Co dalej z akredytacją środowiskową?

Kwestie zapewniania standardów jakości kształcenia poprzez stosowne procedury akredytacyjne zostały zauważone w Deklaracji Bolońskiej, jednak prace nad stworzeniem jednego europejskiego systemu zapewniania jakości nabrały przyspieszenia po spotkaniu ministrów reprezentujących kraje uczestniczące w Procesie Bolońskim w Berlinie w 2003 roku. Postanowiono tam mianowicie zwrócić się do European Network for Quality Assurance in Higher Education (ENQA) we współpracy z European University Association (EUA), European Association of Institutions in Higher Education (EURASHE) oraz National Unions of Students in Europe (ESiB) - nazwanej później „Grupą E4” - o opracowanie uzgodnionych standardów, procedur i zaleceń dotyczących zapewniania jakości oraz o opracowanie odpowiedniego systemu peer review dla organizacji czy instytucji zapewniania jakości i/lub organizacji oraz instytucji akredytujących (por. „Standards and Guidelines for Quality Assurance In the European Higher Education Area”, ENQA, Helsinki, 2005).

Dyskusja na temat standardów zapewniania jakości została umiejscowiona w szerszym kontekście dyskusji na temat znaczenia koncepcji „gospodarki opartej na wiedzy” w zwiększaniu konkurencyjności Zjednoczonej Europy wobec pozostałych regionów świata, a także roli edukacji wyższej w realizacji Strategii Lizbońskiej. W dyskusji tej zgodnie uważa się, że podnoszenie jakości kształcenia wyższego jest niezbędne dla zwiększania atrakcyjności oferty edukacyjnej Europejskiego Obszaru Edukacji Wyższej (EOEW) i że zapewnianie jakości musi stać się podstawowym elementem systemu EOEW. Budowany w ramach procesu bolońskiego Europejski Obszar Edukacji Wyższej wymaga, aby również standardy i procedury zapewniania jakości podlegały ogólnoeuropejskiej harmonizacji. Potrzebna jest zatem budowa wspólnych ram dla standardów jakościowych wewnątrz EOEW, ujednolicenie standardów i procedur, a także stworzenie europejskiej sieci instytucji akredytujących.

Główne cele budowy wspólnych standardów, to: wspieranie instytucji edukacji wyższej w ich wysiłkach w realizacji misji edukacyjnej oraz działaniach na rzecz ich intelektualnego ożywienia; pomoc instytucjom edukacji wyższej w budowaniu ich własnej kultury zapewniania jakości; podwyższenie stopnia poinformowania wszystkich uczestników systemu edukacji wyższej o procesie edukacji i jego efektach, a przez to zwiększenie oczekiwań wobec tego systemu.

Jak zatem widać, w założeniach wspólnych standardów mieszczą się trzy ważne elementy. Działania na rzecz zapewniania jakości mają, po pierwsze, ożywiać uczelnie w wypełnianiu ich zobowiązań edukacyjnych, po drugie, nie narzucać jednakowych rozwiązań dotyczących procesu podwyższania jakości wewnątrz pojedynczych instytucji i, po trzecie, zwiększać świadomość interesariuszy edukacji wyższej w kwestiach jakości kształcenia.

Odpowiedzialność i wsparcie

Główną zasadą leżącą u podstaw budowania europejskich ram standardów jakości kształcenia wyższego jest przede wszystkim dbałość o interesy wszystkich uczestników czy też interesariuszy edukacji wyższej w EOEW (studentów, kadry nauczającej, pracodawców, otoczenia społecznego i gospodarczego uczelni) poprzez wysoką jakość edukacji. Równocześnie jednak spełnione muszą być dwie inne zasady, a mianowicie: przestrzeganie autonomii uczelni z równoczesnym uwzględnieniem jej odpowiedzialności oraz zbudowanie takich procedur zewnętrznej oceny jakości, które nie obciążają zbędnie ocenianych instytucji.

Fundamentalnym założeniem budowy wspólnych standardów jakości EOEW jest to, że odpowiedzialność za jakość edukacji spoczywa przede wszystkim na uczelniach, wspólne zaś reguły procedur zapewniania jakości w EOEW mają wspierać budowanie „kultury jakości” w instytucjach edukacji wyższej i rozumienie tej kultury w ich otoczeniu. W formułowaniu standardów konieczne jest uwzględnienie ochrony interesów społecznych, a sam proces zapewniania jakości powinien służyć poszerzaniu pola społecznej odpowiedzialności uczelni. Poprawa jakości programów akademickich ma przy tym służyć wszystkim beneficjantom edukacji wyższej, w całym EOEW, nie tylko wybranym ich grupom. Inaczej mówiąc, standardy jakościowe definiowane dla EOEW mają objąć całą, także masową, edukację wyższą, a nie być narzędziem tworzenia elitarnych instytucji.

