)
Nieraz zastanawiaam si, jak epok, w ktrej yjemy, nazw nasi potomkowie. John Brockman proponuje termin „Nowy Renesans”. W oryginalnym tytule jego ksiki mamy wprawdzie The New Humanists, poprawniejsze wic byoby wyraenie „Nowi humanici”. Humanizm i Renesans to jednak nie jest to samo, bo wyraenia te zwracaj uwag na nieco inne, cho czce si ze sob, aspekty. Ale biorc pod uwag tre ksiki, moemy powiedzie, e mamy czasy Nowego Renesansu, tworzonego przez nowych humanistw.
Brockman to twrca m.in. dawnego „Klubu Rzeczywistoci” i popularnego dzi portalu internetowego Edge, ktre stay si panelem wymiany myli naukowej: „Ci ludzie sprzeczaj si ze sob, ale i ucz si od siebie wzajem, a to, czego si nauczyli, stosuj do wasnej pracy” - pisze Brockman we wstpie do Nowego Renesansu, ktry take mona nazwa takim forum wymiany myli. Wczeniejsza ksika zredagowana przez Brockmana - Trzecia Kultura - nawizywaa tytuem do eseju C.P. Snowa, ktry opisa rozam dwch kultur - tradycyjnej humanistyki oraz wiata nauk przyrodniczych i cisych. Trzecia Kultura miaaby zespala te wiaty: „Przedstawiciele Trzeciej Kultury dziel si swymi pomysami i koncepcjami nie tylko z wasnym rodowiskiem - za pomoc ksiek docieraj do wszystkich wyksztaconych warstw spoeczestwa”.
Nowy Renesans ma podobny charakter. To zbir esejw naukowcw zajmujcych si m.in. kosmologi, fizyk, biologi ewolucyjn, filozofi, naukami komputerowymi, psychologi itd. Koncepcje natury ludzkiej zestawione s tu z wiedz na temat umysw zwierzt oraz z osigniciami nauki w dziedzinie nowych technologii. Te niby rne rodzaje zainteresowa badawczych w dzisiejszym wiecie coraz bardziej si ze sob cz, wpywaj na siebie nawzajem i na nasze ycie. Teorie o funkcjonowaniu mzgu przeplataj si z koncepcjami stworzenia sztucznej inteligencji. Aby skonstruowa robota zachowujcego si jak prawdziwy czowiek, musimy przecie zna dokadnie ciao, umys i psychik czowieka. A w zdobywaniu tej wiedzy pomaga nam nowoczesna technika. I tak rozwija si Nowy Renesans - czasy ludzi o wszechstronnych zainteresowaniach, ktrzy zajmujc si jedn dziedzin nauki, wykorzystuj wiedz rwnie z innych dyscyplin.
Niektre rozdziay ksiki czyta si jak powie science fiction, a przynajmniej jak zbir pomysw do scenariusza filmowego. Co nie znaczy, e nie naley traktowa jej powanie. Nazwiska autorw zapewniaj rzeteln wiedz naukow. Wrd nich jest m.in. Steven Pinker, znany badacz umysu i natury ludzkiej. Na amach tej ksiki podwaa m.in. koncepcj umysu jako tabula rasa i mit o „szlachetnym dzikusie”, czyli naszym przodku - dobrym, bo nieskaonym cywilizacj. Jaron Lanier (wybitny informatyk, twrca symulacji w wirtualnej rzeczywistoci) sprzeciwia si teoriom o „cybernetycznym totalizmie”, czyli o opanowaniu wiata przez komputery, majcym, zdaniem niektrych, wkrtce nastpi. Duo miejsca powicono prbom i moliwociom stworzenia sztucznej inteligencji. Bardzo ciekawe s rozdziay o wspczesnej kosmologii. Ksika zmusza do mylenia i prowokuje dyskusje (teksty polemiczne umieszczono w epilogu). Czasem troch nu teorie typu „co to bdzie za x lat” i przydugie wywody niektrych autorw. Trzeba jednak pamita, e Nowy Renesans dotyczy tylko przedstawionego w ksice wycinka ycia naukowego. Wtpi, czy kiedy bdzie mona zrobi z niego oglnie obowizujc regu.
JZJ
Nowy Renesans. Granice nauki, pod red. Johna Brockmana, tum. Piotr J. Szwajcer, Anna Eichler, Wydawnictwo CiS, Warszawa 2005, seria: Nauka u Progu Trzeciego Tysiclecia.
