)
Dlaczego uwaa Pan, e losy ludzkoci zale od moich decyzji?
- Nie chodzi o wybory zwizane z codziennoci, typu: co je, czyta, jakie buty kupi, ale o decyzje zwizane z dalszym rozwojem szeroko pojtych nauk technicznych. Na przykadzie klonowania reprodukcyjnego najlepiej wida, jak nasze teraniejsze decyzje mog wpyn na losy nastpnych pokole.
Politycy potpiaj klonowanie jako rzecz moralnie nie do zniesienia, a Pan nieustannie podkrela, e klonowanie nie ma nic wsplnego ani z moralnoci, ani z godnoci czowieka, ale jest Pan absolutnym przeciwnikiem klonowania. Dlaczego?
- Klonowanie jest niebezpieczne, poniewa wie si z duym ryzykiem. Niezalenie od tego, jak bardzo udaoby si pewnego dnia zademonstrowa na innych ssakach bezpieczestwo tej procedury, to i tak zastosowanie jej na ludziach kryoby w sobie znaczny potencja zagroe. A poniewa jest czym nieprawdopodobnym, aby pierwsza seria dzieci-klonw musiaa by kozem ofiarnym na zasadzie "krlikw dowiadczalnych", zatem rzecz problematyczn pozostaje pytanie, czy te zagroenia zrekompensuj potencjalne pniejsze korzyci z tej procedury.
Czyli odpowiedzialno za przysze pokolenia polega na... zwycistwie strachu? Przedstawion przez Pana argumentacj porwna mona do toku mylenia gracza sportowego, ktry nie wyjdzie na boisko, bo nie wie, czy wygra.
- Pikarz musi ryzykowa, bo taka jest natura sportu. Czowiek ma inn natur. Uwaam, e skoro nie jestemy pewni wynikw, nie moemy ryzykowa. Gdybymy byli absolutnie pewni wynikw klonowania reprodukcyjnego, nic nie stanoby na przeszkodzie, by powoywa do ycia nowych "ludzi-klonw".
Klonowanie czowieka i owcy rni si tylko stopniem ryzyka? Czowieka nie naley wystawia na niebezpieczestwo, a zwierz mona?
- Badania na zwierztach pokazuj, jak niektre techniki, eksperymenty mog by niebezpieczne i dlatego nie naley ich podejmowa. Ale w Pani pytaniu wyczuwam niepokj, e oto komrki macierzyste czowieka i zwierzcia s tak samo traktowane, a tak by nie powinno, gdy klonowanie narusza godno ludzk. Ot chc z ca odpowiedzialnoci powiedzie, e klonowanie w aden sposb nie narusza ani godnoci czowieka, ktrych komrek uyto w procesie klonowania, ani godnoci dziecka-klonu.
Gdy dokadnie przyjrzymy si terminowi „ludzka godno”, zobaczymy, e w swoim centralnym znaczeniu pojcie to oznacza zesp uprawnie moralnych, ktre nakadaj na innych ludzi okrelone negatywne i pozytywne obowizki. Poszanowanie godnoci w tym sensie oznacza traktowanie innych „po ludzku”, co jest jednoznaczne z traktowaniem ich jak ludzi, a nie jak rzeczy. Oprcz tego istnieje pewne marginalne znaczenie ludzkiej godnoci, w ktrym okrela ona pewien rodzaj statusu moralnego. Godno w tym sensie wie si z moralnoci i – w odrnieniu od godnoci ludzkiej w gwnym znaczeniu – mona j stopniowa. Tak rozumian godno mona utraci albo przynajmniej naruszy, a to przez szczeglnie race czyny sprzeczne z moralnoci, w szczeglnoci czyny bdce wyrazem pogardy dla ludzkiej godnoci innych (w pierwszym, gwnym sensie). Indywidualna godno ludzka w gwnym znaczeniu jest typowo godnoci ofiary, ktra domaga si od innych poszanowania. Indywidualna godno ludzka w sensie marginalnym jest typow godnoci sprawcy, ktr ten traci wskutek ingerencji w godno ludzk innych. W momencie, kiedy godno ludzka staje si przedmiotem pogardy, naruszona zostaje godno obu, zarwno sprawcy, jak i ofiary. Ofiary przez to, e zostaje potraktowana w sposb, w jaki nie powinna by traktowana jako czowiek, sprawcy przez to, e sam traktuje innych tak, jak nikt nie powinien tego czyni jako czowiek.
Zatem „ludzka godno” to specyficzny rodzaj zespou uprawnie moralnych, ktrych w aden sposb klonowanie nie narusza.
Jakie s te uprawnienia?
– Sdz, e wikszo ludzi zgodziaby si, e zesp ten obejmuje swoj treci takie uprawnienia moralne, jak: prawo do ochrony przed naruszeniem godnoci w sensie racych aktw pogardy i upokorzenia, prawo do minimum wolnoci dziaania i decydowania, prawo do otrzymania pomocy w razie niezawinionego przez siebie znalezienia si w cikim pooeniu, prawo do minimum jakoci ycia w sensie wolnoci od cierpie oraz prawo do niebycia zinstrumentalizowanym w imi cudzych celw bez osobistego przyzwolenia i w sposb raco szkodliwy. Moim zdaniem, istota pogardy dla ludzkiej godnoci w znaczeniu indywidualnym tkwi w tym, e cudze zachowanie wyrzdza przedmiotowej jednostce jak powan szkod lub wywiera na ni w inny sposb negatywny wpyw – nawet w tak ekstremalny sposb, e chciaoby si powiedzie, e jest ona traktowana jak rzecz, a nie jak czowiek. Jednak niczego podobnego nie naley si spodziewa w przypadku klonowania reprodukcyjnego.
Dziecko−klon od samego pocztku traktowane jest instrumentalnie.
– Instrumentalizacja polega, midzy innymi, na moliwoci pojawienia si ryzyka, e w pewnym momencie dziecko−klon mogoby si rozwija w taki sposb, e staoby si moliwie wiern kopi „oryginau” i swoj drog yciow dopasowaoby przede wszystkim do cudzych pragnie, zamiast do wasnych predyspozycji. Ale prosz zauway, e z faktu, i ryzyko istnieje, nie mona wnioskowa, e samo klonowanie jest dziaaniem wymierzonym przeciwko ludzkiej godnoci dziecka−klonu. Po pierwsze, niebezpieczestwa te s zwizane z procedur klonowania reprodukcyjnego tylko przypadociowo (kontyngentnie). Nie s z ni zwizane immanentnie, ale „zewntrznie”. To nie sama procedura klonowania reprodukcyjnego zacienia bowiem opcje dziecka−klonu czy te podporzdkowuje jego rozwj cudzym oczekiwaniom, lecz sposb, w jaki si je potem wychowa, gdy proces klonowania zostanie zakoczony.
Zamy, e klonowanie nie wie si z adnym ryzykiem. Czy uwaa Pan, e jest ono dobrym sposobem „rodzenia” si czowieka?
– Jestem etykiem empirycznym i prbuj uprawia etyk niezalenie od metafizyki, dlatego uwaam, e nie naley opisywa wiata uywajc kategorii „dobra” – „za”. Sdz, e moliwo uniwersalnego uzasadnienia twierdze jest moliwa tylko na podstawie tych wartoci, ktre zostay uznane przez wszystkich. Czyli, mwic wprost: jeeli zdecydowana wikszo ludzi uznaaby, e klonowanie jest dobrym sposobem „rodzenia”, zaakceptowabym taki wiat.
Etyka musi mie wymiar pragmatyczny, a nie metafizyczny. D do uniwersalnego uzasadnienia twierdze, ale tylko na podstawie wartoci, ktre wszyscy akceptuj. Tak zasad jest na przykad zasada unikania szkd czy zasada bycia chronionym, co nie oznacza, e to roszczenie o ochronie mona w rwnym stopniu take rozszerzy na prenataln czy te terminaln faz ycia. Trudno wyprowadzi rwne roszczenia dotyczce embrionu czy zwok.
Skoro wikszo statystyczna decyduje o naszych dziaaniach, czy oznacza to, e wsplnota jest rdem moralnoci?
– Tak, bo normy moralne, jak to ju powiedzia Immanuel Kant, roszcz sobie pretensje, by by uznanymi powszechnie.
Czyli Robinson Crusoe by amoralny?
– W pewnym sensie tak, bo o moralnoci czowieka w spoeczestwie decyduje nie sam czowiek, ale inni obywatele. Musi o tym pamita bioetyk, ktry wypowiadajc sdy publicznie powinien zachowywa si zupenie inaczej ni w murach laboratorium. Podkrelam jeszcze raz: to powszechna wano opinii i sdw decyduje o jakoci ycia publicznego.
Paska teoria etyki empirycznej nie odnosi si zatem do czowieka, lecz tylko do jednej jego roli – do bycia obywatelem.</p>
– Tak, etyka ma bowiem funkcj polityczn.
Nie zagraa nam wieloetyczno? Inna etyka w szkole, inna w pracy, a inna na zebraniach partyjnych?
– Takie niebezpieczestwo realnie istnieje, ale jest to konsekwencja podziau na sfer prywatn i publiczn.
W ksice „Odpowiedzialno za przysze pokolenia” porwnuje Pan etyk do kodeksu drogowego, ktrym maj si kierowa uczestnicy ruchu drogowego i w ten sposb pozbawia Pan czowieka moliwoci decydowania o swoim losie. Wsplnota rozumiana jako masa jest najwaniejsza.
– Jest tu sprzeczno midzy wol jednostki a pragnieniami masy, ale sdz, e zawsze mona znale jaki kompromis.
Nie sdzi Pan, e Paska etyka empiryczna wymusza zmian dotychczasowej koncepcji czowieka, w myl ktrej czowiek odpowiedzialny by przede wszystkim przed Bogiem, przed sob i przed innymi? Pan redukuje rozumienie czowieka tylko do wymiaru odpowiedzialnoci spoecznej...
– W moim ujciu najwaniejszy jest wymiar odpowiedzialnoci wobec drugiego, ale ten drugi to nie tylko ssiad, ale i wnuk. Jestem odpowiedzialny za cae pokolenia.