Praca socjalna musi się rozwijać jako osobna dyscyplina, mająca własny program badań prowadzonych na poziomie uniwersyteckim.

Praca socjalna – nowy kierunek

Anna Firkowska−Mankiewicz

Rada Główna Szkolnictwa Wyższego podjęła 13 października 2005 uchwałę w sprawie powołania nowego kierunku studiów o nazwie praca socjalna. Ta bardzo potrzebna decyzja, długo oczekiwana przez środowisko pracowników socjalnych i wspierana przez część środowiska akademickiego (choć przy wyraźnym oporze innej jego części), stwarza szansę normalizacji sytuacji w dziedzinie kształcenia tej niezwykle potrzebnej grupy zawodowej.

Aktualnie kształcenie pracowników socjalnych realizowane jest na dwóch poziomach: szkół policealnych i szkół wyższych. W pierwszym przypadku absolwenci zdobywają wykształcenie o niewątpliwych walorach praktycznych, nie mają jednak szans (ze względu na brak matury) na uzyskanie kwalifikacji na poziomie wyższym zawodowym. Praca socjalna nauczana w wyższych uczelniach ma status specjalności, przy czym specjalność ta realizowana jest na co najmniej sześciu kierunkach studiów: na socjologii, psychologii, pedagogice, w obrębie kierunku nauka o rodzinie, a także politologii (pod auspicjami polityki społecznej). Na pierwszy rzut oka, rozwiązanie to wydawać się może korzystne, u jego korzeni leży bowiem założenie, że praca socjalna wymaga podejścia interdyscyplinarnego.

Brak jednolitości

Założenie to jest bez wątpienia interesujące, ale trudne w praktycznej realizacji. Gdyby jakiejś wyższej szkole udało się stworzyć katedrę czy zakład pracy socjalnej, w którym zostałoby zatrudnionych sześciu specjalistów, przy czym każdy reprezentowałby inną dyscyplinę, zaistniałaby szansa na ujmowanie problemów społecznych w szerokiej perspektywie wielu nauk. Musimy jednak spojrzeć prawdzie w oczy: takie zakłady naukowe nie powstały, a co więcej – nie miały szans powstać. Na przeszkodzie stał konflikt między wymaganiami pracy badawczej i stosowanej. Wszyscy przyznają, że praca socjalna wymaga podejścia interdyscyplinarnego, nie wszyscy jednak chcą przyznać, że uczelnie nie mogą tworzyć niejednolitych jednostek badawczych, w których każdy pracownik próbuje rozwiązywać poważne problemy społeczne, stosując wąskie podejście własnej specjalności. Jak mówi popularne przysłowie: „gdzie kucharek sześć, tam nie ma co jeść”.

Co więcej, interdyscyplinarność realizowana jest w dotychczasowej praktyce kształcenia pracowników socjalnych w sposób dalece niejednolity i trudno porównywalny, zarówno w zakresie wykształcenia „bazowego”, jak i specjalistycznego. Na przykład, studiujący politologię czy socjologię z reguły nie stykają się z niezbędną dla pracownika socjalnego wiedzą z zakresu zdrowia i rozwoju fizycznego, psychiatrii czy gerontologii, a studiujący w ramach pedagogiki lub psychologii nie zapoznają się ze zjawiskami demograficznymi, z problemami zabezpieczenia społecznego czy ochroną prawną dzieci, pracowników, osób niepełnosprawnych itd. Co więcej, brak standardów kształcenia oraz brak oceny zewnętrznej programów nauczania i syllabusów, realizowanych jako specjalności w ramach różnych kierunków i w różnych uczelniach, powoduje, iż nie sposób rzeczowo odpowiedzieć na pytanie o to, jakimi zasobami wiedzy i umiejętnościami dysponują osoby, którym nadaje się uprawnienia do wykonywania zawodu pracownika socjalnego. A opinia Polskiego Towarzystwa Pracowników Socjalnych jest w tym względzie jednoznaczna: nowi adepci nie są przygotowani do pracy.

charakter Praktyczny

Ostatnia decyzja Rady Głównej ma więc przede wszystkim wielkie znaczenie menedżerskie. Wskazuje, jak należy administrować nauką i jaką funkcję powinna pełnić wielodyscyplinarność. Bez wątpienia, jako osobny kierunek studiów powinny być traktowane wszystkie nauki podstawowe i te, bez wyjątku, znajdują się już na istniejącej liście kierunków studiów, obejmującej ponad sto pozycji. Z tego około 80 procent to kierunki studiów określane przez zawód czy funkcję społeczną. Trudniejszym zagadnieniem jest sprawa dyscyplin korzystających z wyników różnych nauk podstawowych i mających praktyczne zastosowanie. Kiedy jakaś wąska dyscyplina powinna być traktowana jako osobny kierunek studiów? Odpowiedź powinna być uzależniona przede wszystkim od tego, czy interdyscyplinarność jest wymaganiem teoretycznym czy praktycznym.

Współpraca teoretyczna jest o tyle łatwiejsza, że nie wymaga wyraźnego wyodrębnienia nowej dyscypliny dla zintegrowania jej działań. Natomiast w przypadku współpracy praktycznej taka integracja jest konieczna. Weźmy przykład abstrakcyjny. Gdyby badacze historii sztuki domagali się otwarcia nowego kierunku studiów do prowadzenia prac np. nad sztuką prehistoryczną, malarstwem religijnym lub tańcem rytualnym plemion afrykańskich, słusznie można by im powiedzieć, że te badania mogą prowadzić w ramach istniejących już kierunków. Interdyscyplinarność teoretyczna to współpraca o charakterze konsultacji. Inaczej jest jednak w sytuacji, gdy praca interdyscyplinarna jest potrzebą praktyczną, gdy jest niezbędna do opracowania nowego programu działania i ma służyć do oceny jego rezultatów. Tu współpraca nie polega na wzajemnej konsultacji, tylko na ustaleniu priorytetów, zdecydowaniu, jakie cele są w praktyce osiągalne i jak należy do nich dążyć w codziennym działaniu. Praca socjalna wymaga takiego właśnie podejścia, bo interdyscyplinarność ma w niej charakter głównie praktyczny.

Uznanie tego faktu przez Radę Główną bardzo poprawia perspektywy lepszego określenia zadań pracy socjalnej na przyszłość. Pozwala też dostrzec, może jaśniej niż dotąd, że praca socjalna nie daje się zamknąć w ramach jednej, określonej teorii. Zadaniem tego obszaru jest diagnozowanie i rozwiązywanie bolesnych problemów na najniższym poziomie życia społecznego, tam, gdzie nie sięgają instytucje, gdzie państwo nie jest w stanie interweniować systematycznie i skutecznie, a więc tam, gdzie załamuje się nawet najlepiej dostosowana do rozwiązywania problemów społecznych polityka społeczna. Zawsze przedmiotem badań i działań praktycznych w pracy socjalnej jest wykluczenie, niezaradność życiowa, marginalizacja pewnych grup społecznych, peryferyjność czy zacofanie cywilizacyjne pewnych regionów, patologie społeczne, takie, jak: alkoholizm, narkomania, przemoc w rodzinie, maltretowanie dzieci czy przestępczość nieletnich.

Powołanie zawodowe

Nie ma jednak jednej teorii, która rozwiązywałaby te wszystkie problemy. Jak pisze Lew Tołstoj w Annie Kareninie, każda szczęśliwa rodzina jest taka sama, ale każda nieszczęśliwa rodzina przeżywa swe nieszczęście na własny sposób. Każdy przypadek jest inny i powinien być traktowany w nieco inny sposób, uwzględniający lokalne oczekiwania, tradycję, normy środowiskowe oraz dostępne środki i realne granice lepszej adaptacji. Pomocą służą wówczas liczne, komplementarne dyscypliny społeczne i humanistyczne (takie m.in., jak polityka społeczna, która również powołana została ostatnio jako odrębny kierunek), stąd ich udział w pracy socjalnej powinien być zachowany i doceniony. Ale z drugiej strony ich wkład musi być podporządkowany nadrzędnemu celowi, jakim jest rozwiązywanie konkretnych „oddolnych” problemów społecznych. Staje się to możliwe dopiero wtedy, gdy pracownicy socjalni będą traktować swe zadania praktyczne jako ostateczne powołanie zawodowe, a nie realizacje celów wyznaczonych przez psychologię, socjologię, pedagogikę, politologię czy nawet politykę społeczną, nastawioną na rozwiązywanie problemów społecznych na wyższym, systemowym piętrze.

Takie właśnie podejście do kwestii kształcenia pracowników socjalnych obserwujemy już od wielu lat w Europie Zachodniej i w Ameryce Północnej, gdzie pracownicy socjalni przygotowywani są do zawodu w wyższych uczelniach w ramach Wydziałów Pracy Socjalnej lub w samodzielnych jednostkach funkcjonujących w uczelniach pod nazwą Schools of Social Work. Wykształcony w nich pracownik socjalny jest pierwszą osobą, do której zwracają się rodzice, gdy dziecko ucieknie z domu, kobieta, którą pobił mąż, rodzina z osobą głęboko niepełnosprawną czy umierającą. Pracownik socjalny jest tam pośrednikiem między jednostkami potrzebującymi pomocy a rządowymi i pozarządowymi instytucjami pomoc tę świadczącymi. W Leeds w Anglii, mieście które szczególnie dotkliwie ucierpiało w ostatnich latach w wyniku bankructwa lokalnego przemysłu, pracownicy socjalni stanowią aktualnie najliczniejszą grupę zawodową, opłacaną z funduszy samorządowych. Dzięki ich pracy, w mieście tym poziom przestępczości, prostytucji i narkomanii nie jest wyższy niż w dobrze prosperujących regionach kraju.

Wprowadzenie kierunku „praca socjalna” zbliża nas więc do nurtu dominującego w krajach zachodnich i wychodzi naprzeciw rosnącym gwałtownie potrzebom, m.in. w związku ze stale rosnącą w Polsce liczbą osób niepełnosprawnych, starzejących się, niezaradnych i zagrożonych różnego rodzaju patologiami społecznymi. Konkretnych problemów tych osób nie rozwiąże choćby najlepiej teoretycznie przygotowany polityk społeczny, dlatego potrzeba harmonijnej współpracy pomiędzy politykami społecznymi a pracownikami socjalnymi i konieczność uznania komplementarności podejmowanych przez nich działań.

Czekając na ocenę

Skuteczne formy oddziaływania w ramach pracy socjalnej wymagają bliskiej współpracy między pracownikami socjalnymi, samorządem lokalnym i wyższymi uczelniami. Pracownik socjalny musi być osobą rozumiejącą mechanizmy pojawiania się patologii i musi znać liczne przykłady ich przezwyciężenia. Powinien pozostawać w stałym kontakcie ze swą uczelnią, jak lekarz zawodowo zobowiązany do podnoszenia swych kwalifikacji. Władza lokalna musi uznać za jeden ze swych głównych obowiązków troskę o osoby zagrożone trwałą degradacją i musi znaleźć środki na wspieranie działań pozwalających im na powrót do życia społecznego. Wreszcie uczelnie powinny skoncentrować swe wysiłki na szukaniu najbardziej skutecznych metod pracy ze środowiskami zagrożonymi, biorąc pod uwagę, że teoria pracy socjalnej wyrasta z case studies opracowanych przez specjalistów z różnym zapleczem teoretycznym, lecz skoncentrowanych na osiągnięciu tych samych celów praktycznych. Tylko w obrębie wydzielonego kierunku studiów możliwe jest gromadzenie tego typu doświadczeń i osiągnięć. W perspektywie praca socjalna musi się rozwijać jako osobna dyscyplina, mająca własny program badań prowadzonych na poziomie uniwersyteckim.

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej, od ponad 80 lat oddana ideom tak właśnie rozumianej pracy socjalnej, jest dobrze przygotowana merytorycznie i kadrowo do szybkiego uruchomienia tego kierunku studiów. Opracowany przez tę uczelnię projekt standardów nauczania, wychodzący naprzeciw zarówno ustawie o pomocy społecznej z roku 2004, jak i nowoczesnej, funkcjonującej w świecie wizji pracownika socjalnego, spotkał się z życzliwą oceną kompetentnych ekspertów i środowiska pracowników socjalnych. Oczekując (od lutego 2005) na merytoryczne recenzje przedstawionego projektu standardów ze strony Ministerstwa Edukacji Narodowej, rozumiemy, iż dotychczasowy tryb kształcenia w wyższych uczelniach w zakresie pracy socjalnej uzyska stosowny czas vacatio legis do chwili przygotowania niezbędnych rozwiązań merytoryczno−organizacyjnych i ukonstytuowania się w zainteresowanych uczelniach zespołów specjalistów kształcących wedle ujednoliconych zasad i standardów.

Kwitując z satysfakcją decyzję Rady Głównej, powołującą nowy kierunek, mamy nadzieję, że zostanie on równie dobrze oceniony przez tych wszystkich specjalistów, którzy pracę socjalną traktują jako swoją główną dziedzinę badań i zdają sobie sprawę ze szczególnych zadań i wyzwań społecznych stojących przed tą dyscypliną.