Dwadzieścia pięć lat po pierwszej „Solidarności” warto sobie przypomnieć, jak ten okres owocował w życiu naukowym.

Ocknięcie

Magdalena Bajer

Sierpień to jeszcze pełnia akademickich wakacji. W Stoczni im. Lenina byli profesorowie, ale ich macierzyste uczelnie i instytuty nie ocknęły się z wieloletniego snu.

Parając się tak zwanym dziennikarstwem naukowym od dawna, wiedziałam w roku 1980, że środowisko akademickie przenikają podskórne prądy zasadniczego sprzeciwu, wydobywające się na powierzchnię życia listami protestacyjnymi wobec rażących przejawów opresji albo czymś takim, jak Konwersatorium Doświadczenie i Przyszłość, to jest próbą dialogu z władzą, aby ją przekonać o potrzebie reform, które nie naruszając istoty ustroju, polepszyłyby kondycję społeczeństwa. Opis skutków Sierpnia w tym środowisku, jaki tu przedstawiam, jest wyrywkowy i osobisty – stanowi (mniej więcej chronologiczną) relację z niektórych zdarzeń, w których dane mi było uczestniczyć lub z bliska je obserwować. Jest też spojrzeniem z zewnątrz na sprawy skomplikowane – może przez to pomocnym czytelnikowi w dostrzeżeniu ich istoty.

oficjalne i prawdziwe

W powojennym systemie nauka znalazła się od razu pod kontrolą nowych władz, to jest partii komunistycznej. Podział środowiska na tych, którzy zgłosili akces i tych, którzy szukali sposobu uprawiania nauki poza ciasnym gorsetem ideologicznym, był nierówny, a trzeba także uwzględnić stopnie zaangażowania poszczególnych osób i kręgów oraz bardzo ważną różnicę sytuacji humanistów i przyrodników, mówiąc najogólniej. Od pierwszych czynniki oficjalne żądały głoszenia marksizmu jako jedynej „teorii wszystkiego”, a na pewno jedynej metody objaśniania całej sfery kultury, uznanej za „nadbudowę bazy stosunków produkcji” (!). Drugim oferowano wprawdzie prace klasyków do wierzenia, zdając sobie chyba sprawę, że nie mogą zostać przyjęte przez matematyków, fizyków, biologów. Te nauki nękało przez dziesięciolecia uporczywe wołanie o „zastosowania praktyczne” – w okresach rozmaitych odwilży mniej lub bardziej kamuflowane, zawsze jednak stanowiące jedno z głównych kryteriów oceny.

Środowisko naukowe orientowało się zawsze, kto jest dobry w swojej dziedzinie i kto jest uczciwy po ludzku, co najczęściej, choć nie zawsze, idzie w parze. Z dziennikarzami nie dzielono się tą wiedzą, ale patrząc wstecz, dostrzegam sygnały wskazujące drogę popularyzowania tematów, osiągnięć, osób rzeczywiście wartościowych. Kontakt z takimi ludźmi nawiązywało się często poprzez Klub Dziennikarzy Naukowych SDP, organizujący, w latach sześćdziesiątych zwłaszcza, bardzo pracowite i owocne kilkudniowe spotkania na tematy najbardziej aktualne. Potem te kontakty rozszerzały się w codziennej pracy.

Myślę, że czas między Październikiem ’56 i Marcem ‘68 utrwalił (mówiąc w wielkim uproszczeniu) świadomość istnienia nieoficjalnego, lecz legalnego nurtu w nauce polskiej, a z drugiej strony jej fasadowych dzieł oraz poczynań, jakie niekiedy stanowiły dla tego pierwszego ochronny parasol. Dziełem głównym była Polska Akademia Nauk, stworzona na gruzach samorządnych organizacji uczonych – PAU, TNW, a do fasadowych poczynań należały m.in. Kongresy Nauki Polskiej, oddzielone od nauki zachodniej, stanowiące serwilistyczny ukłon w stronę bloku sowieckiego i apologetyczne opisanie tych, bardzo różnej miary, osiągnięć, jakie podobały się władzy.

Kontakty z nauką zachodnią istniały, szczęściem, przez cały okres PRL, nawiązywane i utrzymywane półprywatnie przez uznanych na świecie badaczy, zwłaszcza z zakresu nauk podstawowych, którym albo władze ufały, albo niepodobna było odmawiać im paszportu, i którzy torowali drogę do najlepszych laboratoriów swoim wyróżniającym się uczniom. Nie mieli większych kłopotów fizycy, chemicy czy matematycy. Trudniej bywało na przykład historykom, ale po Październiku i oni zaczęli wyjeżdżać do paryskich, wiedeńskich czy londyńskich archiwów.

Humaniści radzili sobie z obowiązującą doktryną w ten choćby sposób, że podręczniki akademickie z dziedziny na przykład prawa opatrywali wymaganymi deklaracjami ideologicznymi we wstępie i zakończeniu, środek zaś wypełniał uczciwy, zgoła nie marksistowski, wykład danej problematyki. Mój profesor Tadeusz Mikulski, pokazując związki literatury z historią, co było cechą metody marksistowskiej, powtarzał stale: „Trzymajmy się tekstu”, zwracając w ten sposób uwagę na autonomię dzieła artystycznego.

Oficjalne życie naukowe w Polsce Ludowej przenikało się z życiem autentycznym i toczyło pośród świadomych oraz mniej świadomych ustępstw, cesji moralnych, formalnych kompromisów, przy wewnętrznym sprzeciwie jednostek i małych środowisk w obrębie jednej specjalności, jednego wydziału uczelnianego albo jednego instytutu. Taka dwoistość, jeśli trwa dłużej, musi prowadzić do zatarcia kryteriów wartości i do wmówień usprawiedliwiających własny udział w tym, co się dzieje.

jesień inteligencji

Przed Sierpniem kształtujące się od połowy lat siedemdziesiątych środowiska inteligenckiej opozycji (KOR, ROPCiO, Towarzystwo Kursów Naukowych i inne grupy) miewały z kręgami robotniczymi kontakty sporadyczne. Na strajk do Stoczni Gdańskiej pojechali profesorowie i nauczyciele akademiccy indywidualnie, nie reprezentując swoich uczelni ani instytutów.

Obserwowałam we Wrocławiu, jak natychmiast po powstaniu Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego nawiązało się porozumienie z grupą ludzi nauki (główni przedstawiciele to: prof. Stanisław Hartman, matematyk i prof. Czesław Hernas, polonista – obaj nie żyją), które miesiąc później zaowocowało powstaniem pierwszej Wszechnicy „Solidarności”. Nie było to jeszcze przebudzenie środowiska naukowego, lecz aktywność tych jego przedstawicieli, którzy już wcześniej związali się z opozycją demokratyczną.

Przed październikowym nadzwyczajnym Zgromadzeniem Ogólnym PAN (zwyczajne odbywają się w grudniu) zaproszono, jak zwykle wtedy, dziennikarzy na posiedzenie Prezydium Akademii. Wysłuchaliśmy referatu prezesa, prof. Witolda Nowackiego, Nauka polska na drogach odnowy. Zawierał krytykę tego, co dotąd było oficjalne i nakazane, zwłaszcza w sferze organizacji badań narzuconej przez władze wedle totalitarnej recepty: jak najwięcej kontroli, jak najwięcej sprawozdawczości, wszechogarniające planowanie... Znalazły się w nim zdania o potrzebie większej autonomii tej sfery działalności, która nie może odpowiadać na niczyje doraźne zamówienia, a tego żądały i to konsekwentnie egzekwowały władze, deprawując środowisko, które odpowiadało planowaniem zadań w rzeczywistości już wykonanych, przywykając do usprawiedliwionego kłamstwa. Prezes Akademii mówił także o sytuacji w kraju, podkreślając znaczenie umów społecznych zawartych w Gdańsku.

Dyskusja nad referatem okazała się zaskakująca. Pamiętajmy, że toczyła się w Sali Lustrzanej Pałacu Staszica wtedy, gdy „S” miała największą bodaj liczbę członków, w tym także wielu ludzi nauki. Otóż padło w niej wiele gorzkich wyrzutów za... tytułowe sformułowanie (mocno uzasadnione w treści referatu) o potrzebie odnowy. Ludzie z tytułami naukowymi, odpowiedzialni za stan rzeczy, nie chcieli się zgodzić z jego krytyczną wymową, choć ta nie była ani druzgocąca, ani dokładniej adresowana. Mówili, że polska nauka odnowy nie potrzebuje. Na dziennikarzach robiło to wrażenie obawy przed koniecznością, ale i wielką szansą oczyszczenia, z której rozmaite środowiska społeczne skwapliwie wówczas korzystały.

Niedługo potem (23 października) odbyło się bardzo burzliwe Zgromadzenie Ogólne z pamiętnym wystąpieniem prof. Janusza Groszkowskiego (prezesa PAN w latach 1962−71), który oskarżał władze o zniewalanie nauki i uczonych, tym ostatnim zaś wyrzucał uległość. Podjęto uchwałę o potrzebie znowelizowania ustawy o PAN.

Maciej Iłowiecki napisał w „Polityce” artykuł o kryzysie nauki polskiej i zapowiadających się próbach jego przezwyciężenia. Spowodowało to wizytę kierownika Wydziału Nauki KC PZPR na otwartym zebraniu partyjnym w redakcji. Zaproszeni na nie, choć bezpartyjni, słuchaliśmy z Iłowieckim peanów pod adresem takich to osiągnięć, jak: polska szkoła matematyczna – dawno należąca do historii, polska archeologia śródziemnomorska – uznana w świecie, ale borykająca się wtedy z trudnościami finansowymi, jak wreszcie... polska genetyka, której nie było. Głosił to wszystko profesor historii w Uniwersytecie Warszawskim. Na słowa o osiągnięciach (nie wymienionych) genetyki Dariusz Fikus (sekretarz partii w „Polityce”, gospodarz zebrania) nie wytrzymał i zacytował... swoją żonę, docenta biologii molekularnej, która narzeka, że pracownicy jej instytutu „o tym, co dzieje się w genetyce nawet czytać nie mogą, bo nie ma pieniędzy na prenumeratę czasopism”. Partyjny opiekun nauki wyszedł nie przekonany do końca, czy naprawdę mamy kryzys, czy też są to oszczerstwa owładniętych solidarnościową gorączką dziennikarzy. A ja sobie przypomniałam moment, kiedy to w gabinecie rektora Politechniki Wrocławskiej usłyszałam od niego pytanie: „Pani chodzi do zajezdni na strajk. Czy tam naprawdę są robotnicy?” Zanim zdążyłam odpowiedzieć, weszła sekretarka z wiadomością, że w Szczecinie podpisano porozumienie sierpniowe...

Jesienią 1980 roku powstało Towarzystwo Popierania i Krzewienia Nauk, którego członkiem mam zaszczyt być do dzisiaj. Powstało z inicjatywy (najzupełniej prywatnej) profesora fizyki Grzegorza Białkowskiego. Pomyślał, żeby zgromadzić ludzi z różnych dziedzin, którzy nie mieli sposobności spotykać się ze sobą, a już zupełnie dyskutować wspólnie o ważnych sprawach. Tu trzeba przypomnieć bardzo przemyślne działanie władz, jakim było porozbijanie (na początku lat pięćdziesiątych) tradycyjnych uniwersytetów na odrębne szkoły wyższe – medyczne, rolnicze, ekonomiczne i inne, co zdezintegrowało akademicką wspólnotę na długo.

Wśród członków TPKN znaleźli się historycy, fizycy, biolodzy, lekarze, ekonomiści, socjologowie, profesorowie z politechnik i wielu innych specjalistów. Nie tak dawno ktoś mi powiedział, że gdyby nic więcej po Towarzystwie nie zostało, to zawarte przyjaźnie są wartością nieocenioną. Zostanie jednak o wiele więcej. Popularna i bardzo potrzebna w okresie od Sierpnia do grudnia akcja odczytowa, kiedy to ludziom różnych stanów ludzie nauki wyjaśniali historyczne okoliczności przeżywanych zdarzeń, dzielili się wiedzą „drugiego obiegu”, niedostępną przez lata, ukazywali zapoznawane z nakazu tradycje narodowe, przywracali sens działaniom bohaterów, którym oficjalna pedagogika odmawiała znaczenia. Zostanie garść oświadczeń w sprawach publicznych, kiedy Towarzystwo upominało się o podmiotowość społeczeństwa, o samorządność i swobodę badań naukowych, o nową ustawę o szkolnictwie wyższym. Zostaje Komitet Badań Naukowych (jakkolwiek krytycznie nań dziś patrzymy), „wymyślony” w kręgu TPKN, żeby dopuścić do rządzenia nauką autentyczne przedstawicielstwo uczonych.

Do „Polityki” przychodzili na dyskusje najwybitniejsi ludzie nauki z plakietkami „Solidarności” w klapach. I zdążyliśmy opublikować sporo głosów na temat odnowy, gdyż to słowo szybko przestało budzić sprzeciw i było aż nazbyt często używane.

czas nerwowej roboty

W grudniu 1980 na prezesa PAN wybrano prof. Aleksandra Gieysztora. Rzeczywiście wybrano, jakkolwiek wybór zatwierdził prezes Rady Ministrów. Wcześniej to wybory potwierdzały decyzje premiera. Udało mi się przed Bożym Narodzeniem przeprowadzić z prof. Gieysztorem duży wywiad. Mówił o tym, co planuje – najpierw zredukowanie straszliwej PAN−owskiej biurokracji do... jednej trzeciej. Rozdzielić albo chociaż osłabić sztuczne z perspektywy nauki połączenie Akademii z administracją państwową poprzez osobę sekretarza naukowego, którego wprost mianował premier i szereg innych reform racjonalizujących działalność instytucji, którą miał kierować. Po Nowym Roku autoryzowałam wywiad. Profesor złagodził zapowiedzi walki z biurokracją, wyznając, że jeśli uda mu się zlikwidować jedną czwartą rozmaitych „biur generalnych, działów i zespołów do...” będzie zadowolony. Wszystkie one były ogniwami kontroli nad nauką i nad środowiskiem, zapewne powiązanymi z odpowiednimi agendami służb specjalnych. Solidarnościowy prezes, razem z częścią prezydium, za mało mieli siły, żeby Polską Akademię Nauk przekształcić z resortu państwowego w samorządną instytucję. Pielęgnowali te miejsca – niektóre instytuty i zakłady PAN, gdzie przez lata znajdowali azyl ludzie źle widziani, którym władze odmawiały prawa do nauczania młodzieży.

A w uczelniach też odbyły się wybory. Także bardziej niż dotąd wolne, ale wolnością limitowaną. Nie przeszła w ministerstwie kandydatura prof. Klemensa Szaniawskiego (nieżyjącego już) na rektora UW. Został wybrany Henryk Samsonowicz, wówczas już związany z opozycją, nie tkwiący w niej jednak zbyt głęboko, przy tym członek partii. Chodziłam wtedy na uniwersytet dowiadywać się o postępach w krzepnięciu samorządu studenckiego i, przede wszystkim, o pracach nad nową ustawą o szkolnictwie wyższym, która miała znieść najgorsze opresje, w tym decyzję resortu o wyborze rektora i prorektorów, zapewnić autonomię senatu, odideologizować programy nauczania.

Rok 1981 był pełen ocknięć na różnych poziomach życia społecznego. Zaczynała się „Polska odczytowa”, która miała trwać przez lata następne, podczas stanu wojennego i po nim. Trzeba było policzyć „białe plamy” w nowej historii i jednocześnie szybko je usuwać z programów szkolnych oraz akademickich. Trzeba było opowiedzieć prawdę o sprawach najbardziej zakłamanych. Jedną z takich był dla środowiska naukowego Marzec ‘68.

W Klubie Dziennikarzy Naukowych, którym kierowałam od maja ‘81 (do 19 marca ‘82, kiedy rozwiązano SDP), zorganizowaliśmy dyskusję o „marcowych docentach”, ludziach, których za przyśpieszony albo wręcz niezasłużony awans w karierze naukowej zwerbowano do udziału w czystkach w uczelniach. Brali w niej udział: wspomniany prof. Szaniawski, prof. Maria Janion i kolega dziennikarz, który przyznał się (wtedy głośno) do pracy w UB. Usłyszeliśmy, że akcję marcowych docentów przygotowywano długo i starannie w specjalnie powołanym departamencie do spraw inteligencji. Kiedy przyszedł czas pozbywania się ludzi oskarżonych o rewizjonizm, środowisko, poza wyjątkami, do jakich należał na przykład Wydział Historyczny UW, nie było w stanie się obronić – w różnym stopniu w różnych uczelniach uległo naciskom. Dopiero w roku 1981 udało się, po ciężkich utarczkach z władzami, uczcić rocznicę Marca tablicą pamiątkową na dziedzińcu UW i powołać komisję, która zajęła się przywracaniem prawa do pracy osobom wyrzuconym w różnych okresach represji.

Późną jesienią tego roku, już „w dniach przedostatnich”, zawiązała się podczas spotkania w Poznaniu Konferencja Rektorów Uniwersytetów Polskich (poprzedniczka KRASP), której przewodniczył Henryk Samsonowicz, rektor UW. Czas był bardzo gorący – apogeum sporu o projekt ustawy opracowany przez zespół pod kierunkiem prof. Zbigniewa Resicha, strajk studentów niemal wszystkich szkół wyższych w reakcji na wiadomość, że minister nauki, prof. Benon Miśkiewicz (historyk z UAM), samowolnie i skrycie wprowadził zmiany ograniczające demokratyczną procedurę wyboru rektora i ciał kolegialnych.

Znalazłam się w rektoracie akurat wtedy, gdy sekretarki rozsyłały dalekopisem (nie używano komputerów) zaproszenie na nadzwyczajne posiedzenie Konferencji, tego samego dnia wieczorem. Byłam na nim jako jedyny dziennikarz, ponieważ rektor Samsonowicz pozwolił mi zostać. Po paru godzinach dyskusji wyłoniono delegację, która miała pójść do generała Jaruzelskiego z propozycjami rozwiązania konfliktu, tym samym przerwania strajku. A studenci ze śpiworami kręcili się po korytarzach Pałacu Kazimierzowskiego (siedziba rektoratu), czekając na kolegów z samorządu uczestniczących w obradach Konferencji Rektorów. Relacja z wydarzeń tego długiego dnia nie zdążyła się ukazać w „Polityce”.

W ostatnim tygodniu pierwszej „Solidarności” otrzymałam zaszczytną i nęcącą propozycję objęcia redakcji miesięcznika TPKN, którego tytuł trzeba było wymyślić. Pismo miało służyć krzewieniu wiedzy na najwyższym poziomie, rzetelnej krytyce naukowej, jakiej bardzo brakowało. Adresowano je w zamyśle do środowiska akademickiego, do nauczycieli, do studentów różnych kierunków. Planowano mutacje obcojęzyczne... Przyszedł mi do głowy tytuł nadający się do tłumaczenia: „RACJE”. Powiedziałam o tym członkom TPKN w kuluarach Teatru Dramatycznego, w sobotę 12 grudnia 1981 roku, podczas przerwy w obradach Kongresu Kultury Polskiej.

Z Towarzystwem Popierania i Krzewienia Nauk władze stanu wojennego rozprawiły się brutalnie. Rozwiązano je, stawiając absurdalne zarzuty „przekraczania statutowych obowiązków”. Działało w konspiracji, skupiając się na kontaktach członków, wymianie informacji i wydawnictw podziemnych, przygotowując do reform, jakie trzeba będzie w sferze nauki przeprowadzić, gdy nadejdzie wolność. Co do tego nie było wątpliwości, ale perspektywę ludzie mieli różną.

W lutym ‘82 poszliśmy z Maciejem Iłowieckim do Zamku Królewskiego, którego dyrektorem był prof. Gieysztor, prezes PAN, żeby jego właśnie spytać o perspektywę, w jakiej widzi los polskiej nauki i o ocenę sytuacji. Powiedział nam: „Zaniosło się na długo. Trzeba będzie bronić tych instytucji polskiej kultury, od których zależy jej los. I trzeba będzie za to płacić, nawet wysoką cenę. Musicie się państwo sami zorientować, które instytucje warto ocalić”.

Za parę miesięcy rozpoczęłam pracę w Zamku, a nieco później cykl wywiadów z uczonymi do „Tygodnika Powszechnego” pod wspólnym tytułem „Racje”. Moi rozmówcy mówili o sierpniowym ocknięciu swoich środowisk i o tym, co trzeba będzie w życiu akademickim przywrócić, a z czym pożegnać się na zawsze.