)
„Czy myli pan, e czowiek ma dusz? - Nie wiem”. Kiedy tak zaczyna si wywiad-rzeka z, bd co bd, profesorem psychologii w UJ, mona powanie zastanawia si, czy czegokolwiek si od niego dowiemy. Bo jeli w odpowiedzi na pierwsze pytanie kryje si niepewno graniczca z niewiedz, mona by penym obaw, czy aby trafilimy na waciwego rozmwc. Cae szczcie, e Janek Sowa, ucze prof. Edwarda Ncki, nie podda si i pyta dalej. Nie tylko o dusz czowieka, ale i o inteligencj, twrczo, autorytety...
Zreszt, ju chwil pniej okazuje si, e pytanie inicjujce ten wywiad moe by dla psychologa rzeczywicie trudne, a udzielona odpowied wcale nie musi by wyrazem ignorancji. Bo cho, przynajmniej etymologicznie, reprezentuje on „nauk o duszy”, to, zdaniem prof. Ncki, pojcie „duszy”, na dobr spraw, wspczesnej psychologii nie jest potrzebne. „Z tego, e dana nauka interesuje si czowiekiem, nie wynika, e potrzebuje pojcia duszy”. O wiele waniejsze s psychika i zachowanie czowieka.
A skoro tak, to warto docieka, czy - skoro natura wyposaya nas w rozum - postpujemy racjonalnie. Janek Sowa prowokuje: maestwa si rozpadaj, ludzie namitnie graj w totka, a w dodatku poddaj si wpywom reklamy. Czy ludzie w ogle jeszcze myl? Oczywicie, odpiera zarzut interlokutor. W kocu to nie w samej decyzji o maestwie kryje si zagadka jego rozpadu, lecz w postpujcych zmianach spoecznych wzorcw funkcjonowania tej instytucji. To nie w losowaniu szczliwych numerkw naley upatrywa racjonalnoci, ale w tym, e zakady s po prostu... tanie. Gdyby byy drosze, ludzie z pewnoci by nie grali. A to oznacza, e rozum jednak maj. Wreszcie na koniec, gdyby nie reklamy, o wielu praktycznych rzeczach, jak choby pasta do zbw, nie mielibymy zielonego pojcia. Profesor ma jednak wiadomo, e taki wiat - racjonalny, a wic przewidywalny - byby nudny. „To, e przypadek ma wpyw na nasze ycie, jest powodem utrapienia, ale i tego, e si nam nie nudzi. Co si dzieje, zdarzaj si nieprzewidywalne wydarzenia i sytuacje”. I w tym kryje si clou naszego postpowania.
Formua wywiadu-rzeki ma jeden niezaprzeczalny atut. W odrnieniu od tabloidowych interviews, skupienie si na problemie nie niesie ze sob praktycznie adnych ogranicze. A to pozwala na wnikliw analiz rozstrzyganych kwestii. W rozmowach o twrczoci i inteligencji wiele pyta wymaga bowiem dogbnych odpowiedzi. Ot, choby takie, czy zupa moe by twrcza? Na pozr to pytanie absurdalne, nie przystajce do rozmowy z powanym naukowcem. Tyle, e i w nim mona odnale psychologiczny sens. Bo czy zupa oparta na zupenie nowej, oryginalnej recepturze rni si czym od obrazu czy powieci? Nie, twrczoci w adnym wypadku nie powinnimy ogranicza do wybranych dziedzin - przekonuje prof. Ncka.
Rozmowa przypomina momentami prowokacyjn zabaw dziecka z matk. Padaj banalne pytania, ale ciekawe ycia dziecko oczekuje sumiennej odpowiedzi i nauczyciel, wiadom powagi swej profesji, takich udziela. Ale zdarza si, e od swojego niepokornego ucznia otrzymuje bur: „Uywa pan przykadw, ktre sabo przystaj do twrczoci wybitnej”. I ten od razu si poprawia, widzc, e ma do czynienia z nie byle jakim rozmwc.
Psychologia to dla obydwu rdo niezwykej radoci z odkrywania zagadek wspczesnego czowieka. Dlatego jej koniec, wbrew temu, co niektrzy wieszcz, nie jest znowu taki bliski. „Tumaczenie sobie wiata - fizycznego, psychicznego oraz spoecznego - byo, jest i pozostanie naturaln potrzeb czowieka”, ktry nie bez powodu zosta postawiony na czele tytuowej triady.
(karma)
Edward Ncka, Janek Sowa, Czowiek - umys - maszyna. Rozmowy o twrczoci i inteligencji, Wydawnictwo Znak, Krakw 2005, seria: Rozmowy z Mistrzami Psychologii.
)
To doprawdy zadziwiajce, jak Odyseusz, porzuciwszy ramy mitologicznej opowieci, potrafi sta si bliski ludziom postmoderny, yjcym w wiecie przesiknitym reklamowymi spotami i atrakcyjnymi reality shows, wiecie pozbawionym gbi, ale za to penym ironii i perswazji. Oni te maj swoj Itak. Arcybiskup Jzef yciski okrela j mianem „duchowej ojczyzny czowieka”.
Przekonanie o potrzebie istnienia takiej „ojczyzny wartoci” buduje na obserwacji rzeczywistoci, w ktrej bez ustanku stajemy przed koniecznoci wyborw. Byoby to nawet podane, gdyby nie prymitywizm tych pozornych alternatyw, ktre wprawdzie fascynuj i pocigaj, ale na krtko. Jak zatem unikn bezkrytycznego zauroczenia takim banalnym wiatem? Nauczeni manipulacji eksperci od nowomowy poradz zapewne nazwa narkotyki pieszczotliwie „mikkimi”, a pornografi potraktuj jako przejaw wolnoci publikacji. I ju bdzie inaczej. Tylko czy na fundamencie wsplnego pania da si cokolwiek zbudowa? - pyta lubelski metropolita.
Trwao naszego yciowego fundamentu mierzona by powinna skal wartoci, jakie zabieramy ze sob wyruszajc w kierunku Itaki. Nasz horyzont wyznaczaj zatem: prawda, wolno, altruizm i powicenie, solidarno, przyja, wspczucie. Tymczasem w konsumpcyjnym stylu ycia, gdzie krluj sukces finansowy, przyjemno lub kariera polityczna, wspczesnemu Odysowi musi by nadzwyczaj trudno si odnale. Nawet jeli istnieje, to jego wdrwka z reguy jest bezcelowa, niepewna, rozmazana. Rodzi si poczucie zagubienia, beznadziejnoci, a std ju tylko may krok do bezdomnoci.
Przypuszczenie, e w tej podry moemy sta si samotni, jest wic jak najbardziej suszne. Ale ta samotno, jak pociesza yciski, „nie powinna przeraa, jeli tylko odkryjemy w niej pikno przygody z konsekwentnej wdrwki ku wartociom stanowicym nasz aksjologiczn Itak”.
„Intelektualny dramat naszej epoki”, pisze dalej arcybiskup, przejawia si take w tym, i na poziomie wielu postaw kulturowych funkcjonuj wzajemnie sprzeczne oceny. Ten pluralizm ma swoje odzwierciedlenie w systemie etycznym, w ktrym dominuje daleko posunity relatywizm. Rnice midzy ofiarami i katami zacieraj si, a fascynacja rnorodnoci prowadzi do tak absurdalnych sytuacji, jak choby ta, gdy pokolenie „wrzuconych w pluralizm” zaczyna tsknie wypatrywa powrotu... jedynie susznego ustroju. C, takie postawy s dozwolone, bo odpowiedzialnoci moralnej nie ma, a „sztuka mylenia pozostaje zajciem samotniczym o wyjtkowo niskich notowaniach w rankingach popularnoci” - zgryliwie konstatuje yciski.
Autor w swoich rozwaaniach czsto odwouje si do generacji „68. Ale jeszcze dobitniej tytuowe pytanie pokazuje dramat pokolenia Jana Pawa II. W tym przypadku dylemat w jest tym, czym dla stojcego nad przepaci postawienie choby kroku. Wspczeni Odyseusze zadanie maj trudniejsze, bo otoczeni niezliczon mas akomych ycia Epikurw dopiero rozpoczynaj swoj wdrwk. I cho ich podr wydaje si by pozbawiona logiki, to jest to rwnie wyzwanie, aby nie tylko oprze si atrakcyjnie brzmicym piewom kuszcych syren, ale i zachowa dystans do rzeczywistoci, ktra w obliczu galopujcych zmian jeszcze wczoraj bya „dzika”, a dzi moe sta si nasz ojczyzn.
To wanie im arcybiskup yciski podsuwa pod rozwag przykady dr Ireny Sawiskiej, Karoliny Lanckoroskiej czy Jana Nowaka-Jezioraskiego, ktrzy konsekwentnie podrowali do swej Itaki, osigajc w kocu cel wdrwki. Fakt jednak, i postawa jednej z tych osb do dzi dzieli Polakw, pokazuje, e poszukiwanie autorytetw nie jest wcale zadaniem atwym, a rozwizanie dylematu „Odyseusz czy playboy” - nie takie oczywiste.
(karma)
Jzef yciski, Odyseusz czy playboy? Kulturowa odyseja czowieka, Wydawnictwo Literackie, Krakw 2005.
)
Biografie niezwykych postaci zawsze przycigay pisarzy oraz czytelnikw. Im bardziej bya to osoba znana, tym chtniej o niej dyskutowano. Podjcie zatem bada w celu opisania ycia i dziaalnoci kogo znaczcego, lecz nieznanego wikszemu gronu odbiorcw, to wyzwanie dla badacza. Zwaszcza, gdy postaci centraln jest jeden z najwybitniejszych polskich dziejopisarzy Szymon Askenazy.
Autorem wydanej niedawnej biografii jest Marcin Nurowski, z wyksztacenia prawnik, od wielu lat zafascynowany osob historyka. Jego praca przedstawia Askenazego jako czowieka myli i czynu. Nurowski zachowa chronologi opisu poszczeglnych etapw ycia dziejopisarza, jednak nie zatrzyma si na tym poziomie przedstawienia. Dla Nurowskiego Askenazy to posta wybijajca si ponad przecitno. Niestety, z wielu powodw niedoceniona przez wczesnych oraz nastpne pokolenia. Autor dokadnie stara si przedstawi dzieje rodziny Askenazego, cho w wietle nagromadzonych faktw mona byo poda wicej szczegw. Niemniej praca jego zyskuje nie tyle dziki zgromadzeniu i uporzdkowaniu materiau biograficznego, ile dziki chci pokazania historyka w rnym wietle.
Dla mnie najciekawszymi fragmentami ksiki s te, ktre charakteryzuj Askenazego jako czowieka o ogromnych horyzontach, moliwociach dziaania oraz oddziaywania na histori Polski, a take jako czowieka zawieszonego pomidzy dwoma rnymi wiatami: polskim i ydowskim. Ju sam podtytu wprost mwi, i Nurowski mia odwag pisa o tym, co dla wielu jest zadaniem wrcz niemoliwym.
Szymon Askenazy to nie tylko historyk, ktry jako pierwszy odway si nada waciw warto czasom porozbiorowym, tak potpianym przez pniejsze pokolenia. To rwnie nauczyciel ksztatujcy przyszych historykw, ktrzy nawet w chwili negacji pogldw mistrza, pozostali pod wpywem jego sposobu opisu wydarze oraz faktw historycznych. Askenazy to dyplomata, o roli ktrego wspczenie nic si nie mwi. To posta dla wielu kopotliwa. Jako yd z urodzenia, wyznania i wiadomego wyboru, w polityce kierowa si przede wszystkim polsk racj stanu. Nie podda si penej asymilacji, lecz rzadko kto tak broni Polski na forum europejskim, jak wanie Askenazy. A naley pamita, e byy to czasy bardzo znaczce w historii naszego kraju.
Nurowski nie jest pierwszym, ktry pragn stworzy syntez dotyczc osoby i dziea. W 1958 ukazaa si ksika Jzefa Dutkiewicza Szymon Askenazy i jego szkoa. Publikacja owa odzwierciedla w peni poprawno polityczn tamtych lat. Naley zatem podchodzi do niej krytycznie. Szkoda jednak, e autor pomin jej istnienie. Mimo wszelkich wad, byo to jedyne dzieo w caoci powicone historykowi. Poza tym jednak Nurowski w swojej pracy wykaza si bardzo dobr znajomoci materiaw rdowych, doskona umiejtnoci operowania nimi i ich selekcjonowania. Sposb opisu nie przytacza czytelnika nadmiarem zgromadzonych faktw i dat, co pozwala na swobodne odczytanie tekstu nawet przez tych, ktrzy po raz pierwszy poznaj posta wybitnego badacza. Autor umia rwnie pokaza nie tylko historyka i jego dzieo, lecz take czasy, w ktrym tworzy oraz dziaa.
Zadziwiajce, i tak dugo trzeba byo czeka na pierwsz tak obszern biografi Szymona Askenazego. Zainteresowanych pytaniem dlaczego, odsyam do ksiki Marcina Nurowskiego, ktry w swoich poszukiwaniach badawczych prbuje odpowiedzie i na to pytanie.
Monika Szabowska-Zaremba
Marcin Nurowski, Szymon Askenazy. Wielki Polak wyznania mojeszowego, wydawnictwo marcin nurowski
)
Nakadem Wydawnictwa C.H. Beck ukazaa si ksika dr. Zdzisawa Krzemiskiego Historia warszawskiej adwokatury. Do grona opisywanego przez siebie zalicza autor wszystkich, ktrzy choby przez krtki czas byli zwizani ze rodowiskiem adwokatw warszawskich i wywarli na nie wpyw. Opisuje losy adwokatury od czasw Pierwszej Rzeczpospolitej, poprzez okres zaborw, Drugiej Rzeczpospolitej i II wojny wiatowej a po wspczesno. Zaborcy, okupanci i powojenne komunistyczne wadze przernymi metodami prboway kierowa prac adwokatw, ktrzy jednak na wszelkie moliwe sposoby bronili si przed ich wpywami. W 1941 w Warszawie powstaa Tajna Rada Adwokacka, ktra podja uchway dotyczce zachowania adwokatw wobec okupanta. Wrd jej zapisw znalaza si zasada, e tylko polskie sdownictwo powoane jest do rozstrzygania spraw polskich obywateli. Zakazano odwoywania si do sdw niemieckich od prawomocnych orzecze wydanych przez sdy polskie i zalecono korzystanie z sdownictwa polubownego, ktre byo niezawise od wadz niemieckich.
Historia adwokatury ma take swoje heroiczne wydarzenia. Kiedy komisarzem do reorganizacji warszawskiej adwokatury zosta Edward Wilhelm von Wendorff, w jego planach znalazo si pozbawienie prawa wykonywania zawodu adwokatw legitymujcych si ydowskim pochodzeniem. Jak pisze Krzemiski, chcc nada swoim dziaaniom pozory legalnoci, zada akceptacji tej decyzji przez rodowisko polskich adwokatw i wezwa do siebie 15 spord nich. Uprzedzi, e w przypadku braku zgody gosujcy na „nie” zostan skreleni z listy adwokatw. Tymczasem 14 na 15 z nich zagosowao na „nie”. Wskutek bdu urzdniczki dwch z tej czternastki zapomniano skreli. Pominici napisali do komisarza listy z prob o karne skrelenie, poniewa gosowali przeciwko usuniciu ydowskich kolegw.
W ksice Krzemiskiego znajdziemy rwnie kilka porad oraz zbir myli i aforyzmw, z ktrych mog skorzysta i dzisiejsi prawnicy. Przede wszystkim nie naley czyta przemwienia: „Audytorium, widzc mwc przewracajcego kartkami swego uprzednio napisanego przemwienia, myli nie o tym, o czym czyta mwca, lecz z niepokojem liczy, ile kartek pozostao mwcy do odczytania”. Nie naley te naduywa wytrzymaoci suchaczy i nadmiernie przeciga mowy.
Swoj opowie o dziejach adwokatury autor koczy uwagami na temat funkcjonujcego do niedawna prawa o adwokaturze. Chwali powrt do niektrych przepisw sprzed wojny, np. zniesienie stawek urzdowych za wykonywanie czynnoci zawodowych. Krytykuje jednak utrzymanie kontroli Ministerstwa Sprawiedliwoci nad dziaalnoci samorzdu adwokackiego. Za niekorzystny dla adwokatury uwaa te jeden z punktw znowelizowanej ustawy o radcach prawnych, ktry poprzez dopuszczenie tej grupy zawodowej do pewnych usug prawnych ogranicza pole dziaania adwokatury.
Krzemiski jest autorem zaangaowanym w to, co pisze. Ostro krytykuje np. dziaanie rzdw Francji i Anglii, ktre nie wywizyway si z umw z Polsk i nie wspary w odpowiednim czasie wojny Polski z Niemcami. Z patosem pisze te o walce Polakw (podkrelajc, ilu byo wrd nich adwokatw i aplikantw adwokackich) z zaborcami i okupantami (tylko czasem wspomina, e byy i tu czarne owce), czy o dwch zbrodniczych reimach, brunatnym i czerwonym, ktre „postanowiy zatopi wiat w morzu krwi”. Wida te, jak bardzo chce przekona do swoich pogldw komentujc kontrowersyjne czsto ustawy dotyczce adwokatury. Ksik koczy zdaniem: „Adwokaci byli i zawsze musz by wolni!” Ciekawe, co powiedziaby o uchwalonej niedawno nowelizacji prawa zwikszajcej dostp do tego zawodu?
JZJ
Zdzisaw Krzemiski, Historia warszawskiej adwokatury, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2005.