BARDZO DUŻO DOKTORÓW

Leszek Szaruga

Średnia wykształcenia nam rośnie. Dorobiliśmy się nawet prezydenta profesora, co cieszy. Weszliśmy na wyższy poziom i nie wątpię, że świat nam będzie zazdrościł.

Średnia nam rośnie, ale zastanawiający jest jej charakter. Gdy przeglądam od czasu do czasu produkowane w zawrotnym tempie prace magisterskie w uczelniach publicznych i niepublicznych, większość z nich poraża mnie nie tylko nieporadnością językową, lecz także, co już gorzej, wysoce niewystarczającym profesjonalizmem, zadziwiająco skromną bazą materiałową, która często, zbyt często, nie uwzględnia najnowszej literatury przedmiotu. Inna sprawa, że literatura ta, zwłaszcza w dziedzinach humanistycznych, mnoży się w tempie lawinowym, co oczywiście nikomu życia nie ułatwia, ale też nie ma nigdzie zapisanych gwarancji, iż ma ono być łatwe, lekkie i przyjemne. Nie zmienia to faktu, iż przerób uczelniany wzrasta, sporo osób bowiem zorientowało się, iż bez dyplomu trudniej się w życiu ustawić. Młodzież zatem, nawet już pracująca, szturmem zdobywa uczelnie, a że odpadła bariera w postaci egzaminów wstępnych, o zwycięstwo na tym pierwszym etapie nietrudno. Nietrudno też uzyskać dyplom.

Nad tym wszystkim pojawiła się – już dawno – narośl w postaci studiów doktoranckich. Swego czasu impreza miała charakter elitarny, obecnie rozrasta się, olbrzymieje i być może niebawem swymi rozmiarami przewyższy studia magisterskie. Już jest spory przyrost doktorów, a będzie z pewnością większy. Przekonuję się o tym ostatnio, przeglądając lub nawet recenzując tworzone w tej przestrzeni rozprawy. Wiele z nich to wciąż jeszcze książki nie tylko nieźle napisane, ale też stanowiące dowód twórczych możliwości autorek i autorów. Lecz, niestety, proporcje się zmieniają i coraz więcej w moich lekturach prac przeciętnych, a nawet pojawiają się wytwory urągające powadze tytułu, jaki się po ich obronie uzyskuje; tytułu wszak już, w odróżnieniu od stopnia magistra, naukowego.

Gdy zastanawiam się nad przyczynami tego stanu rzeczy, jedną z najważniejszych odnajduję w swoiście pojmowanej solidarności środowiskowej. Bo choć przyszło nam obecnie cieszyć się budową Polski solidarnej, ostro przeciwstawionej Polsce liberalnej, to samo pojęcie solidaryzmu, czy po prostu solidarności, wymaga rozsądnego namysłu. Jest sprawą dość oczywistą, iż „zjechanie” doktoratu jest przede wszystkim „zjechaniem” promotora, co o tyle staje się niewygodne, iż w końcu nasze środowiska są w istocie dość niewielkie. „Wszyscy” się tu znają – jeśli nie osobiście, to w każdym razie z lektur – i zbytnie krytykowanie innych poczytywane jest przede wszystkim za towarzyski nietakt. Tego się po prostu nie robi, raczej przepycha się kandydata na doktora przez procedury i macha ręką. W końcu żadne wielkie nieszczęście się nie dzieje. Ot, jeden doktor więcej, niech sobie w świat idzie i cieszy się podwyżką.

Rzecz w tym, że maszyna się rozkręca i zaczyna do pewnego stopnia żyć własnym życiem. Studia doktoranckie z ekskluzywnych stają się kolejnym i oczywistym etapem kształcenia powszechnego. Oto kolejne piętro szkoły wyższej, podobnie jak szkoła średnia jest prostą i oczywistą kontynuacją podstawowej. Program tych studiów wbudowany zostaje w strukturę wyższej uczelni, same zaś studia obrastają w kadrę, rządzić się zaczynają własnymi, coraz bardziej autonomicznymi prawami i, być może, doczekamy się niebawem megauniwersytetów, co zresztą, wobec wzrastającej średniej długości życia ludzi na naszej planecie, wydaje się jednym z bardziej interesujących sposobów wypełniania owego życia sensowną treścią. I przyznam, że taki projekt może wydać się nie tylko interesujący, ale też spełniający rodzące się potrzeby społeczne. Mamy bowiem przed sobą, jak twierdzą niektórzy futurolodzy, problem wypełniania powiększającej się strefy czasu wolnego, ochrony sporej grupy ludzkości przed stresującym poczuciem nieprzydatności i marginalizacji. Rozwiązanie tego problemu jest, jak powiadają owi badacze, jednym z bardziej dramatycznych wyzwań przyszłości.

Będzie więc spory przyrost doktorów. Zrealizujemy też zapewne kolejne oddolne postulaty, z których najbardziej palącym wydaje się dążenie do likwidacji niepotrzebnego i blokującego rozwój naukowej kariery stopnia doktora habilitowanego. Sprawa zrezygnowania z habilitacji powraca jak bumerang i powracać z pewnością będzie. Rzecz o tyle ważna, że pracę habilitacyjną pisze się wszak już na własne konto, bez naukowej opieki promotora, a zatem kolokwium habilitacyjne, choć bez wątpienia stresujące, nie jest uwikłane w podobne zależności, co egzamin doktorski. Delikwenta można ostro przeczołgać, choć oczywiście zawsze pozostaje otwartą kwestia oceny w ten sposób decyzji rady wydziału, która kandydata do kolokwium dopuściła. Ale tu rzecz ma już charakter mniej personalny niż to się dzieje w odniesieniu do doktorantów i ich promotorów. Póki co, wymóg uzyskania tytułu doktora habilitowanego w drodze do profesury pełni u nas – bo na przykład nie w Stanach Zjednoczonych, gdzie, o ile się orientuję, tego rodzaju bariera nie istnieje – funkcję o tyle istotną, iż do pewnego przynajmniej stopnia pozwala utrzymać wysoki poziom profesjonalizmu. To pewnie też padnie, bo dlaczego miałoby nie paść. W końcu wiadomo, że jeśli coś może być gorsze, to gorsze z pewnością będzie.

Ale na tym nie koniec. Spotkałem niedawno kolegę profesora i, jak to w rozmowie, zwierzyłem mu się z chęci ubiegania się, po wypromowaniu mego doktoranta, o tytuł profesora zwyczajnego. Machnął ręką. „Daj sobie z tym spokój” – powiedział. „No dobrze” – odparłem – „ale emerytura...”. Przerwał mi: „To zostanie zniesione, będzie jak w Ameryce, zobaczysz”. Pewnie zobaczę. Ale nie wiem, czy chcę. I mam nadzieję, że nie dojdzie do likwidacji senatu w naszym parlamencie. Ktoś musi jednak dbać o poziom stanowionego prawa.