Suwerenność to większa odpowiedzialność

Dr hab. Zbigniew Marciniak (ur. 1952) jest matematykiem. Ukończył studia na Wydziale Matematyki UW, gdzie następnie podjął pracę na stanowisku asystenta. W latach 1980-82 przebywał na stypendium w Virginia Polytechnic Institute and State University, w którym uzyskał stopień doktora. Habilitacja - 1997. Od 1999 pełni funkcję dyrektora Instytutu Matematyki UW. Badania naukowe łączy z popularyzacją matematyki. Od ponad 20 lat działa w Krajowym Funduszu na rzecz Dzieci. Jest członkiem jury polskich eliminacji Konkursu Młodych Naukowców UE, wiceprzewodniczącym Komitetu Głównego Olimpiady Matematycznej oraz międzynarodowym ekspertem badań osiągnięć uczniowskich PISA. Od czerwca br. przewodniczący PKA.

Obecna kadencja Państwowej Komisji Akredytacyjnej rozpoczęła się w styczniu tego roku. Pan swoją funkcję objął 18 czerwca. Dlaczego nie stało się to na początku kadencji?

- Kierujący pracami PKA od początku jej istnienia prof. Andrzej Jamiołkowski został w marcu bieżącego roku, czyli już w trakcie obecnej drugiej kadencji Komisji, wybrany rektorem Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, stąd konieczność mianowania przez ministra edukacji nowego przewodniczącego Komisji w trakcie kadencji.

Czy miał Pan przed przyjściem do PKA jakieś wcześniejsze doświadczenia związane z akredytacją i oceną jakości?

- Szerszych doświadczeń w tego rodzaju działalności nie miałem, ale od dawna śledziłem dyskusje i prace w sprawach akredytacyjnych, na przykład dorobek Uniwersyteckiej Komisji Akredytacyjnej. Znam też akredytację od strony praktycznej, ponieważ w Instytucie Matematyki Uniwersytetu Warszawskiego, którego byłem dyrektorem, odpowiadałem za akredytację kierunku matematyka, przeprowadzaną właśnie przez PKA.

Jaki jest bilans otwarcia, z którym rozpoczyna Pan pełnienie swej funkcji? Ile jednostek udało się do tej pory ocenić?

- Państwowa Komisja Akredytacyjna rozpoczęła pracę 1 stycznia 2002 roku. Zadania, jakie zostały przed nią postawione - wizytacja i ocena wszystkich kierunków we wszystkich uczelniach państwowych i niepaństwowych, zważywszy na ich liczbę - blisko 430 uczelni i 105 kierunków - a także opiniowanie nowych wniosków o tworzenie kierunków i jednostek oraz innych aktów prawnych dotyczących szkolnictwa wyższego, są ogromne. Oceniając realnie ich skalę, założyliśmy, że ocenę jednostek uda się przeprowadzić w ciągu pięciu lat. Przez prawie już cztery lata działalności PKA przeprowadziła ponad tysiąc trzysta wizytacji zakończonych oceną. Na ponad sto ocenianych kierunków zakończona została już ocena czterdziestu jeden, ocena trzydziestu dwóch trwa, a dwadzieścia siedem będzie akredytowanych w najbliższej przyszłości.

Działalność komisji państwowych oceniających jakość kształcenia jest czymś nowym nie tylko na gruncie polskim, ale także w wielu krajach europejskich. Najprawdopodobniej nasze działania są aktualnie największym tego typu przedsięwzięciem w Europie, ponieważ mamy tak znaczną liczbę uczelni i kierunków.

Jakie kierunki będą akredytowane w najbliższym czasie?

- Chcemy w perspektywie pięciu lat, o których mówiłem, zamknąć listę wszystkich ocenionych kierunków, a więc te, których jeszcze nie objęła akredytacja, mogą się w najbliższym czasie spodziewać naszej wizyty. Oczywiście, system zmienia się dynamicznie, a więc pojawiają się nowe uczelnie i nowe jednostki kształcące na kierunkach, które już były akredytowane. Wtedy, jeśli mają one już pierwszych absolwentów, również obejmujemy je oceną.

Czy obowiązujące od 1 września nowe „Prawo o szkolnictwie wyższym” zmienia w istotny sposób kwestie związane z działalnością Komisji?

- Ustawa wprowadziła rzecz bardzo dla nas ważną, mianowicie uniezależniła nas od struktury ministerstwa. Do tej pory biuro Komisji było częścią Ministerstwa Edukacji. Ustawa uczyniła z niego niezależną jednostkę budżetową. Daje to niezależność, co jest jednym z podstawowych atrybutów instytucji akredytacyjnych oraz oddala podejrzenie, że pracownicy biura mogliby ulegać jakimś sugestiom czy naciskom.

Ile osób pracuje w Komisji?

- PKA to obecnie dziesięć zespołów kierunkowych, w których pracuje blisko sześćdziesiąt osób. Komisja jest obsługiwana przez szesnastoosobowe biuro.

A jakim budżetem Państwo dysponują?

- Nasz roczny budżet to około pięciu milionów złotych. Mieszczą się tu koszty związane z oceną jakości kształcenia, a więc koszty wizytacji i opinii dotyczących wniosków składanych do PKA, honoraria członków Komisji oraz wynagrodzenia pracowników biura. Mogę chyba powiedzieć, że to niewiele, bo przy ogromie zadań, jakie przed nami stoją, to zaledwie ułamek promila budżetu całego szkolnictwa wyższego.

Nowa ustawa jeszcze silniej niż dotychczas akcentuje suwerenność opinii Komisji. Na przykład w przypadku negatywnej oceny kierunku w określonej uczelni, minister nie tyle kieruje się opinią PKA, ile zobowiązany jest do określonych działań związanych z likwidacją tego kierunku, czyli de facto decyduje PKA.

- Nakłada to na nas jeszcze większą odpowiedzialność, ponieważ zdajemy sobie sprawę ze skutków społecznych tych negatywnych opinii, zwłaszcza dla studentów. Dlatego, jeśli widzimy, że na danym kierunku jest szereg braków i niedociągnięć, ale oceniamy, że to da się poprawić i widzimy, że uczelnia podejmuje wiarygodne działania zmierzające do zmiany sytuacji, wystawiamy ocenę warunkową i dajemy rok na jej naprawę. W zdecydowanej większości przypadków daje to pozytywne efekty.

Nowa ustawa dała też uczelniom, zwłaszcza dużym, tak zwanym autonomicznym, znacznie więcej swobody w kwestiach kształcenia i mogą one teraz samodzielnie podejmować decyzje.

- W wielu sytuacjach, w których uczelnie musiałyby do tej pory uzyskiwać zgodę ministra edukacji i opinię Komisji, na przykład przy podejmowaniu kształcenia na nowych kierunkach czy tworzeniu ośrodków zamiejscowych - jeśli mają dostatecznie duży potencjał, a uprawnienia te nie są zbyt wygórowane, bo już dwa uprawnienia do doktoryzowania dają pewne przywileje - mogą teraz decyzje te podejmować samodzielnie.

Warto zaznaczyć, że sama ustawa przesądza tylko o głównych kierunkach zmian. Wiele zależy od rozporządzeń ministra w sprawie warunków kształcenia, na które czekamy. Chodzi tu zwłaszcza o trzy rozporządzenia: listę kierunków, z uwzględnieniem, czy są to studia jednolite, czy dwustopniowe, standardy kształcenia na poszczególnych kierunkach i opis warunków, jakie muszą spełniać uczelnie, by prowadzić kierunek, na przykład minima kadrowe. Dopiero te szczegółowe regulacje wprowadzą nowe zasady w życie.

Ustawa definiuje, że standard to zbiór reguł kształcenia, a nie lista przedmiotów i siatka godzin. Stawia to przed Komisją trudniejsze zadanie, bo to zespół wizytujący będzie musiał określić, czy uczelnia tak sformułowane standardy spełnia. A z drugiej strony daje większe pole do kontrowersji przy ocenie.

- Choć wydaje się z pozoru, że byłoby nam potencjalnie łatwiej działać, gdybyśmy mieli do dyspozycji sztywną listę przedmiotów i siatkę godzin, to tak nie jest. Nie jest przecież ważne, który fragment treści jest zawarty w jakim przedmiocie, tylko co zostaje w głowach absolwentów. Z tego punktu widzenia bardzo ważna jest na przykład ocena poziomu prac licencjackich i magisterskich, bo pokazują one, ile wiedzy przyswoił sobie student. To jest prawdziwe lustro, w którym przegląda się jego wiedza. Jeśli w sylwetce absolwenta jest określony blok jakichś umiejętności, musi to znaleźć odbicie w ramowych treściach kształcenia. Ważne są też inne wyznaczniki procesu kształcenia. Jeśli pewnych treści należy nauczać w laboratorium, fakt ten musi być ujęty w standardzie kształcenia. I mam nadzieję, że takie zapisy znajdą się w standardach, tak aby nie mogli nam się wymknąć ci, którzy udają, że uczą dobrze. O wiele taniej jest przeprowadzić wykład teoretyczny niż uczyć w kosztochłonnym laboratorium, ale wiadomo, że odbywa się to ze szkodą dla faktycznej wiedzy. Póki co, mamy dla tego zapisu ustawowego vacatio legis i przez rok obowiązują jeszcze dotychczasowe rozwiązania.

W wyniku oceny jednostki Komisja przyznaje cztery oceny: wyróżniającą, pozytywną, warunkową i negatywną. Było ich po trzech latach pracy odpowiednio 2, 76, 18 i 4 procent. Oznacza to zatem, że mamy łącznie 22 procent ocen warunkowych i negatywnych - na ponad jednej piątej kierunków kształcimy zatem źle albo wręcz bardzo źle i trzeba kierunek zamknąć.

- To, niestety, potwierdza tylko opinie, że mieliśmy w systemie wiele wypaczeń i że akredytacja jest konieczna. Zjawisk negatywnych jest jednak coraz mniej.

Z kolei ocen wyróżniających mamy tylko 2 procent. W przełożeniu na liczby bezwzględne to dwadzieścia jednostek. Bardzo niewiele.

- Oceny wyróżniające nadajemy dopiero po dokonaniu przeglądu całego kierunku i nie na wszystkich kierunkach, na których zakończono ocenę, takie przyznanie ocen wyróżniających już nastąpiło. Dwadzieścia ocen wyróżniających to rzeczywiście nie jest wiele, ale chcemy, by one były rzeczywiście wskazaniem najlepszych - tych naprawdę wyróżniających się. Co wcale nie znaczy, że wśród jednostek, które zostały ocenione jako dobre, nie ma takich, które kształcą bardzo solidnie.

Rozumiem, że widzi Pan konieczność działania zarówno komisji państwowej, jak i komisji środowiskowych. Przez ostatnie lata takiej klarownej wizji współdziałania nie było. Do tego stopnia, że zaczęły się pojawiać głosy, czy wobec działalności PKA działanie środowiskowych komisji akredytacyjnych w ogóle jest potrzebne.

- Na pewno jest potrzebny przejrzysty i spójny system oceniania jakości kształcenia w poszczególnych jednostkach prowadzących nauczanie. Na taki spójny system powinny się, moim zdaniem, składać zarówno wewnętrzne systemy oceny, jak i działania komisji państwowej oraz komisji środowiskowych. Póki co, są to działania i oceny niezależne, co czasem jest niezrozumiałe dla środowiska. Planujemy zorganizowanie spotkania z przedstawicielami komisji środowiskowych, na którym postaramy się wypracować spójną, uzupełniającą siękoncepcję współpracy i odpowiednie narzędzia pomiarowe.

Ale zarówno komisja państwowa, jak i środowiskowe chcą wskazywać najlepszych.

- Musimy jasno określić, jakie warunki trzeba spełnić, żeby być wyróżnionym. Jestem przekonany, że we współdziałaniu z komisjami środowiskowymi uda nam się wypracować klarowne kryteria wskazywania najlepszych kierunków studiów w Polsce. Warto też zaakcentować, że choć nasza Komisja ma w nazwie słowo „państwowa”, to de facto też jest środowiskowa, bo jej członkowie nie są urzędnikami, ale uczonymi - przedstawicielami środowiska. Choć mianował ich minister edukacji, to wytypowały senaty uczelni i inne reprezentacje środowiska. Chciałbym, aby nasze wizytacje, choć - co wiem z własnego doświadczenia - przyjmowane są czasem przez uczelnie jako swego rodzaju egzamin i dopust boży, były traktowane jako okazja do uzyskania życzliwej konsultacji. Są na to liczne przykłady. Zdarza się, że po naszych wizytach dostajemy listy od kierowników tych jednostek, a więc najczęściej dziekanów, że przyjazd Komisji pozwolił im spojrzeć inaczej na swój wydział i wiele rzeczy naprawdę poprawić.

Uczelnie, które otrzymały od PKA ocenę wyróżniającą mogą też liczyć na pewną gratyfikację pieniężną.

- Nowa ustawa usankcjonowała wcześniejszą praktykę, iż minister może takim jednostkom zwiększyć dofinansowanie o pół procentu. To z pozoru niewiele, ale w praktyce mogą to być kwoty rzędu kilkudziesięciu tysięcy złotych, a więc znaczne.

Czy nowe „Prawo o szkolnictwie wyższym” przynosi konkretne rozwiązania sprzyjające jakości kształcenia?

- Nowa ustawa daje kilka instrumentów, które będą miały, moim zdaniem, duże znaczenie. Przede wszystkim ogranicza wieloetatowość, pozwalając na pracę tylko na dwóch etatach i pozostawiając rektorowi ewentualną zgodę na dodatkowe zatrudnienie. To, oczywiście, stworzy warunki do częstszego kontaktu nauczycieli akademickich ze studentami. Ustawa obliguje też uczelnie do budowania wewnętrznych systemów zapewniania jakości i wprowadza ocenę ankietową zajęć. To tylko przykłady instrumentów, które z pewnością przyczynią się do poprawy jakości. Chciałbym, aby z czasem działanie PKA mogło przenieść nacisk z obecnej oceny samej jednostki na ocenę wewnętrznego systemu oceny jakości. Na przykład zamiast czytać wylosowane prace magisterskie, wolelibyśmy analizować protokoły z pracy uczelnianej komisji, która analizuje je systematycznie.

PKA powinna oceniać wszystkie uczelnie. Tymczasem w uczelniach zawodowych - w starym rozumieniu tego słowa, to znaczy kształcących na poziomie licencjatu - i publicznych, i niepublicznych, kształcenie odbywało się na specjalnościach, a nie na kierunkach.

- Rzeczywiście, ocena w tych uczelniach była do pewnego momentu zawieszona, ale rok temu miały one obowiązek przypisania specjalności do określonych kierunków i teraz podlegają normalnej ocenie.

Wśród zadań Komisji jest też opiniowanie wniosków o utworzenie nowych kierunków i nowych uczelni. Czy tych wniosków jest nadal tak dużo?

- Mamy jeszcze trochę takich wniosków, ale ich ilość jest zdecydowanie mniejsza niż rok czy dwa temu. Daje powoli o sobie znać niż demograficzny i nasycenie rynku ofertami kształcenia, a także ograniczenia kadrowe. W końcu ilość specjalistów potrzebnych dla prowadzenia kierunku jest w Polsce ograniczona, a nasze działania likwidują istniejącą tu i ówdzie fikcję.

Skoro wizyty Komisji odbywają się raz na cztery-pięć lat, to czy nie obawia się Pan, że chwilę po wyjeździe Komisji na przykład te minima kadrowe czy inne wskaźniki i proporcje już nie będą przestrzegane?

- Niestety, zdarza się, że na krótko przed przyjazdem Komisji uczelnia zatrudnia nowego pracownika i tym samym spełnia wymagania kadrowe. Czy on tam będzie pracował pół roku po zakończeniu oceny, tego już nie jestem pewien. Chciałbym, żeby przy zatrudnianiu pracowników obowiązywały takie reguły, jak na przykład w piłce nożnej, gdzie jest tak zwane okno transferowe, czyli krótki okres, w którym można zmieniać barwy klubowe, a następnie przez kolejny sezon zawodnik musi grać w danym klubie. W uczelniach mógłby być to okres wakacji. Ale są też mechanizmy, które mają regulować te kwestie. Jeśli dany kierunek traci minimum kadrowe, to uczelnia ma obowiązek powiadomić o tym Ministerstwo Edukacji. Okres pięcioletni oznacza, że kolejnej oceny można się spodziewać za pięć lat, ale to absolutnie nie znaczy, że nie może się ona odbyć wcześniej. Jeśli nabierzemy przekonania, że gdzieś dzieje się coś niedobrego, uczelnia może być pewna, że Komisja tam zawita. O taką ocenę może nas też poprosić minister edukacji, jeśli do niego dotrą niepokojące sygnały.

Przy wizytacjach zespołów oceniających z PKA słyszy się czasem opinię, że w skład takiego zespołu wchodzą osoby, których specjalizacja nie do końca pokrywa się z ocenianą, a tym samym - jego członkowie nie są najlepszymi specjalistami.

- W zespołach wizytujących przewodniczącym jest zawsze członek Komisji i tu prosta arytmetyka pokazuje, że nie zawsze może on reprezentować kierunek, który kontroluje, bo kierunków mamy sto pięć, a członków Komisji tylko siedemdziesięciu. Natomiast członkami zespołu wizytującego są eksperci możliwie najlepsi i najbliżsi kierunkowi ocenianemu.

Instancją odwoławczą od decyzji Komisji jest Prezydium, które wcześniej podejmowało decyzje jako pierwsza instancja. Czy to jest w zgodzie z regułą, że powinny być to jednak osobne zespoły?

- Pierwszą ocenę formułuje Zespół do spraw odpowiedniej grupy kierunków studiów, a decyzję podejmuje w głosowaniu Prezydium. W przypadku odwołania, po uzupełnieniu informacji, odbywa się posiedzenie wspólne Prezydium i Zespołu, więc nie jest to dokładnie to samo ciało.

Czy, Pana zdaniem, w ciągu tych ostatnich kilku lat następuje znacząca zmiana w jakości studiów?

- Myślę, że zdecydowanie tak. Na skutek naszych działań, ale także komisji środowiskowych, Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego, Ministerstwa Edukacji i innych instytucji, przypadki, kiedy liczba prowadzonych przez jednego promotora prac licencjackich czy magistranckich wynosiła kilkadziesiąt, a liczba godzin na studiach zaocznych, wynikająca z podzielenia minimum przez liczbę zjazdów, wynosiła kilkanaście dziennie, odchodzą w przeszłość. Pierwszy ruch w stronę jakości - likwidowanie ewidentnych nadużyć - został wykonany. Dalsza poprawa jakości wymaga konsekwentnego budowania wewnętrznych systemów zapewniania jakości, o których tu mówiliśmy, oraz współdziałania Ministerstwa Edukacji, PKA, środowiskowych komisji akredytacyjnych i innych instytucji działających w obszarze szkolnictwa wyższego.

Rozmawiał Andrzej Świć