do USA. Po powrocie została wykładowcą antropologii w University of Bristol w zachodniej Anglii.

27 maja 1921 Maria Czaplicka popełniła samobójstwo. Oficjalnie podano, iż zmarła z powodu niewydolności serca. Jak było naprawdę? Bristolski uniwersytet nie przedłużył z nią umowy o pracę, a Czaplicka miała spore długi, za co mogła pójść do więzienia. Jej starania o pracę w Polsce zakończyły się fiaskiem. Najprawdopodobniej kochała Henry.ego Halla. Ten zaś po powrocie do USA zaręczył się i tuż przed śmiercią Marii ożenił. Wiadomo, że wszystkie notatki terenowe z wyprawy na Syberię zostały jemu przekazane. Miał dokończyć ich opracowanie i opublikować je. Ku zdumieniu zainteresowanych naukowym spadkiem, żaden dokument Marii Czaplickiej nie pozostał w dokumentach Halla. Na szczęście, zachowała się pamięć o pierwszej kobiecie, która nie zawahała się zrealizować swoich śmiałych zamierzeń.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną