) |
| Jzef Chemoski, Autoportret |
Zanim usiadymy przy herbacie, pani Monika Chemoska pokazaa mi na cianie niewielkie obrazki przedstawiajce dom w miejscowoci Stare (dzisiaj Adamowizna), niedaleko Grodziska Mazowieckiego, ktry uwaa za rodzinne gniazdo, chocia nie jest dziedziczn posiadoci, lecz zosta kupiony przez jej dziadka, eby mg ucieka z Warszawy na odpoczynek wrd przyrody. Latem jedono "na Stare". Niedaleko bya Kuklwka Jzefa Chemoskiego - malarza, rodzonego brata. Dziadek, podobnie jak ojciec pani Moniki i jej brat, nosi imi Adam, nadawane kademu najstarszemu synowi.
Doktor Adam Chemoski by w ostatnich latach XIX wieku ordynatorem oddziau wewntrznego w warszawskim Szpitalu Dziecitka Jezus, ktry to oddzia wasnym sumptem wyposay w potrzebne ksiki oraz przyrzdy lekarskie. Zapocztkowa regularne posiedzenia pracownikw utrwalane w "Pamitniku Klinicznym", ktry redagowa. W jego dziaalnoci szuka trzeba pocztkw spoecznikowskiego ducha dziedziczonego przez nastpne pokolenia Adamw Chemoskich, a rozszerzajcego si na dalszych czonkw rodziny. Do pionierskich zasug naley jeszcze udzia w organizowaniu pierwszego sanatorium dla chorych na grulic w Otwocku, a do osigni naukowych tego lekarza-praktyka opisanie zmian nazwanych pniej "godowym zanikiem koci".
Jeden z czwrki dzieci, Mateusz, studiowa medycyn w Petersburgu, po czym, jak to okrela bratanica, tua si po Syberii. Z poznan tam przysz on, crk inyniera kolei transsyberyjskiej, wrci po lubie do niepodlegej Polski i osiad "na Starem", pniej za, wybudowawszy sobie nowoczeniejszy dom za pienidze brata Adama, Stare odda jego rodzinie. Drugi syn, Jzef (imi po sawnym stryju), by weterynarzem i gospodarzy w nieodlegym majtku ony. Najstarsza z rodzestwa, Maria, wysza za polskiego inteligenta niemieckiego pochodzenia, Pawa Heinzelmanna, administratora duych woci arystokratw, ktrego dzieci powiadczyy gorcy patriotyzm podczas okupacji, po czym przyjy spolszczon wersj nazwiska.
Adam Chemoski, syn Adama, warszawskiego lekarza, urodzony w roku 1890, zapocztkowa uczon tradycj rodziny, wpisujc ten wtek w szeroki kontekst dziaa, jakich od wiatych ludzi jego pokolenia wymagay czasy, w ktrych yli.
Adam Chemoski, syn Adama, warszawskiego lekarza, urodzony w roku 1890, zapocztkowa uczon tradycj rodziny, wpisujc ten wtek w szeroki kontekst dziaa, jakich od wiatych ludzi jego pokolenia wymagay czasy, w ktrych yli.
Wyrzucony z gimnazjum rzdowego za strajk uczniowski w roku 1905, po eksternistycznej maturze zapisa si na Wydzia Prawa Uniwersytetu w Petersburgu. Uzyskawszy dyplom nie skorzysta z propozycji pracy naukowej (nieczsto skadano je Polakom) i pojecha ksztaci si dalej w Paryu. Po powrocie stamtd, z powiadczonym uznaniem francuskich mistrzw, zamierza powici si pracy naukowej. Wybuch rewolucji 1917 roku udaremni te plany i Adam Chemoski zaangaowa si w prace Komisji Likwidacyjnej, porzdkujcej sprawy polskie w Rosji i opiekujcej si yjcymi tam Polakami. W dalszym yciu nieraz przyszo mu wybiera midzy tym, na co miaby ochot i tym, czego wymaga biecy czas, przy czym owe koniecznoci nie rodziy dugich waha – potrzeby spoeczestwa i pastwa musiay by spenione najpierw i najlepiej. Pani Monika nigdy nie syszaa od ojca adnego wspomnienia o przeyciach tamtego okresu, wiele natomiast opowiada o studenckich, petersburskich czasach.
Wiosn 1919 roku wrci do Warszawy i po aplikacji zosta adwokatem. Zyskawszy rycho renom doskonaego cywilisty, specjalisty zwaszcza w kwestiach gospodarczo−prawnych, czy praktyk adwokack z zaangaowaniem w sprawy publiczne. Po okresie pracy w Ministerstwie Przemysu i Handlu, zosta w 1925 roku powoany do Komisji Kodyfikacyjnej Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie peni kolejno rne funkcje, m.in. wspredagujc projekt prawa handlowego. Udziaem jego pokolenia prawnikw o szerokich horyzontach staa si wielka szansa tworzenia podstaw systemu prawnego niepodlegej Polski w miejsce opresyjnych ustaw zaborcw.
Adam Chemoski nie zrezygnowa jednak z modzieczych planw pracy naukowej. Ju na pocztku lat dwudziestych obroni doktorat, po czym zosta docentem, pniej profesorem na Wydziale Prawa Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Wykada tam prawo handlowe do wybuchu drugiej wojny wiatowej, dojedajc z Warszawy. W Warszawie rodzina z dwjk dzieci – Adamem i Monik – zamieszkaa w nowoczesnej, eleganckiej willi na Bielanach.
Publikacje profesora na tematy najaktualniejsze w ksztatujcym si polskim prawie cywilnym staway si powodem propozycji sprawowania funkcji publicznych. Wybrany na posa, dziaa aktywnie w Komisji Prawnej Sejmu II RP. By redaktorem naczelnym pisma prawniczego „Palestra”. W roku 1937 zosta wiceministrem sprawiedliwoci. Crka wspomina, e nie mia ochoty na to stanowisko – przewayy argumenty o potrzebie poprawy sytuacji w sdownictwie.
Wojn przeya rodzina Chemoskich w Rumunii. Nie myleli o dalszej emigracji, wiedzc, e ich ycie w powojennej Polsce zupenie si zmieni. Dom w Warszawie ocala, ale zosta zajty przez obcych, pniej udao si go sprzeda. Prof. Chemoski waha si, czy osi w Toruniu, dokd przenis si Uniwersytet Stefana Batorego, czy we Wrocawiu. Wybra zrujnowane miasto nad Odr i wczy si, z waciw sobie energi, w tworzenie polskiego uniwersytetu. Kierowa w nim Zespoem Katedr Prawa Cywilnego. Rwnoczenie wykada w Wyszej Szkole Handlowej, uczelni prywatnej, zaoonej przez grono prawnikw, przeksztaconej pniej w pastwow WSE. Krtko przed mierci wybrano go na jej rektora.
Z pani Monik rozmawiaam w mieszkaniu, gdzie na drzwiach wisi jeszcze tabliczka Adama Chemoskiego seniora (zmar w roku 1959), gdzie stoj pikne kaflowe piece, przy ktrych grzali si w powojenne wieczory asystenci profesora, zawsze licznie bawicy w jego domu. Crka opowiada, jak rzadko mona byo zobaczy ojca samego, „cign ze sob” zwykle paru modych, a gdy pnym wieczorem ktry chcia ju i, mawia: „Siadaj pan, moe jeszcze sobie co wyjanimy”. Asystenci znajdowali w tym domu towarzystwo dwjki modych Chemoskich i... ciepy posiek, jako e pani profesorowa (z rodziny czeskiego pochodzenia fabrykantw), nie znajc dnia ni godziny, gotowaa codziennie duo klusek, knedli, gobkw czy innych podzielnych potraw. Dyskusje byy gorce i swobodne, co w tamtych czasach stanowio nie lada warto. W tych dyskusjach, przeduajcych uniwersyteckie seminaria, ksztatowaa si szkoa naukowa, nacechowana rozumnym przyjmowaniem tego, co w nowej sytuacji ustrojowej przyj byo trzeba i, zgodnie z sumieniem, mona. Nie pomstowano na komunizm, zdefiniowany jednoznacznie, raz na zawsze. Sam mistrz bada i opisywa takie zagadnienia, jak np. miejsce prawa gospodarczego w polskim systemie, zasady normowania gospodarki uspoecznionej, struktur prawn przedsibiorstw. Znowu czy funkcje akademickie z tymi zadaniami publicznymi, ktre naleao wypenia bez wzgldu na stosunek do panujcego systemu politycznego. By czonkiem Gwnej Komisji Arbitraowej i wiceprzewodniczcym Komitetu Nauk Prawnych PAN.
Suchajc historii tego rodu prawnikw, ktrego tradycja trwa ponad historyczn przerw dzielc Drug od Trzeciej Rzeczypospolitej, mylaam o duchowych i mentalnych fundamentach, jakie pozwoliy polskim elitom umysowym przenie przez ow dramatyczn przerw to, co umoliwia nam dzisiaj – nie bez trudw i bdw – odtwarzanie najlepszych wzorw i szukanie (jednak owocnie) rozwiza odpowiednich dla naszej epoki. System prawny uksztatowany w Polsce Niepodlegej przed drug wojn, zosta przez wadze komunistyczne zakwestionowany w caoci. Od jego wsptwrcw oczekiwano, e bd uczy studentw owej negacji i wmawia faszywe uzasadnienia. Odwag byo nie schowa si przed tym i przekazywa – pod narzuconymi szyldami – autentyczn wiedz.
