Puzzle historii

Wraz z "Solidarnością", w sierpniu 1980 roku rodził się nowy sztab w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, którego celem było przeprowadzenie operacji "Lato 80". 16 sierpnia Stanisław Kowalczyk, minister spraw wewnętrznych, wydał szczegółową dyrektywę dotyczącą działalności jednostek ministerstwa "na wypadek zagrożenia bezpieczeństwa i porządku publicznego prowokacyjną działalnością zorganizowanych grup antysocjalistycznych i żywiołowych wystąpień".

- Z materiałów zgromadzonych w IPN widać od razu, że "Solidarność" od początku była skazana na zagładę - mówi dr Sławomir Cenckiewicz, historyk gdańskiego oddziału IPN i Uniwersytetu Gdańskiego, który na podstawie dokumentów PZPR i SB bada historię "Solidarności". - Wszystkie segmenty państwa komunistycznego, zarówno władze administracyjne, jak i służby specjalne, były skierowane przeciwko związkowi: wojsko, SB, milicja, wywiad.

Opracowywano plan walki z nowym wrogiem ustroju socjalistycznego. Ale strajki rozszerzały się na cały kraj i już nawet władze wiedziały, że nie uda się powrócić do stanu sprzed lata 1980 roku.

OFENSYWA SB

MSW w sierpniu 1980 roku bacznie obserwowało rozwój wydarzeń. Zbierano informacje o uczestnikach strajków, analizowano zagrożenia i ustalano zadania poszczególnych komend wojewódzkich Milicji Obywatelskiej. Początkowo działania bezpieki miały na celu skłócenie poszczególnych załóg i komitetów strajkowych z Międzywydziałowym Komitetem Strajkowym w Stoczni Gdańskiej im. Lenina. - Wzniecanie konfliktów było jednym z celów operacyjnych Służb Bezpieczeństwa - opowiada Sławomir Cenckiewicz. W ramach planu "pogłębiania rozbieżności" rozgłaszano pogłoski o "Żydach", "korowcach", "narkomanach i ludziach chorych", którzy opanowali strajk w Stoczni Gdańskiej. Opowiadano o krytykowaniu strajku przez członków episkopatu. Potem najważniejszym celem aparatu władzy PRL stało się usunięcie pierwszego punktu postulatów protestujących, czyli żądania legalizacji niezależnych i samorządnych związków zawodowych.

Widocznie jednak bezpieka nie miała aż takiego wpływu na decyzje strajkujących i w końcu musiała zgodzić się na powstanie NSZZ "Solidarność". Nie zrezygnowała jednak z walki z wciąż rosnącym w siłę wrogiem. 11 listopada 1980 roku wszczęto tzw. sprawę obiektową (rozpoczęcie intensywnego rozpracowywania określonego obiektu - zakładu pracy, organizacji społecznej itp.) o kryptonimie "Klan" ("Związek"). Wśród jego celów były: "operacyjna kontrola i eliminacja osób prezentujących wrogie postawy w stosunku do ustroju społeczno-politycznego PRL" oraz "rozpoznanie i operacyjne przeciwdziałanie uchwalaniu, a przede wszystkim realizacji wszelkich politycznie szkodliwych przedsięwzięć" przez NSZZ "Solidarność".

Zdaniem dr. Cenckiewicza, „Klan” był kwintesencją wszystkich dotychczasowych działań bezpieki podejmowanych od sierpnia 1980 roku i najważniejszą operacją SB w latach 1980−81. Wszystkie późniejsze operacje SB prowadzone w całym kraju były albo kontynuacją „Klanu”, albo mieściły się w jego ramach. To właśnie w wyniku prowadzenia sprawy obiektowej „Klan” Sekcja III Wydziału III „A” Komendy Wojewódzkiej MO w Gdańsku wszczęła na przełomie 1980/81 roku łącznie aż 42 sprawy operacyjnego rozpracowania. Najważniejsze osoby związku objęto – jak to się zgrabnie nazywało – „ochroną operacyjną”. Byli wśród nich: Lech Wałęsa (figurant operacyjnego rozpracowania o kryptonimie „Bolek”), Joanna i Andrzej Gwiazdowie („Brodacz”), Bogdan Lis („Działacz”), Andrzej Kołodziej („Związkowiec”), Bogdan Borusewicz („Godot”), Anna Walentynowicz („Suwnicowa”) i Alina Pieńkowska („Pielęgniarka”). Założono podsłuchy w centrali telefonicznej MKZ NSZZ „Solidarność”, w sekretariacie Lecha Wałęsy, gabinetach Gwiazdy, Lisa, Pieńkowskiej, Krajowej Komisji Porozumiewawczej i w salach, w których często obradowały władze związku. W tym czasie zwerbowano do współpracy wiele spośród rozpracowywanych osób.

TAJNIACY W „SOLIDARNOŚCI”

Podstawową metodą pracy operacyjnej była działalność tajnych współpracowników (TW). Uważano, że bez nich nie da się „operacyjnie ochraniać” żadnego środowiska. W połowie grudnia 1980 roku w samych strukturach kierowniczych „Solidarności” w Gdańsku było 41 tajnych współpracowników (nie licząc 17 kontaktów operacyjnych – KO i 16 kontaktów służbowych – KS). Na przełomie 1980/81 roku zanotowano wzrost pozyskań TW, potem ich liczba rosła jeszcze bardziej.

– Tajny współpracownik powinien mieć odpowiednie predyspozycje charakterologiczne, psychologiczne i przede wszystkim musiał być dobrze rozeznany w swoim środowisku, co stanowiło o jego wartości i przydatności operacyjnej – tłumaczy zasady werbowania TW dr Cenckiewicz. – W instrukcjach pracy operacyjnej pisano, by presję, której celem miałoby być zwerbowanie TW, wywierać bardzo rzadko. Zalecano wytworzyć taką sytuację, by osoba, z którą oficer SB prowadzi rozmowę, sama wyszła z propozycją współpracy.

Na każdego, kto miał być zwerbowany do współpracy z SB, zbierane były także tzw. komprmateriały, czyli materiały kompromitujące. Można było wykorzystać je w sytuacjach kryzysowych – do werbunku lub przywołania do porządku kogoś działającego nie po myśli bezpieki. – Instrukcje pracy operacyjnej w takich przypadkach także zalecały ostrożność: osoba, która pod presją decyduje się na współpracę z SB, może być słabym współpracownikiem i nie dostarczać wartościowych dla SB informacji – mówi dr Cenckiewicz.

Tajni współpracownicy bardzo często byli sprawdzani przez innych agentów funkcjonujących w tym samym środowisku. Ich pracę nadzorowali także oficerowie prowadzący, których z kolei kontrolowali ich przełożeni, odbywający od czasu do czasu spotkania kontrolne z TW prowadzonymi przez swoich podopiecznych. Również informacje uzyskane przez jednego TW musiały być potwierdzone przez innego.

„Solidarność” a PZPR

Strajki i powstanie NSZZ „Solidarność” stały się źródłem kryzysu w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Szukano nie tylko sposobów zlikwidowania buntu, ale także winnych rozpoczęcia strajków wewnątrz PZPR. Tadeusz Fiszbach, I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku, twierdził, że przyczyną kryzysu jest „łapówkarstwo, prywata i nieprawidłowości w polityce kadrowej”. Pojawiły się głosy, że strajk w Gdańsku, w swej początkowej fazie, był efektem spisku ekipy Stanisława Kani i Wojciecha Jaruzelskiego przeciwko Gierkowi. Później jednak Kania stracił nad protestami kontrolę. Nie ma dowodów na potwierdzenie tej tezy, ale we wrześniu 1980 roku Gierek musiał odejść ze stanowiska I sekretarza KC PZPR.

Tak naprawdę trudno powiedzieć, jaki rzeczywisty wpływ na funkcjonowanie „Solidarności” miała działalność Służby Bezpieczeństwa. Na pewno sporo kłótni wśród związkowców wywołali lub zaostrzyli tajni współpracownicy. – Również konflikt Wałęsy i Gwiazdów był pożądany i choć nie powstał z inspiracji bezpieki, był przez nią podtrzymywany i rozwijany. Wokół Wałęsy skupiła się umiarkowana grupa związkowców. Drugą grupę, tzw. radykalną, reprezentowali m.in.: małżeństwo Gwiazdów, Anna Walentynowicz, Bogdan Borusewicz i Alina Pieńkowska. W obu grupach działali tajni współpracownicy bezpieki, których celem było zbieranie informacji o związku i wewnętrzna kontrola jego działalności. Na I Krajowym Zjeździe Delegatów NSZZ „Solidarność” we wrześniu 1981 roku brało udział ogółem 71 TW, w tym 36 delegatów. Wśród delegatów był także jeden kontakt operacyjny, a sześciu innych KO działało pośród gości i obsługi spotkania. Podczas tego zjazdu odbyły się wybory na przewodniczącego związku. Obawiając się wygranej przedstawiciela radykalnej grupy, MSW nakazało TW wspierać Lecha Wałęsę. Zaznaczono jednak, by jego zwycięstwo „uczynić możliwie nieznacznym, aby pokazać mu siłę innych”. Wałęsa wygrał wybory, ale nie można stwierdzić, czy stało się to dzięki głosom TW.

Mimo tych wszystkich działań, jedynym sposobem na zlikwidowanie „Solidarności” okazał się stan wojenny. 19 stycznia 1982 roku MSW rozpoczęło realizację kolejnego planu – operacji o kryptonimie „Renesans” („Mrowisko”). Zakładano osłabienie „Solidarności” i uniemożliwienie tworzenia struktur podziemia. Przede wszystkim jednak celem operacji było powołanie nowej „Solidarności”, w skład której mieli wejść działacze starego związku, szanowani i uznawani przez związkowców, ale chcący współpracować z władzami. Realizację planu wstrzymano, ponieważ w październiku 1982 roku wydano nową ustawę, na mocy której rozwiązano wszystkie związki zawodowe działające do 13 grudnia 1981 roku. Na kilka lat „Solidarność” oficjalnie przestała istnieć.

PRAWDA W TECZKACH

Działalność aparatu władzy PRL była bardzo skomplikowanym, biurokratycznym systemem, wzorowanym na systemie służb sowieckich. Właśnie dzięki tej biurokracji, skrupulatnemu gromadzeniu wszystkich materiałów dotyczących działalności służb bezpieczeństwa, archiwa IPN są tak cennym źródłem informacji dla historyków. Niestety, w latach 1989−90 przeprowadzono akcję niszczenia akt w MSW i jego delegaturach wojewódzkich. Część materiałów przywłaszczyli sobie funkcjonariusze SB. Ponad 90 procent dokumentów SB, które miały trafić do gdańskiego oddziału IPN, zostało zniszczonych. Stopień „brakowania” dokumentów SB jest w całym kraju zróżnicowany. Praca nad ocalałą częścią archiwów jest jak układanie niekompletnych puzzli, których brakujące fragmenty trzeba odtworzyć – opowiada o swoich badaniach dr Cenckiewicz.

Mimo dużych zniszczeń, w archiwach IPN i tak jest bardzo dużo dokumentów. Historycy dziejów najnowszych mają sporo pracy i, jak przekonuje dr Cenckiewicz, są dopiero na początku drogi do pełnego poznania zasad funkcjonowania bezpieki i PRL. Wiele akt jeszcze nawet wstępnie nie opisano, niewyjaśnione są zawarte w nich kryptonimy czy sygnatury. Zdaniem Sławomira Cenckiewicza, autora wielu artykułów naukowych i książki Oczami bezpieki, opartych na badaniach materiałów archiwów, nie jest możliwe poznanie prawdziwej historii Polski bez uwzględnienia dokumentów IPN: – Osoby, które kwestionują źródła wytworzone przez aparat bezpieczeństwa, nie wskazują na choćby jeden przypadek fałszowania tej dokumentacji. Jeśli w archiwach znajdujemy materiały o charakterze manipulacyjnym, zazwyczaj są także informacje, dlaczego powstał taki dokument lub seria dokumentów. A tworzono je świadomie, w ramach tak zwanych kombinacji operacyjnych.

Tego typu kombinacje operacyjne przeprowadzano m.in. w celu skompromitowania osoby w jej środowisku. Często fabrykowano informacje na temat księży, np. montowano kolaże zdjęciowe z wykorzystaniem twarzy autentycznych osób. Fabrykowano nawet zdjęcia o charakterze pornograficznym. – Ale prawie zawsze w takich sytuacjach dysponujemy dossier, w jakim stopniu informacja została sfabrykowana, czy wykorzystano ją na zewnątrz i w jaki sposób – przekonuje dr Cenckiewicz.

Zdaniem badacza, archiwa trzeba jak najszybciej otworzyć dla wszystkich zainteresowanych: uczonych, dziennikarzy i osób pokrzywdzonych. – Ludzie powinni mieć możliwość oglądania tych materiałów w oryginale, a nie skserowanych z zaczernionymi nazwiskami własnych oprawców i sędziów.

Gdański badacz historii uważa, że im więcej osób zajrzy do dokumentów bezpieki i opisze je, tym bliżej będziemy prawdy, a sprawa teczek zejdzie z pierwszych stron gazet i przestanie być orężem w rękach polityków.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną