Rok 1905 to na ziemiach polskich czas walki o wyzwolenie narodowe, a take wyzwolenie spoeczne – jednak nie, jak goszono, rewolucyjno−socjalistyczne, a obywatelskie. Aktywno prospoeczna, dziaalno stowarzysze i fundacji formowaa, take na terenie nauki, nowy paradygmat dziaa zorganizowanych. Spoecznym inicjatywom ujawnianym przez poszczeglne rodowiska – a nie, jak goszono, klasy spoeczne – sprzyjay realia geopolityczne i militarne na forum midzynarodowym.
Szanse te wyzyskao „pokolenie Szkoy Gwnej”. Jak ustali Stanisaw Fita, obchody 40−lecia uruchomienia Szkoy Gwnej w Warszawie uwieczy zjazd absolwentw 6 czerwca 1903 roku. Zgaszano nie tylko postulat odrodzenia uniwersytetu polskiego, umocnienia funduszy Kasy im. Jzefa Mianowskiego, kontynuacji Sownika jzyka polskiego, ale i konsolidacji rodowiska twrcw kultury narodowej. W tym celu rozprowadzono wrd absolwentw Szkoy Gwnej kwestionariusz. Od grona okoo 1200 osb uzyskano poow odpowiedzi – i tylu respondentw wzio udzia w jubileuszowym zjedzie. Pytano o dat i miejsce urodzenia, o czas ukoczenia szkoy i uczelni, o dalsze ksztacenie, uzyskane stopnie naukowe, odznaczenia, zajcia, stanowiska, a take o publikacje. Materiay te po czci publikowano w Ksidze pamitkowej Zjazdu, wydanej w Warszawie w 1905 roku.
Najbardziej znaczc prb samookrelenia i konsolidacji rodowisk twrczych sta si wydany w tym samym czasie „Rocznik Naukowo−Literacko−Artystyczny (encyklopedyczny) na rok 1905”, zredagowany w wydawnictwie Wadysawa Okrta, a drukowany przez „Gazet Handlow” w Warszawie. Na blisko 4000 „zaprosze o nadesanie yciorysw” wydawcy otrzymali jedn czwart odpowiedzi. Ten i nastpne – planowane bezskutecznie – roczniki miay obejmowa „w penym systemacie dane encyklopedyczne o wspczesnych przedstawicielach polskiej nauki, literatury i sztuki”. Pozytywistyczne zainteresowanie yjcym pokoleniem twrcw stanowio novum – tradycja bowiem nakazywaa czeka z nobilitacj na mier, podobnie z ocenami. Znakiem czasu byo te amanie granic zaborowych – zbierano i podawano dane niezalenie od oficjalnej proweniencji pastwowej, klucz miejscowoci by alfabetyczny. Cho „Rocznik 1905” zdominoway dane biograficzne, doceniono ju zjawisko instytucjonalizacji twrczoci – dodatkiem byy dane o polskich archiwach, bibliotekach, muzeach (dopenione wiadomociami o indywidualnych zbiorach i zbieraczach), dane o ksigarniach, wydawcach i antykwariatach oraz biurach dziennikw i ogosze, a take tytuach prasowych. Podano te – wraz z personaliami – list teatrw i szk artystycznych.
rodowisko akademickie byo nadal postrzegane jako wsplnota profesorw, studentw i absolwentw, ale bez podziau na orodki czy uczelnie. Bya to wic wsplnota w diasporze. Nie zaznaczano w „Roczniku” granic tego rodowiska – ludzie nauki wystpowali we wsplnej kategorii posugujcych si pirem z pisarzami i dziennikarzami. Alfabetycznie porzdkowano te pozostae trzy kategorie: architektw, malarzy i rzebiarzy, osobno muzykw i podobnie osobno – ludzi teatru i opery. Pomijano dane o rodzinie, pochodzeniu spoecznym czy narodowociowym, o wyznaniu. Nobilitowano poprzez dane o publikacjach i dzieach artystycznych. Na koniec figurowa adres domowy, przy braku odpowiedzi na ankiet czsto jedynie przybliony.
Takie inicjatywy nie miay tylko wymiaru informacyjnego – og twrcw polskiej kultury ujrza si w rodowiskowym i narodowym wymiarze.