Adam Chemoski junior zda matur w Warszawie w roku 1947. Myla o studiowaniu weterynarii ze wzgldu na mio do koni, ywion od dziecistwa. Krtko mia wasnego wierzchowca – na Starem, po wojnie chodzi na wycigi, ale nigdy nie gra.
Przyjechawszy do Wrocawia, gdzie ju ojciec organizowa uniwersytecki Wydzia Prawa, na tym wydziale rozpocz studia. Przed ich ukoczeniem (1950) zosta modszym asystentem w Katedrze Prawa Administracyjnego. W roku 1960 obroni doktorat, siedem lat pniej habilitowa si. Zosta profesorem i profesorem zwyczajnym. Zmar cztery lata temu, pozostawiajc dorobek wielu publikacji i nie mniejszej wagi sched – licznych uczniw wyspecjalizowanych w wielu zagadnieniach prawa administracyjnego.
Gdy czytaam, w rnych okolicznociach spisane, wspomnienia o profesorze, uderzao w nich powtarzajce si wiadectwo jego przywizania do Wrocawia. Wielekro mwi o tym, jak szans stao si dla to miasto – podnoszone z ruin, zasiedlane przeyciami caego pokolenia przybyszw z odlegych stron Polski, przywracane poprzez prac i nobilitowane na nowo poprzez rozwj nauki.
Nieatwo przedstawi przedmiot jego wasnych zainteresowa badawczych, gdy jest bardzo rozlegy. Najoglniej mwic, stanowia go problematyka prawnych form dziaania administracji publicznej, rozpoznawana coraz gruntowniej i rozszerzajca swj zakres o sprawy aktualne. Uczniowie, a niektrzy maj ju tytuy profesorskie, podkrelaj zadziwiajc intuicj swego mistrza w znajdowaniu tematw bada istotnych dla rozwoju nauki prawa. Z tak problematyk wizaa si take dydaktyczna dziaalno Adama Chemoskiego modszego, a dydaktyce powica si z pasj. W relacjach profesora ze studentami dominujce byo poczucie odpowiedzialnoci – za cay ich los, tj. wyksztacenie, wychowanie, jako ycia w czasie, kiedy zostao mu powierzone. Naturalne wic byo wydeptywanie korytarzy w komendzie milicji i w sdach, skoro przyszo mu by dziekanem (1981−87) wtedy, gdy studentw oraz modszych kolegw nkaj stre reimu za upominanie si o nalene obywatelom prawa.
W warunkach powojennych nie poszed ladem ojca w adwokaturze, skupi si mocno na dziaaniach dla rodowiska uniwersyteckiego, jego wolnoci, manifestowanej w badaniach i w wychowywaniu modziey, jego godnoci chronionej przez nieprzekraczalne normy postpowania, ktre upowszechnia.
Kontynuujc rodzinn tradycj, Adam Chemoski udziela si w organizacjach i ciaach spoecznych, od Koa Naukowego Prawnikw poczynajc, ktremu przewodniczy podczas studiw, poprzez Wrocawskie Towarzystwo Naukowe, Rad Naukow Instytutu Pastwa i Prawa PAN w latach osiemdziesitych, Komitet Nauk Prawnych Akademii (jak ojciec), redakcje „Pastwa i Prawa” oraz „Studiw Prawniczych”. W nurcie podkrelanej przez uczniw troski o poziom etyczny rodowiska miecia si dziaalno Komisji Dyscyplinarnej dla Nauczycieli Akademickich przy ministerstwie, ktrej w latach 1986−1990 profesor przewodniczy. Zaangaowa si rwnie w prac Sekcji Nauk Prawnych KBN.
Na tym pokoleniu wrocawian – z losu i wyboru – koczy si albo przerywa prawniczy wtek. Kolejny Adam Chemoski, syn i wnuk Adamw, jest lekarzem, jak jego prapradziadek. Siostra Anna kontynuuje tradycj akademick, bdc profesorem w Akademii Rolniczej. To trop jednego z przodkw, ktry w poprzednim stuleciu powici si weterynarii. Przeniesione przez epoki i zakorzenione nad Odr domowe klimaty – tolerancji, zayoci mistrzw z uczniami, wsplnoty przeywania spraw najwaniejszych – trwaj.