Standardy jakości kształcenia w EOEW mają nie tylko zwiększać odpowiedzialność uczelni, ale także wspierać je w rozwoju, przede wszystkim przez wspieranie ich działań mających na celu pozyskiwanie funduszy, zarówno publicznych, jak i prywatnych. Przyjmuje się też, że europejskie standardy i procedury zapewniania jakości powinny być budowane tak, aby w żadnym przypadku nie prowadziły do ograniczenia innowacyjności uczelni ani też do zaniku różnorodności oferty programowej szkół wyższych. Także przyszłe europejskie struktury organizacyjne dotyczące zapewniania jakości w EOEW powinny być sprawne i efektywne, a kryteria ocen jakości - zrozumiałe i przejrzyste.

Akademicki znak jakości

Szczególną rolę w procedurach zapewniania jakości w EOEW przyznano instytucjom/agencjom dokonującym zewnętrznej oceny jakości, a za ich główne cele uznano (por.: „Standards and guidelines...”): gwarantowanie spełniania standardów akademickich krajowego systemu edukacji wyższej, akredytację programów i/lub instytucji, ochronę „użytkownika”, dostarczenie (publiczne) niezależnie zweryfikowanej informacji o programach lub instytucjach, wspieranie poprawy jakości.

Aktywność agencji dokonujących zewnętrznej oceny jakości ma uwzględniać prawne, społeczne i kulturowe wymogi legislacji i otoczenia, w ramach których działają.

Krajowe instytucje akredytacyjne mają w przyszłości tworzyć europejską sieć instytucji - o kryteriach przynależności do takiej sieci powiem w dalszej części artykułu.

Jak powszechnie wiadomo, podstawowe cechy charakterystyczne akredytacji środowiskowej, to: dobrowolność, swobodny wybór instytucji dokonującej oceny zewnętrznej, niezależność instytucji oceniających od administracji państwowej, brak sankcji wynikających z nieotrzymania akredytacji, środowiskowa akceptacja standardów i procedur akredytacyjnych. Zasadniczą rolę w środowiskowych systemach zewnętrznej oceny jakości odgrywa peer review, który jest częstokroć uważany za podstawowy środek w osiąganiu transparentności i porównywalności ocen jakości kształcenia.

Akredytacja środowiskowa przyznaje programowi/uczelni akademicki „znak jakości”, nie tylko zaś potwierdza wypełnianie minimalnych standardów, niezbędnych do posiadania uprawnień do nadawania dyplomów szkoły wyższej, co ma miejsce w przypadku tzw. akredytacji koncesjonującej, a więc obowiązkowej i państwowej. Należy zaznaczyć, że z punktu widzenia ogólnych założeń, celów i kryteriów nie ma zasadniczych różnic pomiędzy oboma rodzajami akredytacji, nie odbiegają one też od założeń systemu zapewniania jakości w ramach EOEW. Na przykład, celem akredytacji najstarszej instytucji akredytującej w Polsce, tzn. Stowarzyszenia Edukacji Menedżerskiej FORUM, jest: uporządkowanie systemu edukacji menedżerskiej w Polsce i dostosowanie jej do standardów światowych, stałe podnoszenie jakości kształcenia menedżerskiego, upowszechnianie dobrych wzorców kształcenia, promowanie dobrych programów i szkół je oferujących.

Podobnie jak w proponowanym dla EOEW systemie zapewniania jakości, punktem wyjścia do akredytacji jest funkcjonowanie wewnętrznego systemu jakości i samoocena instytucji podlegającej zewnętrznej ocenie. Także w przypadku obszarów, co do których definiowane są standardy, nie ma zasadniczych różnic pomiędzy różnymi typami akredytacji i obszarami tymi są: uczelnia i jej miejsce w otoczeniu (misja, infrastruktura, współpraca z otoczeniem), warunki studiowania i relacje uczelnia-studenci/absolwenci, badania naukowe i jakość kadry, zarządzanie jakością kształcenia.

Tak więc, niewątpliwie, akredytacja środowiskowa i jej zasady mieszczą się w ogólnych ramach tworzonego systemu zapewniania jakości w EOEW.

Diabeł jednak tkwi nie tyle w szczegółach, ile w zaproponowanych przez Grupę E4, a zaakceptowanych w Bergen (przez konferencję ministrów ds. szkolnictwa wyższego), rozwiązaniach instytucjonalnych.

Na marginesie?

Celem sformułowania zaleceń co do standardów i systemu zapewniania jakości w Europejskim Obszarze Edukacji Wyższej jest nie tylko upowszechnianie kultury jakości w Europie i wspomaganie uczelni w ich działaniach na rzecz poprawy jakości, ale też stworzenie europejskiej sieci instytucji/agencji akredytujących (czy też, zajmujących się oceną zewnętrzną w celu akredytacji). Chodzi o wskazanie takich instytucji akredytujących, które byłyby uznawane (tak jak i przyznane przez nie akredytacje) w ramach EOEW. Zdecydowano zatem o utworzeniu europejskiego rejestru instytucji akredytujących, który zawierać będzie te właśnie, uznawane w EOEW na podstawie stosownie zdefiniowanych kryteriów, instytucje.

Zasadnicze kryteria, jakie powinny być spełnione przez instytucje ubiegające się o wpis do europejskiego rejestru, to: oficjalny status, zgodnie z którym instytucja akredytująca musi być formalnie uznana przez kompetentną władzę publiczną w ramach EOEW jako agencja zajmująca się zewnętrzną oceną jakości i która ma określoną podstawę prawną. Powinna też spełniać wszelkie wymogi prawne w ramach jurysdykcji obowiązującej na obszarze jej działania; instytucja akredytująca musi działać regularnie i powinna dysponować odpowiednimi do jej funkcjonowania zasobami ludzkimi i finansowymi; instytucja akredytująca powinna mieć jasny, wyraźnie określony cel i zakres jej pracy, ogłoszony publicznie; instytucja akredytująca powinna być niezależna w sensie autonomii podejmowanych działań, a także tego, że wnioski i rekomendacje tej instytucji nie podlegają wpływom trzecich stron (np. uczelnia, ministerstwo); kryteria i procedury stosowane przez instytucję akredytującą są określone i znane publicznie - w tym, publiczne powinny być decyzje, raporty i rekomendacje związane z postępowaniem akredytacyjnym; instytucje akredytujące same powinny stosować procedury zapewniające ich własną odpowiedzialność.

Zakłada się również, że wszystkie instytucje akredytujące, które znajdą się w rejestrze, będą podlegać okresowej ocenie (nie rzadziej niż co 5 lat). W tej ocenie przewiduje się rolę dla peer review oraz funkcjonowanie zasady subsydiarności - a więc, tam, gdzie to możliwe, ocena będzie przeprowadzana na poziomie krajowym.

Nie wnikając w szczegóły procesu tworzenia tego rejestru, zwróćmy uwagę, że pierwsze z kryteriów przedstawionych wyżej stawia w bardzo trudnej sytuacji większość instytucji akredytujących o charakterze środowiskowym, które zgodnie z tym zapisem musiałyby się ubiegać o jakąś państwową koncesję, chcąc znaleźć się w europejskim rejestrze. Można też przypuszczać, że kryterium to eliminuje międzynarodowe instytucje akredytujące, takie jak jedna z najbardziej prestiżowych na świecie w sferze zarządzania - EQUIS, który jest afiliowany przy European Foundation for Management Development czy też - o mniejszej randze - IQA, oferowany przez Central and Eastern European Management Development Association.

Można zatem wnioskować, że „europeizacja” systemu zapewniania jakości i akredytacji wiąże się z pewną marginalizacją instytucji akredytacji środowiskowej, przynajmniej w formalnych strukturach systemu zapewniania jakości w EOEW.

Nowe wyzwania

Taka sytuacja stawia przed akredytacją środowiskową nowe wyzwania. Dotyczy to nie tylko większej konkurencji pomiędzy instytucjami akredytującymi w ramach otwartego europejskiego „rynku akredytacyjnego”, która teoretycznie obejmuje agencje akredytacyjne wszelkiego typu. Teoretycznie, w rzeczywistości bowiem uczelnie będą się ubiegać o obowiązkową, państwową akredytację w swoim kraju. Trudno jest też się spodziewać, że państwowe agendy akredytacyjne łatwo zrezygnują, na rzecz podobnych instytucji w innych krajach, ze swoich uprawnień dotyczących przeprowadzania obowiązkowej akredytacji. Trudno jest też zakładać, że tego typu agendy będą gotowe, a nawet zainteresowane objęciem swoją działalnością innych krajów.

W przypadku dobrowolnej akredytacji środowiskowej brak stosownego europejskiego certyfikatu czy też nieumieszczenie instytucji akredytującej w rejestrze może wywoływać wątpliwości co do celowości tego działania wśród uczelni, które mogą się ubiegać o akredytację.

Zatem, tym bardziej teraz, w nowej sytuacji, należy upowszechniać wiedzę o roli akredytacji środowiskowej w promowaniu najwyższej jakości kształcenia na poziomie wyższym. Należy też szczególnie dbać o utrzymywanie standardów oceny poziomu i jakości kształcenia i o to, aby wymagania akredytacji środowiskowej były wyższe niż akredytacji koncesjonującej. Musi ona rzeczywiście oferować uznany w środowisku wszystkich interesariuszy znak jakości. Może się wtedy okazać, że posiadanie akredytacji środowiskowej będzie na trudnym edukacyjnym rynku naprawdę znaczącym wyznacznikiem najlepszych programów czy uczelni.

Prof. dr hab. Janina Jóźwiak, ekonomista, dyrektor Instytutu Statystyki i Demografii zkoły Głównej Handlowej w Warszawie, jest prezesem Zarządu Stowarzyszenia Edukacji Menedżerskiej FORUM.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną